Ελληνο-κομμουνιστικοί διάλογοι

Ο διεθνισμός είναι δύσκολη υπόθεση, γιατί δε μιλάς στη μητρική σου γλώσσα και δεν είναι εύκολη η συνεννόηση, ακόμα κι αν υπάρχουν ακατάλυτοι ταξικοί δεσμοί με το συνάδελφο, το διπλανό και τον τρελό τον Ιταλό. Οπότε πονοκεφαλιάζεις μετά από λίγη ώρα και σου έρχεται να το ρίξεις στο ουίσκι, το ούζο και άλλα ποτά που είναι παραλλαγές της γκράπα -όπως έχει αποφανθεί ένας σφος θαυμαστής και πελάτης του Αλφαβητίξ, που αγαπάει τα ψάρια. Κι άντε να τους εξηγήσεις τι είναι "μερακλής", τι νοηματικές προεκτάσεις έχει, τι είναι μ-λ*κας με περικεφαλαία, τι είναι η περικεφαλαία και γιατί την φοράει, ή τι είναι φλώρος.

Σαν τη Βαβέλ στις διεθνείς συναντήσεις εργατικών και κομμουνιστικών κομμάτων, όπου το βασικό είναι να μιλάς την ίδια πολιτική γλώσσα με τους συντρόφους, για να μη χαθείς στη μετάφραση των κλασικών. Και να μη συνδυάζεις την ευρυμάθεια στις ξένες γλώσσες (αν είσαι πολύγλωσσος) με την πολιτική διγλωσσία. Πώς να τους εξηγήσεις όμως όσα όλα θες; Τα λογοπαίγνια ή τα βαθιά πολιτικά νοήματα;

-The struggle of classes remains historically remains... adikaioti.
-You mean unjustified?
-Πες το κι έτσι.
Δώσε βάση, αρχίζει το νόημα, αν δεν προσέξεις το 'χασες...

-So this guy in India was Ghandist and used his method.
-Oh you mean pathetic resistance.
-No, no. I mean passive resistance.
-Yes, you 're right. But if you think it, it's really pathetic as a struggle method, isn't it?

Η Ινδία που λες έχει 28 διαφορετικά ιδιώματα -ακόμα κι η ΕΕ των 27 έχει πλέον λιγότερα μέλη- που δε μοιάζουν ιδιαίτερα μεταξύ τους, σε βαθμό που να πηγαίνουν από το ένα κρατίδιο στο άλλο και να μην καταλαβαίνουν οι μεν τους δε, ή να μην μπορούν καν να καταλάβουν τι λέει ο κατάλογος, για να παραγγείλουν. Έχουν όμως δύο επίσημες κοινές γλώσσες, τα "ίντι" και τα αγγλικά -που είναι άτυπα επίσημη γλώσσα και στην ΕΕ, αλλά ποτέ δεν ξέρεις, μετά το brexit.

Το νερό στα σανσκριτικά (πρέπει να) λέγεται "νιρ" κι έχουν πιθανότατα κοινή ρίζα, αν κι εμείς παλιά το λέγαμε "ύδωρ". Και δεν το έχουμε κοινό με τους λαούς της άλλης Ευρώπης, ούτε στη γλώσσα, ούτε και στη χρήση, γιατί έξω -σχεδόν- πουθενά δε στο φέρνουν τζάμπα, συχνά προτιμούν το μεταλλικό ή μπορεί να στο προσφέρουν σε σφηνοπότηρο (!) λες και το χρειάζεσαι, για να καταπιείς το χάπι σου.

Αυτός ο Ινδός λοιπόν χρησιμοποίησε τα μίντια για να αποκτήσει δημοσιότητα και δύναμη, είπε πως δε θα αναμιχθεί με την πολιτική και στη συνέχεια ίδρυσε κόμμα, κάνοντας flip-flop (κωλοτούμπα, σα να λέμε) ενώ αξιοποίησε ένα κίνημα που έμοιαζε με τους αγανακτισμένους. Κι είναι όλα τόσο οικεία, ένα μείγμα Τσίπρα και Σταύρου Θεοδωράκη, με ολίγη από Μπέπε Γκρίλο από την αυτοδιοίκηση και τα κρατίδια που χρησιμοποίησε ως όχημα... Όλα εκτός από τα μεγέθη -και κάποιους ποιοτικούς δείκτες που ακολουθούν διαλεκτικά την ποσότητα.

Μια μειονότητα πχ μπορεί να φτάνει τις 100 εκατομμύρια ψυχές (δεκαπλάσιες από τον πληθυσμό της Ελλάδας). Μια πόλη να θεωρείται πως έχει μείνει στάσιμη -πχ η Καλκάτα που εμείς δεν τη λέμε έτσι- γιατί δεν έχει ξεπεράσει τα 10 εκατομμύρια κόσμο. Μια απεργία να έχει μόλις μερικές εκατοντάδες χιλιάδες που συμμετέχουν, όπως μας έλεγε ένας Ινδός σφος στο περσινό φεστιβάλ. Αλλά νεκρώνουν τα πάντα κι έχουν καλή περιφρούρηση, άγρια κι άκρως αποτελεσματική, σε σημείο που να διαλύουν όσα μαγαζιά ανοίγουν σε μέρα απεργίας ή τα μέσα μεταφοράς με τους απεργοσπάστες οδηγούς.

Κι εκεί δεν έχουν μ-λ με μπράκετ (παρένθεση) και παύλα πίσω ή κεφαλαία μπροστά (εκτός μπράκετ) αλλά το ΚΚΙ (ΜΛ), σε διάκριση με το ΚΚΙ (Μ), που είναι το δικό μας, αλλά δεν ξέρω απέναντι σε ποιο διαφοροποιείται με αυτήν την παρένθεση κι αν υπάρχει ΚΚΙ σκέτο.

Que hora es? Estamos despiertos ya...
-Do you know stoa?
-...
-It' an architect style. Like a tunnel, or a corridor but with columns. For example the stoa of Attalos, in Ancient Agora. But how do you call it in English?
-I don't know.
-Well in spanish, do you know how you tell 'stoa'?
-...
-Estoa...

Αυτό με τα θήτα των ισπανών που τσεβδίζουν (ή ψευδίζουν κατά άλλους) είναι αστικός μύθος. Που τον επιβεβαιώνεις νοερά όμως μόλις τους ακούσεις να μιλάνε για τη Θαραγόθα, τον Μπάθκεθ, ή το Θόρο, που εμείς τον λέμε Ζορό και σημαίνει αλεπού, και το Βάσκο Θουρουτούθα της Ρεάλ Σοθιεδάδ.
Αυτό που ισχύει όμως είναι ότι αδυνατούν να προφέρουν οποιαδήποτε λέξη ξεκινάει από [σ] κι άλλο ένα σύμφωνο, χωρίς να κολλήσουν μπροστά κι ένα [ε]. Κι έτσι τους ακούς να μιλάν για τον Εστάλιν, τον Εσπίδερμαν και το εσκί. Κι ευτυχώς που λένε hoz y martillo αντί για εσφυροδρέπανο. Και είναι ενδιαφέρον πως για τα μέλη του κόμματος δεν έχουν μόνο τη λέξη 'miembro' αλλά και το 'miltante'. που δείχνει τη στράτευση που απαιτεί ο οργανωμένος αγώνας.

Ο φίλος είναι από τη Βαλένθια, που τη θεωρεί το καλύτερο μέρος του κόσμου κι ας μην ξέρει πολλά για την ποδοσφαιρική της ομάδα -εκτός από το ότι την αγόρασε ένας Ασιάτης και την έχει διαλύσει, αφού έκανε πορεία υποβιβασμού στον πρώτο γύρο. Μπορεί όμως να βρεθεί στη Βαρκελώνη και να κλείσει τα μάτια του, νομίζοντας πως είναι στην πατρίδα του, γιατί η Καταλονία έχει πολλές ομοιότητες με τη δική του περιφέρεια (comunidad).

Και θεωρεί πως οι Podemos έχασαν τις εκλογές γιατί ήταν υπέρ της ανεξαρτησίας της Καταλονίας, αλλά αν είχαν διαφορετική θέση, μπορεί να τις κέρδιζαν. Κι αυτός δεν τους ψήφισε γιατί ενώθηκαν με την "Ενωμένη Αριστερά" (Izquierda Unida) που του φάνηκε πολύ... αριστερά -εστον εσταυρό και εστο εσφυροδρέπανο που σου κάνω- ενώ αυτός υποστήριζε το μετριοπαθή αντίπαλο του "αριστερού" Ιγκλέσιας, και τελικά το έριξε στους Ciudadanos, γνωρίζοντας πως κατά βάθος είναι πολύ δεξιοί, σαν πολιτική αυτοκτονία (ή μήπως ευθανασία;).
Το Ποτάμι μέσα μου (El mar adentro).

-You don't like Poland? Not even one national hero, or one thing from your country?
-No not really.
Θα κολλούσε εδώ και μια παραφρασμένη ατάκα του Αρκά: υπάρχουν ένα-δυο πράγματα που μου αρέσουν, αλλά προτιμώ να μην τα σκέφτομαι.

