Κάνε λοιπόν τον κύκλο σου, Οδυσσέα

Ένας γνωστός, σινεφίλ (με κόμμα ανάμεσα, γιατί δεν είναι διάσημος -αλλά είναι στο κόμμα) λέει ότι η Οδύσσεια του Νόλαν είναι η ταινία της δεκαετίας. Που αποτελεί έμμεση δήλωση απαισιοδοξίας για την εποχή που ζούμε και τον κινηματογραφικό της οίστρο.

Ένας φίλος λέει πως ο Νόλαν έχει σε κουραστικό βαθμό τον ίδιο χαρακτήρα - πρωταγωνιστή σε όλες τις ταινίες του -με ηθικά διλήμματα, δισταγμούς και αντιφάσεις- και μας παρουσιάζει έναν μάλλον αμήχανο παρά πολυμήχανο ήρωα, που δεν είναι όμως ο Οδυσσέας, ούτε καν ο «Ούτις», γιατί λέει δεν του(ς) έβγαινε καλά ο διάλογος στα αγγλικά -κι εγώ που νόμιζα πως μόνο στα νέα ελληνικά υπάρχει τέτοιο πρόβλημα, γιατί δεν μπαίνει άρθρο μπροστά από το «nobody». Ain’t nobody love me better...

Εγώ πάλι δε δηλώνω σινεφίλ (αλλά βιβλιόφιλος), συνεπώς μπορεί να μου διαφεύγουν διάφορα επίπεδα ανάγνωσης, που ίσως να τα έπιανα καλύτερα αν τα διάβαζα γραπτά. Θεωρώ ωστόσο τη Νολανική Οδύσσεια πολύ κατώτερη του Οπενχάιμερ, γιατί εκεί ο σκηνοθέτης δεν εστίασε στη βόμβα και σε ειδικά εφέ, ούτε κορύφωσε με την έκρηξή της την πλοκή, αλλά προέταξε το κοινωνικό - πολιτικό κομμάτι, τη διαμόρφωση του Όπι σε (φιλο)κομμουνιστικό περιβάλλον και πώς έγινε από εθνικός ήρωας ύποπτος για κατασκοπεία στα χρόνια της μακαρθικής υστερίας.
Αντιθέτως, στην Οδύσσεια βλέπουμε πολλές εύπεπτες σκηνές για το ευρύ κοινό, σαν τους (εύπεπτους) σφους του Οδυσσέα που γίνονται βορά για τέρατα, μάχες, αιμοδιψείς στρατηγούς και την πλεονεξία τους. Τα βαθιά μηνύματα και οι προεκτάσεις είναι μάλλον λίγα και ξώφαλτσα -τουλάχιστον για το δικό μου υποκειμενικό κριτήριο, που δεν έχει τόση βαρύτητα.

Αυτό που δεν καταλαβαίνω, ωστόσο, είναι γιατί γίνεται τέτοιος ντόρος για μια σχετικά αδιάφορη ταινία και μάλιστα -ως συνήθως- για τους λάθος λόγους: το χρώμα της Ωραίας Ελένης και αν παραχαράσσεται η μυθολογία. Ο φίλος μου απαντά πως ο ντόρος γίνεται γιατί τον επιδίωξε συνειδητά ο δημιουργός της. Και το πρόβλημα δεν είναι η συμπερίληψη στη διανομή, αλλά ότι έγινε επί τούτου, με στόχο τον επικοινωνιακό θόρυβο. Και όσοι γράφουν δημόσια την αποψάρα τους, συμβάλλουν θέλοντας και μη σε όλο αυτό.
Γιατί αν δεν πάρεις θέση, έρχεται στον ύπνο σου ένα γατάκι, που είναι η Αθηνά μεταμορφωμένη, μαύρο γουρλίδικο σαν τη Ζεντάγια, και σου νιαουρίζει πεινασμένο για να σε πνίξει το παράπονο και οι ενοχές, πριν σε ξεβράσει το κύμα στο νησί των Φαιάκων -που ούτε αυτό υπήρχε στην ταινία. Γιατί όμως να είναι γατάκι και όχι ο Άργος, που ως σκύλος κλαψουρίζει σαφώς πιο πειστικά και χειριστικά;

