Θα πεθάνεις σκουλήκι

Ένα κείμενο για τη μάργκαρετ θάτσερ

Ας μιλήσουμε για ερπετά λοιπόν. Τώρα που τη μάργκαρετ έχουν αρχίσει να την τρώνε τα σκουλήκια, παρουσιάζοντας ίσως κανιβαλικές τάσεις προς το είδος τους, είναι ευκαιρία να γράψουμε κάποια πράγματα για το μιχαήλ γκορμπατσόφ.

-Μα για στάσου, πάλι για τον γκορμπατσόφ; Πώς διάολο κολλάει ο γκόρμπι σε μια ανάρτηση για τη θάτσερ; θα αναρωτηθούν κάποιοι. Κι ίσως θυμηθούν εκείνο το ανέκδοτο με τα σκουλήκια (που τώρα τρώνε τη θάτσερ) και τον τοτό, που είχε γράψει μια άριστη έκθεση με όλες τις λεπτομέρειες για το ζώο σκουλήκι, αλλά αυτό ήταν το μόνο που ήξερε θέμα να αναπτύξει. Και στην επόμενη έκθεση που είχε ως θέμα το μήλο, αυτός το ξαναγύρισε στα σκουλήκια, τα οποία τρώνε το μήλο, και τα οποία…

Κι έγραψε τα ίδια ακριβώς από την αρχή.

Ας μιλήσουμε λοιπόν για τη θάτσερ, που ήταν μια αστή πολιτικός με σπουδαίες ικανότητες –προς όφελος της τάξης της- κι αυτό το απέδειξε, μεταξύ άλλων, όταν είχε πει για το γκόρμπι, πριν καν αυτός γγ, ότι είναι ένας άνθρωπος με τον οποίο μπορούν επιτέλους να κάνουν μπίζνες –χωρίς να φαντάζεται μάλλον πόσο μακριά θα πήγαιναν αυτές οι δουλειές που θα άνοιγαν και τι επιτυχία θα είχαν.

Σε πλήρη αντίθεση πχ με έναν αμερικανό αξιωματούχο που είχε προειδοποιήσει ότι ο γκόρμπι δε μεταρρυθμίζει τον κομμουνισμό για να τον ανατρέψει αλλά για να τον ενισχύσει –κι έπεσε διάνα! Εκτός και αν εννοούσε με αυτό τη μετασοβιετική ρωσία ως ανταγωνιστή στην ενδοϊμπεριαλιστική σκακιέρα, γι’ αυτό κι οι αμερικάνοι ευνόησαν την άνοδο του γέλτσιν που ήταν αχυράνθρωπός τους κι επικύρωσαν την αλλαγή σκυτάλης με μια κοινή συνέντευξη των δυο τους στο σι εν εν νομίζω το σεπτέμβρη του 91’, μετά το πραξικόπημα-παρωδία του αυγούστου.

Η έφοδος για τον ουρανό από εδώ είναι;

Η θάτσερ λοιπόν ήταν πρωθυπουργός της αγγλίας κατά την επίσκεψη του γκόρμπι στο λονδίνο, το οργουελικό 1984, πριν ακόμα γίνει γραμματέας, όπου είχε πάει ως το νούμερο δύο του κόμματος για να κάνει τη γενική πρόβα και να πάρει παράσταση νίκης από το εξωτερικό με τις εντυπώσεις που θα κέρδιζε. Γιατί ο γκορμπατσόφ ήταν ο πρώτος σοβιετικός ηγέτης δυτικής τεχνοτροπίας που τους επισκεπτόταν. Τουριστικός, τηλεοπτικός, φιλικός προς τους δημοσιογράφους.