Η κοπέλα δεν ήξερε βέβαια τη Λούξεμπουργκ -που έδρασε κυρίως στη Γερμανία- πόσο μάλλον το Φέλιξ Τζερζίνσκι. Δεν ήξερε ούτε το Βαζέχα -ούτε καν με το κανονικό του όνομα ως Βαρτζίχα- πόσο μάλλον τον Βάντσικ (που σήμερα είναι λέει προπονητής τερματοφυλάκων στον Ολυμπιακό Βόλου). Και τελικά καταλήξαμε στην Κιουρί. Πού να ήξερε όμως πως κι αυτή δικιά μας πρέπει να ήταν -αν δε με απατά η μνήμη μου...

Έχει κι αυτή τα δίκια της από μια άποψη, όταν τονίζει πόσο θρησκόληπτοι είναι οι περισσότεροι συμπατριώτες της και τον καταλυτικό, σκοταδιστικό ρόλο που παίζει η καθολική εκκλησία στα πράγματα. Κι είναι δυστυχώς πλήρως αντιδραστικοί σε πολιτικό επίπεδο, σαν τα τελευταία σκίτσα του Αρκά, κι ας μην είχαμε τον ίδιο ορισμό για το δίπολο "πρόοδος κι αντίδραση" με την Πολωνέζα συνομιλήτρια.

Ναι αλλά αν δεν αγαπάς το λαό σου πώς θα αγαπήσεις τους άλλους λαούς; Πιθανότατα δε θα το κάνεις. Θα αγαπήσεις όμως την ΕΕ, όπως οι "μένουμε Ευρώπη", και θα έχεις βρει στο φαντασιακό σου το μέτρο και τον οπισθοδρομικό πόλο (πχ ευρωσκεπτικιστές) που την καθιστά προοδευτική και δημοκρατική...

Τουλάχιστον η κοπέλα αναγνώριζε-καταλάβαινε ότι η κατάσταση πριν το 89' παρείχε μια προσωπική σταθερότητα, μια βάση για να ξεκινήσεις τη ζωή σου που δεν υπάρχει τώρα για τους περισσότερους. Αλλά τότε δεν είχες...ελευθερία. Δεν μπορούσες να ταξιδεύεις συχνά... Ενώ τώρα είσαι ελεύθερος να σηκωθείς να φύγεις από έναν τόπο που δε σε λυπάται. Κι αυτό θεωρείται ελευθερία...

Λέει επίσης πως δεν είχε δει ποτέ της τόσο γαλάζιο ουρανό, όπως στην Ελλάδα.
Ίσως να είναι κι αυτό κομμάτι της ελληνικής ιδιαιτερότητας, που κρατάει το βάθος του ουρανού πάντα κόκκινο, μέχρι τη δική μας έφοδο...

Η Πολωνία και εμείς

Τις προάλλες ένας σφος μου ζήτησε να του δώσω, αν γνωρίζω, μια λίστα σχετικά με την Πολωνία, από την εποχή του Πιλσούδσκι ως τις ανατροπές του 89' και κατά προτίμηση (όχι απαραίτητα) από τη δική μας σκοπιά, αφού την άλλη (που είναι βασικά μία μες στην πολλαπλότητά της) μπορείς να τη βρεις παντού, εύκολα. Κι επειδή η συλλογική δουλειά φέρνει σχεδόν πάντα καλύτερα αποτελέσματα από έναν κόκορα που λαλεί να ξημερώσει, προέκυψε αυτή η ανάρτηση. Η κε του μπλοκ σημειώνει ενδεικτικά μια πρόχειρη λίστα από την ελληνική βιβλιογραφία (αυτήν ξέρω, αυτήν εμπιστεύομαι που λέει το σλόγκαν) κι οι σφοι αναγνώστες μπορούν να τη συμπληρώσουν με ό,τι παραπάνω γνωρίζουν.

Αφορμή για τη σημερινή ανάρτηση, θα μπορούσε να είναι κι αυτή η είδηση για την πολωνική κυβέρνηση που δεν περιορίζεται στην απαγόρευση των κομμουνιστικών συμβόλων, αλλά σκοπεύει να ποινικοποιήσει ακόμα και την ιστορική μνήμη.

Έχουμε και λέμε λοιπόν, καταρχάς για το στρατιωτικό νόμο του 81'.
Η επίσημη θέση του κόμματος εκφράστηκε τότε από τον εκκολαπτόμενο θεωρητικό και ιδεολογικό στέλεχος της ΚΕ, Νίκο Κοτζιά. Δεν έχω πρόχειρο το βιβλιαράκι, για να παραθέσω κάνα μαργαριτάρι-απόσπασμα, αλλά είναι σίγουρο πως ο ίδιος θα αποκήρυσσε τα γραφόμενά του και τα συμπεράσματα στα οποία κατέληγε τότε, ενώ κι εμείς τα διαβάζουμε κριτικά και μάλλον δε θα τα προσυπογράφαμε πλήρως, καθώς έχουμε διαφορετική θεωρητική οπτική σε κάποια ζητήματα σοσιαλισμού και πτυχές της πείρας της οικοδόμησης.

Αξίζει να σημειωθεί τότε πως κατά τα Πολωνικά, ο κομματικός μηχανισμός δέχτηκε ένα σημαντικό πλήγμα, καθώς σύμφωνα με τα απομνημονεύματά του, στο "προχωρώντας και αναθεωρώντας" (ίσως ο μοναδικός που φέρει με τόση περηφάνια τον τίτλο του αναθεωρητή -μαζί με το Ραφαηλίδη, αλλά από τελείως διαφορετική σκοπιά), ο Νίκος Μπίστης αποχώρησε από το κόμμα, αμέσως μετά από τα γεγονότα στην Πολωνία, που δε θα μπορούσε να σταθεί και να τα δικαιολογήσει στο Δικηγορικό Σύλλογο. Να πώς κατέληξε στα 31 προς 32 του στο εσωτερικού, αρχίζοντας τη μεγάλη καριέρα του πολιτικού γυρολόγου.
Ο Κοτζιάς θα ακολουθούσε μια επταετία (και μια Αλλαγή) αργότερα, αλλά δε θα έφτανε ούτε τις μισές ομάδες, μέχρι να πάρει κάποιον (υπουργικό) τίτλο.

Ο Μπιτσάκης που έκανε παρόμοια διαδρομή, σε διαφορετικούς χρόνους βέβαια, από το ΚΚΕ στο Ναρ και από εκεί στην αγκαλιά του (νέου) ΠαΣοΚ και τις αυταπάτες της ΠΦΑ, έγραψε το 91' το βιβλίο "ένα φάντασμα πλανάται", που έμοιαζε περισσότερο με αλμανάκ-χρονικό και συλλογή άρθρων ή ως μια εσπευσμένη (και μάλλον εμπορική) αγωνία να τοποθετηθεί στα γεγονότα όσο αυτά εξελίσσονταν (έχοντας σαφώς κριθεί), με συνέπεια να αναπαραγάγει αρκετά αστικά κλισέ του συρμού, παρά να προχωρήσει σε μια θεωρητική ερμηνεία της πραγματικότητας.

Ένα από τα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου είναι αφιερωμένο στις εξελίξεις στην Πολωνία και τις υπόλοιπες ΛΔ/ΣΔ, που έχει τουλάχιστον χρήσιμα ιστορικά στοιχεία κι ενδιαφέρουσες παραθέσεις από τον Τύπο. Το εντυπωσιακό είναι πως είκοσι χρόνια μετά, προχώρησε στην επανέκδοση του βιβλίου, χωρίς να νιώσει την ανάγκη να προσθέσει ή να αλλάξει τίποτα (παρά μόνο να αφαιρέσει το κεφάλαιο της κριτικής στο ΚΚΕ, που σήμερα θα εξέθετε μάλλον τον ίδιο). Θα μου πεις βέβαια, τι πιο εντυπωσιακό από τη δική του οβιδιακή μεταμόρφωση και μετακίνηση προς το Σύριζα -αν και μετά το δημοψήφισμα αγνοούνται τα ίχνη του. Ή μήπως όχι...;

Πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία δίνει και το βιβλίο "η νίκη" του Πίτερ Σβαρτς που εντάσσει την Πολωνία και την αδρή χρηματοδότηση της Αλληλεγγύης από τη Δύση, στα πλαίσια της συνολικής στρατηγικής των ΗΠΑ, κατά τη δεκαετία με τις βάτες, να πετύχουν καίρια, αποφασιστικά ρήγματα στο σοσιαλιστικό συνασπισμό.

Υπάρχει επίσης το "κουβεντιάζοντας στην Πολωνία" (ένα χρόνο μετά από το "κουβεντιάζοντας στο Κρεμλίνο) του Γιάννη Καψή, διευθυντή των Νέων τότε και πατέρα των δύο γνωστών, σύγχρονων Καψήδων. Μόνο που κάθε εποχή έχει το ΠαΣοΚ και τον Καψή που της αξίζει κι εκείνη την εποχή το φρεσκοεκλεγμένο ΠαΣοΚ έπαιζε περίτεχνα το φιλοσοβιετικό χαρτί κι ήταν η μόνη δυτική χώρα, αν δεν κάνω λάθος, που δεν είχε καταδικάσει την επιβολή στρατιωτικού νόμου και την κυβέρνηση του Γιαρουζέλσκι.