Ο Νόλαν δε μας δίνει αυτές τις απαντήσεις. Θα τις ψάξουμε μόνοι μας, στους συνειρμούς που ακολουθούν, με τη φρούδα ελπίδα να μην επαναλαμβάνουν παλιές περιπλανήσεις της κε του μπλοκ στο αρχιπέλαγος του διαδικτύου, τη Μεσόγειο που είναι δεμένη με σκοινιά και τον δρόμο προς το Θιάκι, που θάλασσες το ζώνουν, κύματα το κλειουν, αλλά δε μας τρομάζει. Είναι και αυτή μια διαδικτυακή γωνιά -σαν το μπλοκ και τον Άι Στράτη.

-Ζούσαμε και ζούμε σε μια εποχή τεράτων, όπου η εποχή του χαλκού δεν έχει ακόμα σβήσει και το βασίλειο της ελευθερίας και της πραγματικής ιστορίας του ανθρώπου δεν έχει ακόμα εγκαθιδρυθεί. Γι’ αυτό ο Όμηρος βασίζεται στην προφορική παράδοση, πριν την εδραίωση της γραφής (και της γραπτής ιστορίας), ενώ εμείς ψάχνουμε εμμονικά τον (τρίτο) δρόμο προς το Θιάκι κι η πάλη των τάξεων παραμένει ιστορικά αδικαίωτη, καθώς ο (ιστορικός) χρόνος μας γελάει σαν μωρό.

-Σκύλλα και Χάρυβδη. Μια προφητική απεικόνιση των 50 φαιών αποχρώσεων του σύγχρονου δικομματισμού και των κάλπικων διλημμάτων που βασανίζουν τον μέσο υπήκοο στην κάλπη: ΝΔ ή ΕΛΑΣ (τι θα γίνει φίλε μου με εμάς); Η τραγική ειρωνεία είναι ο Αλέξης σε ρόλο Οδυσσέα προς την «Ιθάκη» του, το ΤΑΙΠΕΔ και άλλα ευπώλητα, που έχασε στον δρόμο τους συντρόφους του και άλλα βαρίδια, και μας πλασάρει ξαναζεσταμένο το «μικρότερο κακό», γιατί η Σκύλλα του τρώει μόνο έξι μέλη του πληρώματος, σε αντίθεση με τη Χάρυβδη του Μητσοτάκη. Κανείς δε λέει ότι όλα τα γουρούνια (της Κίρκης) έχουν την ίδια μούρη. Έχουν όμως ίδιες πολιτικές και αποτελέσματα. Ενώ με κόκκινο πανί ένα καράβι απ’ το ’40 έχει να φανεί. Ηλεκτρικός Δυσσέας στη Μεσόγειο και η Πηνελόπη έχει κουραστεί να υφαίνει σχέδια επί αργαλειού, για την επανάσταση που έρχεται.

Βασική προϋπόθεση για αυτή την εκλογική συμπεριφορά είναι η μνήμη χρυσόψαρου και η επίμονη άρνηση για συμπεράσματα. Μπορεί το γοητευτικό εγχείρημα της αντιστοίχισης ομηρικών τοπωνύμιων με τη γεωγραφία της σύγχρονης Μεσογείου να μην έχει ισχυρή επιστημονική βάση, αλλά αν ψάχνεις τη γη των Λωτοφάγων, θα βρεις πολλούς γνήσιους απογόνους τους στη χώρα μας.

Οι συνθήκες θα ωριμάσουν, αντικειμενικά και απότομα, όταν τελειώσει επιτέλους το υφαντό της Πηνελόπης και βοηθήσει ο θεός του πολέμου την ομάδα του να πάρει κάποιον τίτλο. Στο ενδιάμεσο παραμένουμε πιστοί στις αρχές μας, όπως ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη, ευέλικτα και απαρέγκλιτα, σαν δυο αγαπημένα κερασφόρα ζώα. Η Καλυψώ και οι μνηστήρες δεν είναι δείγμα απιστίας, παρά μόνο τακτικοί ελιγμοί, ζιγκ-ζαγκ και επώδυνοι συμβιβασμοί, που δεν αναιρούν την προσήλωση στον στρατηγικό στόχο.