Σύμφωνα με τα λεγόμενα ενός γερμανού ανταποκριτή στη σοβιετία, όπως τα διαβάζουμε στο βιβλίο του για τον γκορμπατσόφ «ο δρόμος προς την εξουσία» (από τις εκδόσεις ι. φλώρος) ήταν πραγματικά κάτι διαφορετικό, ντυμένος κομψά, άνετος και χαλαρωμένος, όπως οποιοσδήποτε δυτικοευρωπαίος κοινοβουλευτικός κι εντελώς διαφορετικός από τον απόμακρο απαράτσικ. Δεν ήταν  δηλαδή απλώς ένας ακόμη βλοσυρός γραφειοκράτης, μια νεότερη εκδοχή των γέρων που κυβερνούσαν τη σοβιετική ένωση τις δυο προηγούμενες δεκαετίες. (…) Δεν έκανε καμία από τις θεατρικές χειρονομίες στις οποίες διακρινόταν ο μπρέζνιεφ, τίποτα σαν τη συνήθεια του γκρομίκο να εναλλάσσει ένα ανέκφραστο πρόσωπο με το στριφογύρισμα των ματιών του. Δεν έδειχνε δημόσια ερειστικός, όπως έκανε ο γκρομίκο το 1977 σπάζοντας μολύβια καθώς άκουγε τις προτάσεις του προέδρου κάρτερ για τον αφοπλισμό.(!!)

Αντιθέτως όταν στη σοβιετική αντιπροσωπεία έτυχαν δύο απρόοπτα περιστατικά (μια ομάδα 40 διαδηλωτών που φώναζαν ρυθμικά «γκόρμπι πού είναι ο σαχάροφ;», αναφερόμενοι στον εξόριστο αντιφρονούντα επιστήμονα, και δύο εμιγκρέδες ακτιβιστές που φώναξαν «λευτεριά στην ουκρανία», το χαμόγελο δεν έφυγε ποτέ από το πρόσωπό του. Σήμερα βέβαια είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε τους ακριβείς λόγους αυτής της αντίδρασης. Πιθανότατα συμφωνούσε μαζί τους και χαιρόταν κρυφά από μέσα του.

Τα μικροεπεισόδια αυτά έλαβαν χώρα στο βρετανικό μουσείο, όπου φυλασσόταν η πρώτη έκδοση του κομμουνιστικού μανιφέστου, μια δεύτερη έκδοση του κεφαλαίου και το γραφείου όπου έγραψε το βιβλίο ο μαρξ. Γι’ αυτό κι ο γκορμπατσόφ δήλωσε αστειευόμενος πως αν ο κόσμος δε συμπαθεί το μαρξισμό θα πρέπει να κατηγορήσει το βρετανικό μουσείο. Χωρίς ωστόσο να εξηγήσει για ποιο λόγο δεν τον συμπαθούσε ο ίδιος –δεν είχε έρθει ακόμα ο καιρός να εκδηλωθεί ανοιχτά. Ενώ όταν ρωτήθηκε από έναν τόρη πολιτικό για την παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων για την παραβίαση των πολιτικών δικαιωμάτων στη σοβιετία, έδωσε μια δική του εκδοχή της ειρηνικής συνύπαρξης. Στο ηνωμένο βασίλειο καταδιώκετε ολόκληρες κοινότητες, εθνότητες –υπαινιγμός για τη βόρεια ιρλανδία- έχετε 2,3 εκατομμύρια άνεργους. Κυβερνήστε την κοινωνία σας κι αφήστε μας να κυβερνήσουμε τη δική μας. Όπως παρατηρεί όμως και ο συγγραφέας η απάντησή του ήταν γενναιόδωρη προς τη βρετανία, που είχε πάνω από 3,2 εκατομμύρια άνεργους εκείνη την εποχή.

Και το κεφάλαιο συνεχίζει με αναφορές στη δημόσια εικόνα του γκόρμπι που κέρδιζε τις εντυπώσεις κι έγραφε στον τηλεοπτικό φακό. Στο γεύμα που παρέθεσε προς τιμήν του ένας άγγλος ευγενής, ο γκόρμπι, σα να έπαιζε σε τηλεοπτική διαφήμιση, καθυστέρησε την πρόποσή του κάνοντας μια σύντομη αναφορά στον υπέροχο καφέ πριν δώσει τους πραγματικούς πολιτικούς σκοπούς του ταξιδιού του.