Αν ο Καψής κουβεντιάζει με τα υψηλόβαθμα στελέχη της κάθε πλευράς (εκτός από τους βασικούς πρωταγωνιστές, δηλ το Γιαρουζέλσκι και το Βαλέσα) το βιβλίο του Γ. Γάτου (Πολωνία από την αρχή) θυμάμαι να εστιάζει στην καθημερινότητα του πολωνικού λαού, που δε φαίνεται να επηρεάστηκε δραματικά από τον (κάπως ιδιότυπο και διαφορετικό από τα δικά μας δεδομένα) στρατιωτικό νόμο.

Στη σχετική βιβλιογραφία, μπορούμε να συμπεριλάβουμε και το κεφάλαιο για το Κατίν, από την μπροσούρα του Β. Σαμαρά -που δημοσιεύτηκε εδώ πριν από λίγες μέρες- καθώς και την πλούσια, σχετική αρθρογραφία (σε κομματικά έντυπα κι όχι μόνο).

Υπάρχει επίσης μια συλλογή λόγων κι ομιλιών του Γιαρουζέλσκι, που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα από τις εκδόσεις Ειρήνη και σίγουρα δεν είναι το πιο συναρπαστικό ανάγνωσμα που υπάρχει, αλλά μπορεί να βρει κανείς πολλά κι ενδιαφέροντα πίσω από τις γραμμές και τις επίσημες διατυπώσεις. Υπόψη πως το συγκεκριμένο εκδοτικό είχε κι άλλες αντίστοιχες εκδόσεις, πχ για το Χόνεκερ, τον Ζίβκοφ, κτλ, και μάλιστα μία από αυτές (νομίζω του Χόνεκερ) είχε και πρόλογο από τον Ανδρέα -που ήξερε, όπως είπαμε, να παίζει πολύ καλά το φιλοσοβιετικό χαρτί.

Στα ελληνικά κυκλοφορεί και μια αυτοβιογραφία του Βαλέσα με τον τίτλο "ένας δρόμος ελπίδας" (η ελπίδα έρχεται, λέμε) που κυκλοφόρησε πριν από τις ανατροπές του 89', αλλά δεν έχει ενδιαφέρον και ζουμερά στοιχεία. Καθώς και (τουλάχιστον) μία συλλογή κειμένων, άρθρων και συνεντεύξεών του, όπως αυτή στην οποία παρουσιάζεται ένθερμος υπερασπιστής του σοσιαλισμού και της ανανέωσής του (σε ένα σχεδόν καλτ διαμαντάκι).

Στην ευρύτερη κατηγορία Πολωνία (χωρίς άμεση σχέση με το θέμα μας) θα έβαζα και το βιβλίο του θρυλικού σαγόνια Γιάτσεκ Γκμοχ, του μοναδικού προπονητή που οδήγησε στον τίτλο επαρχιακή ομάδα, "έξι χρόνια στο Ελλάντα", που σατιρίζει τη δική του αδυναμία να μάθε καλά ελληνικά, όσα χρόνια κι αν παρέμεινε στο Ελλάντα. Και το οποίο το είχα σταμπάρει κάποτε στο παλαιοπωλείο στη Βικτώρια, αλλά τσιγκουνεύτηκα τότε τα δύο ευρώ (λες να μην αξίζει, κτλ) και την επόμενη μέρα το είχε πάρει κάποιος άλλος.

Αυτή είναι μια πρώτη ενδεικτική λίστα, όπως είπαμε, που μπορεί να εμπλουτιστεί με τη δική σας συμβολή και τις προτάσεις σας, που μπορούν να συμπληρώσουν και το δικό μου κενό στην ξενόγλωσση βιβλιογραφία. Κάθε βοήθεια ευπρόσδεκτη.

Πολωνία – τα αντικομμουνιστικά

Στην Πολωνία, ο πρόεδρος Αντρέι Ντούντα (καμία σχέση με τον μπασκετικό σοφό) αποφάσισε να απαγορεύσει κάθε δημόσια αναφορά στον κομμουνισμό, που στοιχειώνει την αστική τάξη ως έννοια και ως ιστορική μνήμη, και να δώσει προθεσμία ενός χρόνου στις τοπικές αρχές, για να γκρεμίσουν ή να μετονομάσουν μνημεία, οδούς κι ό,τι άλλο έχει μείνει να θυμίζει τη σοσιαλιστική εποχή και τον «ολοκληρωτισμό». Το οποίο μπαίνει για ξεκάρφωμα, αλλά μόνο ο κομμουνισμός αναφέρεται σαφώς, που είναι και το βασικό που τους ενδιαφέρει άλλωστε. Και όσοι τον πολέμησαν στο πλευρό των ναζί (τυχαίο παράδειγμα), μπορούν να βαφτιστούν «μαχητές της ελευθερίας», και να έχουν την υστεροφημία τους και τα μνημεία τους ήσυχα. Η μάχη ενάντια στον «κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό» δεν μπορεί να νοείται ολοκληρωτική για τους αστούς, με τον ίδιο τρόπο που για εμάς ο πραγματικός ουμανισμός προϋποθέτει την πάλη ενάντια στους εχθρούς της ανθρωπότητας.

Φαντάσου τώρα να ψηφιζόταν και εδώ ένας παρόμοιος νόμος. Εμάς θα μας έθεταν εκτός νόμου από την πρώτη μέρα (με ένα νόμο, σε ένα άρθρο), ενώ κάποιοι άλλοι ντούροι επαναστάτες ούτε το όνομά τους δε θα ήταν υποχρεωμένοι να αλλάξουν. Ενώ κάποιοι εξ αυτών θα έκαναν ευχαρίστως δημόσιες αποκηρύξεις του σοσιαλισμού που γνωρίσαμε, γιατί δυσφήμησε τον πραγματικό κομμουνισμό και το ιδεώδες που περιέγραψε ο Μαρξ.

Φαντάσου επίσης, τελείως αντιδιαλεκτικά, να ήταν τελείως αντεστραμμένοι οι ιστορικοί ρόλοι στην Πολωνία, πχ με ένα ναζιστικό καθεστώς, πόσο διαφορετικά θα ήταν τα σταθμά και η αντιμετώπιση του παρελθόντος. Μπορεί να βρισκόταν πχ ένας Πολωνός Χατζηνικολάου να πει ότι δε φοβάται τη δημόσια αντιπαράθεση με τους ναζί και ότι δεν τους δίνει βήμα για να τους διαφημίσει, αλλά για να τους αποδομήσει και να τους απομυθοποιήσει, αφαιρώντας τους τη γοητεία του απαγορευμένου. Και να έβγαινε ένα πολωνικό φόρουμ ελεύθερης σκέψης, να οργανώσει έναν πρωτότυπο ιστορικό περίπατο στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, με το μενού που σερβιριζόταν στους κρατούμενους. Για το Βαλέσα πχ από την άλλη, δε θα γινόταν ποτέ κάτι αντίστοιχο, γιατί δε νομίζω να κακοπέρασε και να πείνασε ποτέ στη σοσιαλιστική Πολωνία.

Χώρια η προπαγάνδα των ΜΜΕ για τις απεργίες της αντίστοιχης Αλληλεγγύης που παραλύουν το κράτος και την οικονομία. Κι η πλάκα είναι πως στην περίπτωση μιας σοσιαλιστικής οικονομίας, με κοινωνική, λαϊκή ιδιοκτησία, αυτό έχει κυριολεκτική ισχύ. Δεν καταλαβαίνω όμως τι μπορεί να εννοεί ο ποιητής στο στίχο «οι απεργοί παραλύουν το κράτος», σε μια «ελεύθερη», ιδιωτική οικονομία.

Στην πραγματική ζωή πάλι, μπορεί να βρεθεί κάποιος να αναλύσει το ιστορικό υπόβαθρο και να μας εξηγήσει ότι οι Πολωνοί στην πραγματικότητα δε μισούν τον κομμουνισμό ή τους σοβιετικούς, αλλά διαχρονικά τους Ρώσους, γενικά και αόριστα, και θέλουν να καταστρέψουν οτιδήποτε τους θυμίζει το πέρασμά τους απ’ την πατρίδα τους. Μπορεί επίσης του χρόνου στην Ουκρανία, στο διαγωνισμό της Γιουροβίζιον, να ζήσουμε ένα θρίαμβο για τους Πολωνούς που δε νίκησαν το 14’, όταν παρουσίασαν κάτι στα όρια του σοφτ-πορνό, αλλά θα έχουν τη νίκη στο τσεπάκι, εάν στείλουν ένα μοιρολόι για το Κατίν και τη σφαγή των αξιωματικών τους, με την ιστορική εκδοχή του Γκέμπελς. Η Ρωσία θα έχει πραγματικές ελπίδες μόνο αν στείλει ένα αντίστοιχο μοιρολόι για το δράμα και το πισωγύρισμα του 17’, που την κράτησε τόσες δεκαετίες απομονωμένη από το πανηγύρι της καπιταλιστική προόδου.