Η Πηνελόπη είναι κάτι σαν την (επαναστατική) εξουσία, που το προλεταριάτο δεν την μοιράζεται με κανένα, αλλά οι καιροσκόποι μνηστήρες την είχαν κάνει παλλαϊκή, σαν χρουτσοφικό κράτος. Η εξουσία έχει γένος θηλυκό, σε αντίθεση με τα εγκλήματα των ανδρών-πολεμιστών που την διεκδικούν. Κι όποιος την θέλει, πρέπει να κάνει γυναίκα του την Πηνελόπη. Δεν αρκεί να σκοτώσει απλώς τον διάδοχο Τηλέμαχο -που φυγομαχεί και τηλεμαχεί, μέχρι να έρθει ο πολυμήχανος πατερούλης.

Άσπρη Ελένη, μαύρη Ελένη, το θέμα είναι να γίνονται πόλεμοι και να ανοίγουν εμπορικοί δρόμοι για τους «λαούς της θάλασσας» που τα έκαναν μούσκεμα. Αλλά αν θέλεις ελευθερία, Ωραία Ελένη (και κάθε Ελένη), πρέπει να γίνεις κόκκινη -και δεν εννοώ Ινδιάνα, χάριν συμπερίληψης. Στα ρωσικά άλλωστε, «Κόκκινη Πλατεία» σήμαινε και σημαίνει όμορφη, πολύ πριν κοκκινίσει η πλάση με τους μπολσεβίκους και τη μόνιμη εγκατάσταση του πολυμήχανου Βλαδίμηρου εκεί. Κι ίσως μπορούμε να το επεκτείνουμε, πχ στον Ωραίο Στρατό του Ζούκοφ, που απελευθέρωσε την Ευρώπη (από τους ταύρους, που ορμούσαν όπου έβλεπαν κόκκινους) και του χρωστά χάρη η ανθρωπότητα που την έσωσε.

Η Σοβιετία ήταν μια Τροία, υπό συνεχή (ιμπεριαλιστική) περικύκλωση, από τα γεννοφάσκια της. Απέτυχαν να την εκπορθήσουν με τα όπλα -κι ύστερα βρήκαν πως φταίει ο βαρύς χειμώνας, ο αγωνιστικός στίβος και τα αγριογούρουνα που είχαν φάει κάτι αηδίες από την Κίρκη. Ήθελαν να αποπλανήσουν τον σοβιετικό λαό με βιτρίνες, καπιταλιστικές Σειρήνες και το όμορφο τραγούδι τους, που έμοιαζε με ποπ των 80’ς και την εισαγωγή του Wind of Change. Έλεγαν πως κρατούσαν τον λαό δεμένο, στον μεσαίο τρούλο του Κρεμλίνου, μα όσοι πέρασαν στην άλλη πλευρά, άφησαν τα κόκαλά τους, χωρίς να βρουν κανέναν καταναλωτικό παράδεισο.

Ό,τι δεν κατάφεραν τα όπλα και η προπαγάνδα, το πέτυχε τελικά ο Δούρειος Ίππος της Περεστρόικα, της μαύρης αγοράς και των ε-χ σχέσεων. Κανείς δεν άκουγε την Κασσάνδρα και τον Λιγκατσόφ, που μας προειδοποιούσαν για τα χειρότερα -και είχαν δίκιο. Ο νικηφόρος ιμπεριαλισμός έφερε μόνο ένα άγριο πλιάτσικο διαρκείας -αντί για ειρήνη και ευημερία. Θέλησε να (ξανα)γράψει την ιστορία και να φέρει το (σοβιετικό) έπος στα μέτρα του. Να το παρουσιάσει ως ένα είδος ύβρης (και ιστορικής νεμέσεως) ενάντια στη φυσικά ροή της κυριαρχίας του. Και να κηρύξει πανηγυρικά το τέλος της ιστορίας, πριν καν αυτή αρχίσει για το πολύτροπο είδος μας.