Στην πραγματική ζωή επίσης, περιμένω από στιγμή σε στιγμή μια αυστηρή νότα διαμαρτυρίας από το ελληνικό υπουργείο εξωτερικών. Δεν είναι μόνο ότι έχουμε μια αριστερή κυβέρνηση, η οποία δεν ανέχεται τον αντικομμουνισμό κι αντιδρά άμεσα σε οποιοδήποτε κρούσμα πέσει στην αντίληψή της. Είναι κι ο αριστερός ΥπΕξ που έχουμε, που είχε γράψει πριν από τρεισήμισι δεκαετίες κι ένα βιβλίο για τα πραγματικά γεγονότα στην Πολωνία, και χαρακτηρίζεται από συνέπεια κι αμετακίνητη στάση ως προς τις αρχές του.

Στην πραγματική ζωή πάντα, το επόμενο βήμα της δημοκρατικής ΕΕ που ολοκληρώνεται πολιτικά κι οικονομικά με θαυμαστό, αντιολοκληρωτικό τρόπο, μπορεί να είναι ο λιθοβολισμός κι η δημόσια καύση κομμουνιστών και λοιπών αντιφρονούντων, που παραμένουν προσκολλημένοι στο παρελθόν.

Ενώ σε ένα μέσο της ελεύθερης, πολυφωνικής ενημέρωσης (όχι όπως στον κομμουνισμό, όπου όλα τα έσκιαζε η φοβέρα της λογοκρισίας και της κρατικής προπαγάνδας), η Πολωνία αναφέρθηκε (για να το διορθώσουν εκ των υστέρων και να μη φαίνεται πια) ως μέλος της ΕΣΣΔ! Μιλάμε, γκαραντί κι εξακριβωμένο… Αντίο ζωή.

Ο Ρεντ-Φλάι λέει ότι δεν είναι μακριά η μέρα που θα ανακαλύψουμε ότι οι ειδησειογραφικές σελίδες του διαδικτύου δε λειτουργούν με συντάκτες, αρθρογράφους, λαντζιέρηδες έστω (με μισθό ή χωρίς, μικρή σημασία έχει), αλλά με λογισμικά «αντιγραφής-επικόλλησης» που αναπαράγουν οτιδήποτε και δεν έχουν κριτική ικανότητα να το ελέγξουν. Εγώ πάλι βλέπω ότι η πραγματικότητα ξεπερνάει κάθε επιστημονική φαντασία και αρχίζει να μοιάζει με δυστοπία, όπου τα ρομπότ αρχίζουν να φοβούνται ότι θα αντικατασταθούν σύντομα από ανθρώπους χωρίς κριτική ικανότητα, που θα τα καταστήσουν περιττά και αναχρονιστικά, ενώ θα εξυμνούν την ελεύθερη έκφραση κι ενημέρωση, τη δημοκρατική πολυφωνία των ΜΜΕ, και την εποχή της πληροφόρησης και της κοινωνίας της γνώσης.

Η αλήθεια είναι πως στις μέρες μας ο αστικός, μεταμοντέρνος μεσαίωνας έχει απλώς μεγαλύτερες, υπερσύγχρονες δυνατότητες να επιβάλει το σκοταδισμό του. Κι αν πολλές φορές βάζει το μεσαίωνα στο στόχαστρο της κριτικής του (με μονόπλευρες και στρεβλωτικές προσεγγίσεις), είναι γιατί μόνο αυτή η σύγκριση του εξασφαλίζει τεκμήρια προοδευτικότητας. Στην πραγματικότητα όμως, έχει προ πολλού εξαντλήσει τον όποιο θετικό ρόλο μπορούσε να παίξει ιστορικά στο κοινωνικό προτσές και δεν έχει κανένα κώλυμα να υιοθετήσει τις πιο καθυστερημένες κι αναχρονιστικές μεθόδους επιβολής (όπως έκανε πχ με τον φονταμενταλισμό και τους Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν) που πηγαίνουν πίσω κι από τον αστικό διαφωτισμό του 18ου αιώνα.

Αντί επιλόγου, αξίζει να σταθούμε στην ετυμολογική προέλευση του γνωστού μας ρομπότ, από το ρώσικο ρήμα «εργάζομαι» (ραμπότατς), και την κοινή του ρίζα με διάφορους γνωστούς μας όρους από την ιστορία του ΣΔΕΚΡ και του ρώσικου επαναστατικού κινήματος (πχ Ραμπότσεγιε Ντιέλο, κοκ). Το πρόβλημα ασφαλώς δεν είναι ότι οι μηχανές αντικαθιστούν τον άνθρωπο, όπως νόμιζαν οι Λουδίτες, αλλά ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνται στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής, για να τον πετάξουν στον κάδο της ανεργίας και του «πλεονάζοντος» εργατικού δυναμικού. Σε αυτά τα πλαίσια, επίσης, η μηχανή δεν απαλλάσσει τον άνθρωπο απ’ τον καταναγκαστικό χαρακτήρα της εργασίας, και το απεχθές, κοπιαστικό κομμάτι της, αλλά τον υποτάσσει και τον καθιστά γρανάζι της, με τον πολύ γλαφυρό τρόπο που το έδειξε στους «μοντέρνους καιρούς» ο Τσάρλι Τσάπλιν.

Μόνο σε μια κοινωνία με κοινωνική ιδιοκτησία και κεντρικό σχεδιασμό, ο άνθρωπος θα υποτάξει τις μηχανές για να υπηρετούν τις ανάγκες του και να μειώνουν τον απαιτούμενο χρόνο παραγωγής των αγαθών, συνεπώς και το μέσο εργάσιμο χρόνο. Ως τότε, το πρόβλημα δε θα είναι οι μηχανές, αλλά οι ιδιοκτήτες τους. Δεν κινδυνεύουμε να αποκτήσουν τα ρομπότ  συνείδηση κι ανθρώπινη υπόσταση, αλλά να γίνουν οι άνθρωποι σαν ρομπότ, αλλοτριωμένοι, χωρίς καμία δημιουργική συμμετοχή στην παραγωγή, και υποταγμένοι στα αφεντικά που μεταχειρίζονται την εργατική τους δύναμη. Και δε θα πάψουν να το κάνουν, γιατί αυτή είναι η μόνη πηγή υπεραξίας και πλούτου.

Να μην καταργηθή ο σοσιαλισμός

Βρισκόμαστε στο σωτήριο έτος 1981, λίγο πριν την επιβολή στρατιωτικού νόμου, στην... ανελεύθερη Πολωνία, όπου ένας μαχητής της ελευθερίας και του σοσιαλισμού, παλεύει για να πετύχει τις αλλαγές που θέλει, αλλά μη φανταστείτε τίποτα κοσμογονικές (ή κοσοκτόνες, όπως το δει κανείς) συστημικές αλλαγές. Γιατί πάνω απ' όλα, ο μαχητής αυτός είναι άδολος, αγνός, ανιδιοτελής και προπαντός παλεύει για το σοσιαλισμό. Ας το πει κάποιος και στους αμερικάνους, που είχαν μείνει πολύ πίσω από την πραγματικότητα.

Παρακάτω μπορείτε να διαβάσετε μια συνέντευξη γεμάτη αλήθειες του Λεχ Βαλέσα σε δυτικό μέσο, που αλίευσε η κε του μπλοκ σε παλαιοπωλείο, από ένα βιβλιαράκι (δε συγκράτησα όμως τίτλο, γιατί δεν το αγόρασα, απλώς φωτογράφισα το επίμαχο σημείο). Διατηρείται η ορθογραφία του πρωτότυπου. Καλή ανάγνωση.

Δε θέλομε να επιβάλλουμε σε κανένα την Ευτυχία, αλλά δε θέλομε να μας κάνουν οι άλλοι ευτυχισμένους με το ζόρι… Είμαστε υπέρ του σοσιαλισμού, αλλά να μας μεταχειρίζεσθε σαν συνδικάτο, που δεν έχει πολιτικές βλέψεις. Πιστεύω ότι και σε δέκα χρόνια, η Πολωνία θα είναι ακόμα σοσιαλιστική. Οι περισσότεροι Πολωνοί έχουν γεννηθή την εποχή του σοσιαλισμού και ο σοσιαλισμός δεν είναι κακός. Υπάρχουν βέβαια στην Πολωνική κοινωνία πλευρές που πρέπει να διορθωθούν, τομείς που πρέπει να ανυψωθούν, στόχοι που ίσως πρέπει να αλλάξουν. Αλλά προ παντός δεν πρέπει να καταργήσομε το σοσιαλισμό… Ξέρω καλά πως όταν μιλώ κατακρίνω κυρίως ό,τι στη χώρα μας δεν πηγαίνει καλά. Αλλά κάνοντας κάτι τέτοιο, ασκώ τη δουλειά του συνδικαλιστή. Όταν κατακρίνω το πολωνικό καθεστώς, δεν κατακρίνω το σοσιαλισμό…

-Είναι σήμερα δυνατή η προοπτική για ένα πολωνικό «μοντέλλο»;

-Πιστεύω ότι θα το ανακαλύψομε λίγο-λίγο, βήμα-βήμα, καθώς θα περνούν οι μήνες και τα χρόνια. Νομίζω ότι θα δημιουργήσομε το δικό μας σύστημα, κάτι το δικό μας και θα το τελειοποιήσομε. Θα ελέγχομε τη συγκεκριμένη και συνεχή εφαρμογή του σε μόνιμη βάση, θα αγρυπνούμε. Το σύστημά μας θα είναι το πολωνικό υπόδειγμα. Με μια βεβαιότητα: θα είναι σοσιαλιστικό.

-Και αν το σύνολο των διεκδικήσεών σας έθετε σε κίνδυνο τη χώρα σας, θα μπορούσατε να τις χαλιναγωγήσετε, για να μην προκαλέσετε την ξένη επέμβαση;

-Βεβαιότατα! Το συμφέρον του πολωνικού έθνους θα είναι πάντοτε πιο πάνω από το δικό μας συμφέρον. Γι’ αυτό το λόγο σήμερα –ίσως σε διακόσια ή πεντακόσια χρόνια τα πράγματα θα είναι διαφορετικά- ας εξετάζομε το πρόβλημα πάντα κάτω απ’ αυτό το πρίσμα. Γιατί με αυτόν τον τρόπο μας ανάθρεψαν οι γονείς μας και οι παππούδες μας. Και με τον ίδιο τρόπο θα αναθρέψομε τα παιδιά μας. Οι αλλαγές των γενεών σέρνουν κατακτήσεις που και σήμερα ακόμα φαίνονται αδύνατες. Αλλά αύριο θα είναι μπροστά στα μάτια μας…

Στο πολιτικό πεδίο ο Λεχ Βαλέσα ξέρει να μεταχειρίζεται σύνεσι και διπλωματικότητα. Καμμιά φορά διαβάζει κανείς μερικές εκρηκτικές δηλώσεις. Άλλες φορές διερωτάται κανείς σχετικά με τις προειδοποιήσεις και με τις απειλές που εκτοξεύονται απ’ τις άλλες χώρες του σοσιαλιστικού συνασπισμού. Αναρωτιέται σχετικά με τις «αντισοσιαλιστικές δυνάμεις», που τάχα αποτελούν τον πυρήνα της Αλληλεγγύης, σχετικά με τους «αντεπαναστάτες» και τους άλλους «εχθρούς του σοσιαλισμού». Κάνει παραλληλισμούς ανάμεσα στην Πολωνία, στην Ουγγαρία, την Τσεχοσλοβακία. Δραματοποιεί επίσης. Όλοι οι Δυτικοί ή σχεδόν όλοι περιμένουν Σοβιετική εισβολή την άλλη μέρα των Χριστουγέννων του 1980. Γιατί; Γιατί ένα χρόνο νωρίτερα οι Σοβιετικοί είχαν εισβάλει στο Αφγανιστάν. Από τις 26 μέχρι τις 31 Δεκέμβρη στην Πολωνία δε συνέβη τίποτε. Γιόρταζαν τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά. Θα εισβάλουν; Δε θα εισβάλουν; Περίμεναν επίσης Σοβιετική εισβολή τον Φεβρουάριο, όταν στην Πολωνία όλα έδειχναν πως καταρρέουν. Δε συνέβη τίποτε. Εκτός απ’ την παραδοχή μιας τρίμηνης ανακωχής… Συμβαίνει, στην έξαρσι κάποιας εντάσεως, να πετά ο Βαλέσα καμμιά φρασούλα: «Να ξέρετε, κύριοι, πως δε φοβάμαι τίποτα! Θα είμαι ο πρώτος που θα αντιμετωπίσει τα άρματα μάχης!... Και θα φύγω τελευταίος απ’ το πεδίο της μάχης! Αλλά δεν πρόκειται να γκρεμίσομε τους τοίχους με το κεφάλι. Στην Πολωνία δεν έχομε περιθώρια εκλογής και πρέπει να ζήσομε και με το Κόμμα και με την Κυβέρνησι!

Δείχνει επίσης καθαρό μυαλό: «Στα σύνορα των γειτονικών χωρών υπάρχει στρατός. Είναι αλήθεια. Δεν ξέρομε για ποιο λόγο είναι εκεί. Αυτά τα προβλήματα δε μας ενδιαφέρουν».

Έχω τη γνώμη ότι ασκώ κάποια επίδρασι στις άλλες χώρες, λέει. Αλλά έχομε να κάνομε πολλά στον τόπο μας και δεν πρόκειται να ακτινοβολήσομε αμέσως. Έχομε πρώτα πολλή δουλειά να κάνομε στον τόπο μας…

-Έγινε η επέμβασι των Σοβιετικών, για να τεθεί τέρμα στη φιλελευθεροποίησι, στη Βουδαπέστη, το 1956, το ίδιο στην Πράγα, το 1968. Είναι δυνατό να συμβή το ίδιο και στη Βαρσοβία; Αν όχι, γιατί θα συμβή διαφορετικά;

-Πρέπει να εξετασθούν πολλές απόψεις του προβλήματος. Πρώτον, απ’ την αρχή είπαμε ότι είμαστε υπέρ του σοσιαλισμού. Δεν παρακωλύομε καμμιά συμμαχία της Πολωνίας, δεν κατακρίνομε καμμιά διεθνή συμμαχία, δεν μας απασχολεί η πολιτική. Και θα συνεχίσομε. Έχω τη γνώμη –ακόμα και αν μερικοί μας ειρωνεύονται γι’ αυτό- ότι καμμιά απειλή δεν μπορεί να προέλθη από τους φίλους μας. Θα έρθουν να μας αγκαλιάσουν. Πολύ σοβαρά, δεν απειλούμε κανένα. Δεν κάνομε τίποτα κακό. Το μόνο που κάνομε είναι ότι επιστρατευόμαστε στην υπηρεσία της πατρίδας μας, εργαζόμενοι για πράγματα που θα μας ωφελήσουν. Οπότε κάθε άλλη βίαια λύσι θα ήταν κακή. Λοιπόν αυτό δεν μπορεί να συμβή. Δεν μπορείς να εξαναγκάσεις έναν άνθρωπο να εργαστή. Μπορείς να τον παραμερίσεις, αλλά όχι να τον εξαναγκάσεις να εργαστή. Και θέλομε να εργάζονται οι Πολωνοί για το καλό της πατρίδας.

-Και άλλοι το είπαν αυτό πριν από σας. Αναγκάστηκαν να υποκύψουν και τελικά να φύγουν. Μήπως κάποια μέρα θα υποχρεωθήτε να ακολουθήσετε τον ίδιο δρόμο;

-Κανείς δε θα με εξαναγκάσει. Αλλά τη στιγμή που θα αντιληφθώ ότι τα πράγματα βρίσκονται στο σημείο που ήθελα να τα φέρω, θα φύγω με δική μου πρωτοβουλία. Είναι αδύνατο να λύσεις μια μαθηματική εξίσωσι, αν δεν ξέρεις να γράφεις. Με τον ίδιο τρόπο, οι λύσεις του 1980 ήταν αδύνατο να εφαρμοσθούν το 1970. Χρειάστηκε να ωριμάσουν όλα, όπως η συνείδησι ωριμάζει μέσα στον άνθρωπο.

Προσωπικά δεν πιστεύω σε ξένη εισβολή. Είμαι μάλιστα πεπεισμένος για το αντίθετο. Δεν αξίζει τον κόπο να μιλάμε γι’ αυτό το πρόβλημα. Στην Ευρώπη, στη Δύσι, ολοένα αυτό σκέπτεστε κι έχετε άδικο… Θα συνεχίσομε τη μάχη μας μέχρι τέλους, θα ολοκληρώσομε ό,τι αρχίσαμε…

-Στο Γκντανσκ, μετά τις 16 Δεκεμβρίου 1980, όταν περνάει κανείς μπροστά στην Πύλη 2 των Ναυπηγείων, βλέπει να υψώνεται στον ουρανό το Μνημείο προς τιμήν των Μαρτύρων του 1970. Στην καρδιά του κάθε Πολωνού, ποια ακριβώς σημασία έχει το Μνημείο αυτό;

-Σημαίνει κάτι το ιδιαίτερο, αλλά όλα εξαρτώνται από το άτομο που σκέπτεται το Μνημείο και πώς το σκέπτεται. Τα συνθήματα πρέπει να τα μεταδίδομε, να τα μεταμορφώνομε σε γεγονότα. Πραγματικά, η εθνική συμφιλίωσι είναι αναγκαία. Πρέπει να χρησιμοποιήσομε, να θυμόμαστε τα λάθη μας. Να μην τα επαναλαμβάνομε ποτέ. Αυτό το Μνημείο είναι το σύμβολο αυτής της ιστορίας, για να μην επαναληφθή ποτέ πια. Και είμαστε εδώ, για να μην επιτρέψομε στους δύσκολους καιρούς μας, στους κακούς καιρούς μας να επαναλάβουν την ιστορία.

-Αν κάποια μέρα η δράσι σας αποτύχει, μπορεί να γίνετε μάρτυρας, ένα σύμβολο, περίπου σαν τον Jan Palach. Σας περνά κάτι τέτοιο από το νου;

-Όχι, δεν το σκέπτομαι. Αλλά ξέρω ότι αυτό μπορεί να συμβή. Ξέρω επίσης ότι αυτό το κίνημα πρέπει να κερδίσει. Δεν μπορεί κανείς να σταματήσει την πορεία της Ιστορίας. Δεν μπορεί κανείς να σταματήσει τη ροή του χρόνου.