Η παλιά φρουρά των μπολσεβίκων αποδεκατίστηκε στην πορεία, σαν τους σφους του Οδυσσέα, που έμεινε μόνος του στο τέλος σαν Χαϊλάντερ (κι ίσως για αυτό να έγιναν κάποια γυρίσματα στη Σκωτία), αλλά συνέχισε να έχει μνηστήρες για τον θρόνο του. Έφυγε (η παλιά φρουρά) από το προσκήνιο, από φυσικούς ή πολιτικούς λόγους, και ας μας δείχνουν τον Στάλιν σαν αιμοδιψές ομηρικό τέρας. Άσε που κάποια στην πορεία έγιναν γουρούνια αστικά -κι ίσως ήταν τέτοιοι από πάντα-, ευθέως αντίστροφα με τη Φάρμα των Ζώων κι όσα μας λέει ο πράκτορας Όργουελ για τους χοίρους γραφειοκράτες που μεταλλάχθηκαν σε ανθρώπους. Το βασικό συμβολικό γκεστάλτ, όμως, είναι πως την κρίσιμη ώρα όλες οι αποχρώσεις του κινήματος έσονται εις Κόμμα εν και μοναδικό, ενιαίο και πρωτοπόρο, ειδάλλως εκλείπουν νομοτελειακά από την πολιτική σκηνή, γιατί δεν υπηρετούν κάποια ιστορική σκοπιμότητα.

Κι αν τελικά φτωχική τη βρήκες τη Σοβιετία, δε σε γέλασε. Είχε ελλείψεις και αντιφάσεις, αλλά από ταξική άποψη ήταν χιλιάδες φορές ανώτερη από την καλύτερη αστική (σοσιαλ)δημοκρατία -πχ σουηδικού τύπου. Κι αυτό δε συμβαίνει απλώς γιατί βασιλεύει στους τυφλούς ο μονόφθαλμος Όμηρους της εκμετάλλευσης ο Πολύφημος -ή γιατί ο μη χοίρος βέλτιστος

Αχ βρε Κυκλωπάκι μου
Εσύ είσαι η Ιθάκη μου
Ξώκειλα στην αγκαλιά σου
Σώος και ένας
Και έγινα με τα φιλιά σου
Ο Κανένας

Κι αν τελικά το ΚΚΣΕ έβαλε το χεράκι του και έβγαλε το ματάκι του, δεν είναι έξυπνο να αποφεύγουμε τα κρίσιμα ερωτήματα, πχ για τις αιτίες της αντεπανάστασης και ποιος την καθοδήγησε, και να λέμε «ο Κανένας», λες και ο σοσιαλισμός «κατέρρευσε» από μόνος του, από το βάρος των αντιφάσεών του, που ήταν άλυτες και δομικές.

Το ταξίδι προς την Ιθάκη μας έβγαλε σοφότερους. Κι ο τελικός προορισμός έχει πάντα σημασία, ακόμα και αν τον πλησιάζουμε χωρίς να τον φτάσουμε ποτέ -σαν τις γραμμές των οριζόντων. Ακόμα κι αν δεν ήταν όπως τον περιγράφαμε στο πρόγραμμά μας, ακόμα και αν ο νόστος για τη Σοβιετία και το κόκκινο νησί της Ιθάκης δεν είναι πάντα ο καλύτερος σύμβουλος για την κρίση μας και τις εκτιμήσεις μας. Το ταξίδι σε γεμίζει εμπειρίες, αλλά η κίνηση δεν είναι το παν, αν δεν υπάρχει σχέδιο και προορισμός, με κατεύθυνση την κοινωνία του μέλλοντος.

Σημασία έχει να είσαι σύντροφος παντός καιρού, με σχέδια και σχεδίες, να μη σταματάς ούτε στιγμή να αγωνίζεσαι, να μην έχεις μικροαστική βιασύνη αλλά την επιμονή του Άργου -και ας σου φαίνεται πως αργεί να τσουλήσει ο τροχός της ιστορίας. Σε έναν κόσμο γεμάτο Τηλέμαχους που φυγομαχούν, φρόντισε να είσαι ο Οδυσσέας, πολυμήχανος και ευέλικτος, σαν τον Βλαδίμηρο.

Κάνε λοιπόν τον κύκλο σου Οδυσσέα
Και όσο λείπεις θα είμαι εκεί
Να υφαίνω ατέλειωτο πανί
Ώσπου να βρεις τον δρόμο σου μοιραία
Στης Ιθάκης το νησί να ξαναρθείς