-Τι λέτε στα παιδιά σας, όταν τους μιλάτε για πράγματα κάπως σοβαρά;

-Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχω καιρό να κουβεντιάσω μαζί τους…

-Λυπάστε γι’ αυτό;

-Βεβαίως, μετά τον Αύγουστο, λυπάμαι γι’ αυτό. Εργάζομαι, κάνω πολλά πράγματα σε άλλους τομείς. Και, αλήθεια, δεν ξέρω πότε θα ξεμπλέξω απ’ αυτά…

Στο δρόμο της αλλαγής

Απ’ την κατηγορία των νεκρολογιών του χρόνου που έφυγε, η κε του μπλοκ προτιμά να προσπεράσει το θάνατο του φυντανίδη, για να σταθεί σε αυτόν του βόιτσεχ γιαρουζέλσκι, του πολωνού στρατηγού, που ηγήθηκε της χώρας του κατά τη δεκαετία με τις βάτες και έμεινε περισσότερο στην ιστορία για την επιβολή του στρατιωτικού νόμου, κατά την κρίση του 81’, με την έξαρση των απεργιακών κινητοποιήσεων των συνδικάτων της αλληλεγγύης του λεχ βαλέσα. Μετά τις ανατροπές και την επικράτηση της αντεπανάστασης, ο γιαρουζέλσκι αντιμετώπισε τις διώξεις των πολωνικών αρχών και το ενδεχόμενο να φυλακιστεί εκδικητικά για το παρελθόν και τη δράση του, παρά το βαθύ γήρας του (πέθανε σε ηλικία 90 –προς 91- ετών).

Ενδεχομένως αυτό να τον καθιστά δραματική κι ηρωική μορφή, όπως άλλωστε κι άλλους ηγέτες λδ και πρώην σοσιαλιστικών χωρών, από τον χόνεκερ ως και τον τσαουσέσκου ακόμα. Εδώ ωστόσο θα εστιάσουμε σε κάποιες πιο ελαφριές πτυχές, όχι απαραίτητα με ειρωνική διάθεση, αλλά όπως αυτές προκύπτουν αβασάνιστα από μια απλή ανάγνωση λόγων, εισηγήσεων κι ομιλιών του πολωνού ηγέτη, που συγκεντρώθηκαν και καταγράφηκαν στα ελληνικά από τις εκδόσεις «ειρήνη». Κι από τις οποίες φαίνεται πως παρά τη δράση που ανέλαβε για το φρενάρισμα της αντεπανάστασης, η οπτική του γιαρουζέλσκι και του πεεκ, αλλά και του σοσιαλιστικού στρατοπέδουσυνολικά εκείνη την περίοδο, απείχε αρκετά από μια κομμουνιστική στρατηγική στο ύψος των απαιτήσεων που θα έδινε τότε μια προοπτική ουσιαστικής διεξόδου από την κρίση και προώθησης της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Κάτι που δεν εμπόδισε βέβαια το ρεβανσισμό των αστικών κυβερνήσεων μετά απ’ την καπιταλιστική παλινόρθωση, να εκδηλωθεί απέναντι σε οτιδήποτε θύμιζε το σοσιαλιστικό παρελθόν και όσους δεν πέρασαν με τη δική τους πλευρά, ολοκληρώνοντας τη μετάλλαξή τους.

Ο τίτλος αυτής της συλλογής άρθρων και λόγων του γιαρουζέλσκι είναι «στο δρόμο της αλλαγής». Κι οι ομοιότητες-σύνδεση με τη δική μας.. αλλαγή (την παλιά κι όχι το κίνημα αλλαγής, το οποίο ιδρύει τώρα ο γαπ), δεν εξαντλούνται εδώ, αλλά επεκτείνονται σε προγραμματικές αντιλήψεις και προγραμματικά ζητήματα, όπως τη θεώρηση της αυτοδιαχείρισης ως σημείου-κλειδί για το… σοσιαλιστικό μετασχηματισμό και την ενεργό συμμετοχή των εργαζομένων. Οι παλιότεροι θα θυμούνται τους αμφίσημους χειρισμούς του παπανδρεϊκού πασόκ και τον επιδέξιο τρόπο με τον οποίο έπαιζε το φιλοσοβιετικό χαρτί, εξοργίζοντας θεωρητικά τους ευρωνατοϊκούς εταίρους –πχ όταν είχε αρνηθεί να συνυπογράψει μια διακοίνωση, αν θυμάμαι καλά, των χωρών-μελών της εοκ, που καταδίκαζε την επιβολή στρατιωτικού νόμου στην πολωνία.

Στα πλαίσια αυτής της προσέγγισης ο παπανδρέου έγινε, αν δε με απατά η μνήμη μου, ο πρώτος ηγέτης δυτικής χώρας που επισκέπτεται την πολωνία του γιαρουζέλσκι, για να ανταποδώσει ο πολωνός πρόεδρος με επίσκεψη στην ελλάδα λίγα χρόνια αργότερα –εκεί πρέπει να έγινε η επαφή και η συμφωνία για την κυκλοφορία του εν λόγω βιβλίου, στην εισαγωγή του οποίου ο γιαρουζέλσκι επιφυλάσσει ειδική εύφημο μνεία στην ελληνική κυβέρνηση για την τίμια στάση της –κι είναι αδύνατο να μην κάνει κανείς τον αυτονόητο συνειρμό με τη φράση του ένγκελς, νομίζω, για τους τίμιους οπορτουνιστές, που είναι κι οι πιο επικίνδυνοι. Θυμάμαι επίσης μια δημοσιογραφική αποστολή του πρεσβύτερου καψή, του γνωστού δημοσιογραφικού συγκροτήματος, στην πολωνία και τη σχεδόν ειδυλλιακή εικόνα που παρουσίαζε στο βιβλίο του (βλέπει και στο τέλος της ανάρτησης). Το οποίο πιθανότατα δε μας δείχνει πως οι νεότεροι καψήδες δε βάδισαν στα χνάρια του πατέρα τους, αλλά ότι κάθε καψής εκφράζει το πνεύμα και το πασόκ της εποχής του κι ότι η δεκαετία με τις βάτες είχε (ακόμα) πολύ διαφορετικούς συσχετισμούς.

Ας πάρουμε όμως και μια μικρή γεύση από το βιβλίο.

Στην εισαγωγή με τα βιογραφικά στοιχεία του γιαρουζέλσκι αναφέρεται με τη γνωστή μπρεζνιεφική σεμνότητα της εποχής (που δεν είχε εξαλειφθεί ακόμα) πως οι δημόσιες ομιλίες του χαρακτηρίζονται από πρακτικότητα και ζήλο προς το συγκεκριμένο, και ταυτόχρονα από ένα ιδιαίτερα όμορφο γλωσσικό στιλ. Με επιμονή μιλά για τις πολωνικές ιστορικές εμπειρίες, χαράζοντας ταυτόχρονα στους λόγους του ένα ρεαλιστικό όραμα για το μέλλον. Η πολωνική κοινή γνώμη εκτιμά ιδιαίτερα αυτή τη διαφάνεια και ειλικρίνεια. Πολλοί παρατηρητές το συγκαταλέγουν ανάμεσα στους καλύτερους ομιλητές στην πολωνική ζωή της μεταπολεμικής περιόδου.

Ας πάρουμε λοιπόν μια γεύση από αυτό το… ιδιαίτερα όμορφο γλωσσικό στιλ.

Απ’ όλα τα μέρη καταφθάνουν λόγια υποστήριξης. Βλέπω μήπως τη δυνατότητα πραγματοποίησης αυτών των καθηκόντων, της εκτέλεσης των αποφάσεων του συνεδρίου; Μάλιστα. Τη βλέπω. (Και παρακάτω:) Μπροστά στον τεράστιο χαβαλέ του πληθωρισμού και στην ερήμωση της αγοράς, πολλαπλασιάζονται πάλι οι απαιτήσεις, αιτήματα για αύξηση μισθών, κλπ. Δυστυχώς απ’ αυτή την άποψη οι εργασίες του ΙΧ Συνεδρίου συνοδεύονται από ένα άσχημο ακομαπανιαμέντο.

Προφανώς έχει βάλει το χεράκι του κι ο μεταφραστής με κάποιες καλτ αποδόσεις, αλλά αυτό δεν επισκιάζει ούτως ή άλλως τη ρητορική δεινότητα του γιαρουζέλσκι (που κατατάσσεται όπως είδαμε στους καλύτερους ομιλητές της μεταπολεμικής περιόδου).

Σε μια ομιλία του στη σύνοδο της πολωνικής βουλής το 82’, ξεκινάει με τη φράση «η πολωνία δεν χάθηκε. Η πολωνία δεν μπορεί να χαθεί. Αυτή είναι η πρωταρχική αλήθεια»! Ενώ στη συνάντησή του με τον πάπα, τον επόμενο χρόνο, διαβεβαιώνει πως «η πολωνία δημιουργήθηκε για να ζήσει (…) Δεν είναι καπρίτσιο της ιστορίας, που μας καθόρισε αυτό το μέρος. Εδώ και σαράντα χρόνια, η πολωνική αριστερά είναι πούδειξε στο λαό το δρόμο του σοσιαλισμού».

Στην ίδια ομιλία του επιδίδεται σε ένα αφηρημένο λατρευτικό κήρυγμα προς το κράτος γενικά και αόριστα.

Κατά τη διάρκεια του προηγούμενου, του πρώτο προσκυνήματος από τα χείλη της Παναγιώτητάς Σας ακούστηκαν λόγια βαρυσήμαντα και χαρακτηριστικά: «Το κράτος σαν έκφραση της κυριαρχίας, της αυτοδιάθεσης των διαφόρων λαών και εθνών είναι η νομοτελειακή πραγματοποίηση της κοινωνικής τάξης –και σε αυτό έγκειται επίσης το ηθικό κύρος του». Αυτή τη διαπίστωση που είναι σύμφωνη με την παραδοσιακή και σύγχρονη κατανόηση της ουσίας του κράτους, τη δεχόμαστε με ειλικρινή αναγνώριση.

Όταν το κράτος αδυνατίζει ή βυθίζεται στην ακαταστασία, τότε τα σπασμένα τα πληρώνει ο λαός. Εμείς στην Πολωνία αυτή την ιστορική αλήθεια την ξέρουμε με το παραπάνω. Η αλήθεια αυτή φώτιζε και φωτίζει τις ενέργειές μας. Δε ζητάμε, ωστόσο, να βρούμε εύκολες δικαιολογίες. Τα λάθη μας τα κρίνουμε με απαράμιλλη ειλικρίνεια, αν και δεν έφταιξε μόνο η εξουσία. Δεν είναι αυτή που έσπρωξε την χώρα στο χείλος της καταστροφής.

Και στην ομιλία του στο 9^ο έκτακτο συνέδριο του πεεκ, το 81’, συμπεραίνει ότι «ζούμε σε μια θυελλώδη περίοδο ανάπτυξης του θεσμού της σοσιαλιστικής δημοκρατίας» -sic.

Το πιο προβληματικό στοιχείο ωστόσο, όπως σημειώσαμε και παραπάνω είναι πως το φάρμακο που προβάλλεται ως γιατρικό στην κρίση και την αντιπολίτευση του βαλέσα είναι η αυτοδιαχείριση. Η ίδια δηλ συνταγή που οδήγησε στο όνομα της σοσιαλιστικής δημοκρατίας τη γιουγκοσλαβία του τίτο και την εσσδ σταδιακά, από τη δεκαετία του 60’, στο αδυνάτισμα του κεντρικού σχεδιασμού και την παλινόρθωση.

Ζωτική ανάγκη του σοσιαλισμού, δρόμος υπερνίκησης της κρίσης και εγγύηση για την αποφυγή στο μέλλον κάθε κοινωνικού κλονισμού είναι το δυνάμωμα της σοσιαλιστικής δημοκρατίας. Τη μεγάλη υποστήριξη για την εκπλήρωση των καθηκόντων της η κυβέρνηση τη βλέπει και στη στενή σύνδεση της δράσης της με τις ποικίλες μορφές της.

Για φινάλε μια καλτ φωτογραφία από το σχετικό υλικό του βιβλίου, όπου διακρίνονται ο γιαρουζέλσκι και ένα άλογο, με την εξής λεζάντα: το αίσθημα της αγάπης προς τα άλογα είναι πολύ βαθειά ριζωμένο στην Πολωνία.

Πιθανόν στο άμεσο μέλλον να ανεβάσω και κάποιο άλλο κείμενο, με ενισχυμένη δόση αποσπασμάτων –αν και αυτά είναι αρκούντως χαρακτηριστικά. Όποιος ενδιαφέρεται να διαβάσει κάτι περισσότερο για την πολωνία, από τη δική μας σκοπιά, μπορεί να βρει ακόμα –νομίζω- στη σύγχρονη εποχή την μπροσούρα «εμείς κι η πολωνία» του νίκου κοτζιά, μέλους τότε της ιδεολογικής επιτροπής της κετουκε. Αντίστοιχο περιεχόμενο με το βιβλίο του γιάννη καψή έχει και ένα άλλο του δημοσιογράφου γιώργου γάτου «πολωνία από την αρχή».

Ένα μικρό σχετικό κεφάλαιο από την αντίθετη σκοπιά περιέχεται στο βιβλίο του μπίστη (προχωρώντας κι αναθεωρώντας), που έφυγε από το κκε εκείνη ακριβώς την περίοδο, με τα γεγονότα της πολωνίας. Τότε περίπου, και για τον ίδιο λόγο αν δεν απατώμαι, είχε φύγει από το κόμμα και ο φώντας λάδης, που αποστρατεύτηκε κι ιδιώτευσε, ως προς τα πολιτικά τουλάχιστον για τρεις περίπου δεκαετίες, πριν επανεμφανιστεί πρόσφατα στο προσκήνιο, ως υποστηρικτής του σύριζα πια μάλλον. Παρεμπιπτόντως μπορείτε να δείτε εδώ την εισήγηση του για τον καθημερινό φασισμό, σε μια πρόσφατη εκδήλωση στο σινεμά αλκυονίς, μαζί με τον χατζηστεφάνου και το γνωστό μας βουρνούκιο από τους υπεραστικούς.

Της τρίτης διεθνούς του λένινστάλιν

Η κε του μπλοκ συνεχίζει τη βουτιά στο απολιθωμένο παρελθόν που προετοιμάζει την κοινωνία του μέλλοντος με το δεύτερο μέρος της κριτικής τριλογίας για το σύντροφο με το μουστάκι.
Στο σημερινό σημείωμα πιάνουμε ζητήματα διεθνούς ενδιαφέροντος για το κομμουνιστικό κίνημα, έχοντας πάντα ως πηγή το ημερολόγιο του ντημητρόφ. Κάθε ένσταση επί της πηγής και της αξιοπιστίας της είναι συζητήσιμη, αρκεί να είναι τεκμηριωμένη.

Ξεκίνημα με μια εκτίμηση που κάνει ο στάλιν για τον χαρακτήρα του πολέμου που μόλις είχε ξεσπάσει (σεπτέμβρης του 39’) στα πλαίσια μιας συζήτησης στο κρεμλίνο με τον ζντάνοφ, τον μολότοφ και τον ντημητρόφ που ήταν γραμματέας της κομιντέρν.

Ο πόλεμος διεξάγεται μεταξύ δύο ομάδων καπιταλιστικών χωρών (φτωχών και πλούσιων) για αποικίες, πρώτες ύλες κτλ. Για την ανακατανομή του κόσμου, για την κυριαρχία στον κόσμο!

Δεν είμαστε αντίθετοι στο να μάχονται σκληρά ο ένας εναντίον του άλλου και να αλληλοεξοντώνονται. Δεν είναι άσχημο εάν με τα χέρια της γερμανίας διαταραχθεί η σταθερότητα των πλουσιότερων καπιταλιστικών κρατών και κυρίως της αγγλίας. Ο χίτλερ, μη καταλαβαίνοντας ο ίδιος και μη επιθυμώντας κάτι τέτοιο, κλονίζει κι υποσκάπτει το καπιταλιστικό σύστημα.

Η θέση των κομμουνιστών στην εξουσία διαφέρει από αυτή των κομμουνιστών στην αντιπολίτευση. Εμείς είμαστε τα αφεντικά στο σπίτι. Οι κομμουνιστές στις καπιταλιστικές χώρες είναι αντιπολίτευση, εκεί η μπουρζουαζία είναι το αφεντικό.
Εμείς μπορούμε να κάνουμε ελιγμούς υποστηρίζοντας το ένα κράτος εναντίον του άλλου, για να αλληλοσπαραχθούν. Η συμφωνία μη επίθεσης σε ορισμένο βαθμό βοηθά τη γερμανία. Την επόμενη στιγμή να προτρέψουμε την άλλη πλευρά.
Οι κομμουνιστές στις καπιταλιστικές χώρες πρέπει να ταχθούν αποφασιστικά κατά των κυβερνήσεών τους, κατά του πολέμου.

Πάμε τώρα και στο ζουμί.
Πριν από τον πόλεμο, η αντιπαράθεση μεταξύ φασισμού και δημοκρατικού καθεστώτος ήταν απολύτως σωστή. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, μεταξύ των ιμπεριαλιστικών κρατών αυτό δεν είναι πλέον σωστό. Ο διαχωρισμός των καπιταλιστικών κρατών σε φασιστικά και δημοκρατικά έχασε το προηγούμενο νόημα. Ο πόλεμος προκάλεσε ριζική αλλαγή.

Το ενιαίο λαϊκό μέτωπο του χτες ήταν για την ανακούφιση της κατάστασης των σκλάβων στο καπιταλιστικό καθεστώς. Στις συνθήκες του ιμπεριαλιστικού πολέμου τίθεται το ζήτημα για κατάργηση της δουλείας!
Να υπερασπίζεται κανείς σήμερα τις θέσεις του χτες (ενιαίο λαϊκό μέτωπο, ενότητα του έθνους) σημαίνει υποχωρήσεις στις θέσεις της μπουρζουαζίας. Αυτό το σύνθημα καταργείται.

Κι έτσι καταδεικνύεται ότι ο διαλεκτικός νεολογισμός ενιαίο λαϊκό μέτωπο δεν είναι της αλέκας, αλλά του στάλιν. Σε κάθε περίπτωση εντός γραμμής τέλος πάντων. Ευτυχώς ο ζαχαριάδης ήταν φυλακή και δεν πρόλαβαν να του πουν ότι καταργήθηκε πριν γράψει τα γράμματα.

Το εναρκτήριο λάκτισμα του βήτα παγκόσμιου ήταν η επίθεση των ναζί στην πολωνία που επέστρεψε στους σοβιετικούς τα εδάφη που είχε πάρει από τον πρώτο παγκόσμιο (βάση και του συμφώνου μολότοφ-ρίμπεντροπ) ενώ η υπόλοιπη πέρασε υπό ναζιστική κατοχή. Ο στάλιν (φέρεται να) λέει επ’ αυτού:
Το πολωνικό κράτος νωρίτερα στην ιστορία ήταν εθνικό κράτος. Γι’ αυτό οι επαναστάτες το υπερασπίζονταν από τη διαίρεση και την υποδούλωση. Τώρα το φασιστικό κράτος καταπιέζει ουκρανούς, λευκορώσους κ.ά.
Η εξόντωση αυτού του κράτους στις τωρινές συνθήκες θα σήμαινε ένα φασιστικό κράτος λιγότερο. Τι κακό θα υπήρχε σε αυτό εάν ως αποτέλεσμα της συντριβής της πολωνίας εμείς διαδίδαμε το σοσιαλιστικό σύστημα σε νέα εδάφη και πληθυσμούς;

Και συνεχίζει.
Εμείς προτιμούσαμε συμφωνία με τις λεγόμενες δημοκρατικές χώρες και γι’ αυτό διεξάγαμε διαβουλεύσεις. Αλλά οι άγγλοι κι οι γάλλοι μας θέλανε υπηρέτες τους και μάλιστα χωρίς να πληρώσουν τίποτα γι’ αυτό! Εμείς βέβαια δε θα γινόμασταν υπηρέτες κι ακόμα περισσότερο χωρίς να πάρουμε τίποτα.

Στην εργατική τάξη πρέπει να ειπωθεί: ο πόλεμος διεξάγεται για την κυριαρχία στον κόσμο. Πολεμάνε τα αφεντικά των καπιταλιστικών χωρών για τα δικά τους ιμπεριαλιστικά συμφέροντα. Αυτός ο πόλεμος δε θα δώσει στον εργάτη, τον εργαζόμενο τίποτα, εκτός από δεινά και στερήσεις.

Να τεθεί αποφασιστικά κατά του πολέμου κι αυτών που τον προκάλεσαν. Να ξεσκεπάζει την ουδετερότητα. Τα αστικά κράτη που τηρούν στάση ουδετερότητας, κηρύσσοντας τη δική τους ουδετερότητα, στην ουσία στηρίζουν τον πόλεμο στα άλλα κράτη, με σκοπό τον πλουτισμό.

Η κε του μπλοκ τα βάζει όλα αυτά ως αφορμή για σκέψη και προβληματισμό.
Χωρίς να αναιρεί το ρόλο της σοβιετίας που σήκωσε σχεδόν μόνη της τον αντιφασιστικό αγώνα των λαών. Ή να αμφιβάλει για το πόσο καθαρό ήταν στους σοβιετικούς από το 30 ακόμα ότι έπρεπε να τρέξουν σε μια δεκαετία έναν αιώνα απόσταση που τους χώριζε από τη δύση για να αποκρούσουν την επίθεσή της –παρά τις τακτικές παλινδρομήσεις σε αυτό το χρονικό διάστημα.

Το δεύτερο θέμα που θα ψηλαφίσει η σημερινή ανάρτηση είναι η διάλυση της κομιντέρν.
Σε μια παλιότερη συζήτηση στο μπλοκ είχε διατυπωθεί η άποψη ότι ήταν μια απόφαση προσωρινή, βασισμένη στην ιστορική συγκυρία και τις συγκεκριμένες συνθήκες. Κάτι που φαίνεται να πατάει και στο σκεπτικό της ανακοίνωσης της διάλυσης. Ας δούμε όμως πώς το εξειδικεύει ο ίδιος ο στάλιν στο ντημητρόφ και το μανουίλσκι το μάη του 43.

Η πείρα έδειξε ότι δεν πρέπει να υπάρχει διεθνές διοικητικό κέντρο για όλες τις χώρες. Αυτό εκδηλώθηκε στο Μαρξ, τον Λένιν και τώρα. Ίσως πρέπει να περάσουμε σε περιφερειακές ενώσεις, για παράδειγμα στη νότια αμερική, στις ηνωμένες πολιτείες και στον καναδά, σε μερικές ευρωπαϊκές χώρες κτλ. Αλλά γι’ αυτό δεν πρέπει να βιάζεται κανείς.

Να πω μόνο παρενθετικά ότι σε κάτι παρόμοιο (ταξική πάλη σε περιφερειακό επίπεδο) καταλήγει στο τελευταίο του βιβλίο από εντελώς διαφορετική (τροτσκιστική) σκοπιά κι ο παπακωνσταντίνου.
Λίγες μέρες αργότερα συνεδριάζει το πολιτμπιρό του ΠεΚαΚα(μπε) κι ο ντημητρόφ διηγείται:

Ο καλίνιν σημειώνει ότι οι εχθροί μας θα επωφεληθούν από αυτή την ενέργεια. Είναι καλύτερα, λέει, να γίνει προσπάθεια για μεταφορά του κέντρου της διεθνούς σε άλλο σημείο, για παράδειγμα στο λονδίνο! (Γέλια).

Ο στάλιν εξηγεί πως η πείρα έδειξε ότι κι επί μαρξ κι επί λένιν και τώρα δεν είναι δυνατό να διοικείται το εργατικό κίνημα σε όλες τις χώρες του κόσμου από ένα διεθνές κέντρο. Ειδικά τώρα, σε συνθήκες πολέμου, όταν τα κομμουνιστικά κόμματα στη γερμανία, την ιταλία και σε άλλες χώρες έχουν ως καθήκον να ρίξουν τις κυβερνήσεις τους και να ακολουθήσουν την τακτική της ήττας, ενώ τα κομμουνιστικά κόμματα της εσσδ, της αγγλίας, της αμερικής κ.α, έχουν αντιθέτως καθήκον να παρέχουν πλήρη υποστήριξη στις κυβερνήσεις τους για τη συντομότερη συντριβή του εχθρού.

Υπερτιμήσαμε τις δυνάμεις μας όταν δημιουργήσαμε την κομιντέρν, νομίζοντας ότι θα μπορούμε να διοικούμε το κίνημα σε όλες τις χώρες. Αυτό ήταν το λάθος μας. Η περαιτέρω διατήρηση της κομιντέρν θα αποτελούσε δυσφήμηση της ιδέας της διεθνούς, κάτι που φυσικά δε θέλουμε.

Υπάρχει κι άλλος λόγος για τη διάλυση της κομιντέρν που δεν αναφέρεται στην απόφαση. Είναι η συκοφάντηση των κομμουνιστικών κομμάτων ότι είναι πράκτορες ξένου κράτους, κάτι που εμποδίζει τη δουλειά τους ανάμεσα στις ευρύτερες μάζες. Με τη διάλυση της κομιντέρν, αφαιρείται αυτό το ατού από τα χέρια των εχθρών. Το βήμα που επιχειρείται αναμφίβολα θα εδραιώσει τα κομμουνιστικά κόμματα ως εθνικά εργατικά κόμματα και ταυτόχρονα θα εδραιώσει το διεθνισμό των λαϊκών μαζών, η βάση του οποίου είναι η σοβιετική ένωση.

Η απόφαση έγινε δεκτή ομόφωνα.
Ακολούθησε ανταλλαγή απόψεων σχετικά με μερικά ζητήματα που αφορούσαν στη διάλυση της κομιντέρν.

Το ειδικό και συγκεκριμένο είναι μάλλον το δευτερεύον. Ο στάλιν εξηγεί γιατί εξ αρχής ήταν λάθος η ίδρυση της κομιντέρν κι ότι δεν χρειάζεται ενιαίο καθοδηγητικό κέντρο. Και το στηρίζει στην πείρα από τα χρόνια του λένιν(!) τη στιγμή που είναι παραπάνω από βέβαιο ότι η ίδρυση της κομιντέρν ήταν βασική πολιτική επιλογή των μπολσεβίκων για να σπάσουν τη διεθνή απομόνωση και να μεταλαμπαδεύσουν τη σπίθα του οκτώβρη σε όλη την ευρώπη.

Θα μου πεις, το βασικό είναι αυτό που αναφέρει η απόφαση κι όλα τα άλλα είναι στα χέρια των αστών που τα βγάζουν όπως θέλουν, οπότε πάσο.
Το τρίτο μέρος θα είναι το τελικό…