Υπ’ όψιν πως το βιβλίο είναι γραμμένο στα πρώτα χρόνια της περεστρόικα, αρκετά χρόνια πριν τη στροφή στην καριέρα του γκόρμπι προς τη διαφήμιση και το σποτάκι της πίτσας χατ και επομένως μπορεί να χαρακτηριστεί προφητικό. Αλλά υπάρχει και συνέχεια.

Ο συγγραφέας λέει ότι ο γκόρμπι έδειξε στη βρετανία πως μπορούσε να προκαλέσει τον αμερικανό πρόεδρο με το ίδιο όπλο του ρήγκαν: την ικανότητα του ηθοποιού. Κανείς προκάτοχός του δεν είχε διαλέξει μια τέτοια πορεία. Να καλοπιάνει τα μέσα ενημέρωσης, να φλερτάρει με τη δημοσιότητα σε στιλ δυτικού πολιτικού, να κάνει επίδειξη γοητείας, να προβάλλει την εικόνα του οικογενειάρχη, να αφήνει τα μέσα ενημέρωσης να ρίχνουν ματιές στην ιδιωτική του ζωή –όλα αυτά ήταν καινοτομίες για ένα σοβιετικό ηγέτη, που τις εκμεταλλεύτηκε ακόμα περισσότερο στη διάρκεια του ταξιδιού του στο παρίσι και τη διάσκεψη κορυφής της γενεύης το φθινόπωρο του 85’.

Σε μια προγενέστερη επίσκεψή του στον καναδά το μάη του 83’ είχε δώσει μια διαφορετικού είδους παράσταση. Σε ένα ράντσο στην αλμπέρτα ποζάρισε με καπέλο καουμπόη κι έφαγε σε μπάρμπεκιου. Επίσης φόρεσε ένα ψηλό καπέλο με την επιγραφή Heinz και φωτογραφήθηκε με τον κατασκευαστή κέτσαπ (σσ: σε αυτήν ανήκει λοιπόν η πρωτιά κι όχι στην πίτσα χατ). Κατά το newsweek έμοιαζε με αμερικανό προεδρικό υποψήφιο ανάμεσα στους οπαδούς του στο νιου χαμσάιρ.

Η εικόνα αυτή συμπληρώνεται από τη σύζυγό του ραΐσα, που περιγράφεται περίπου σαν την καρέζη στην εντυπωσιακή της εμφάνιση στην ταινία τζένη-τζένη στο πλευρό του υπουργού μαντά -μπάρκουλη {τον φάγαμε τον γκόρτσο, αλλά μας έμεινε ο γκόρμπι}. Είχε βαμμένα (καστανο)κόκκινα μαλλιά, μιλούσε για κουλτούρα ή υψηλή ραπτική και με λογοπαίγνια (σε κάποιο σημείο ξάφνιασε τους οικοδεσπότες της λέγοντας see you aligator)! Ο λαϊκός τύπος την αγάπησε και κουτσομπόλευε τα ρούχα της, τις συνήθειές στα ψώνια της, ακόμα και τα σκουλαρίκια της. Ενώ ο άντρας της έλεγε αστειευόμενος «αυτή η γυναίκα δε μου κοστίζει μόνο πολλά νεύρα, αλλά και πολλά χρήματα».

Παράλληλα αξιοποιούσε τηλεοπτικά και την εγγονή του οκσάνα, βάζοντας το κοριτσάκι να ρίξει το ψηφοδέλτιο του παππού της στην κάλπη για τις ήσσονος σημασίας περιφερειακές εκλογές. Πού ‘σαι ανδρέα για να δεις, άνεμους της αλλαγής –που τραγουδούσαν και οι σκόρπιονς.

Έτσι εφοδίασε τα τηλεοπτικά και φωτογραφικά αρχεία με πλούσιο υλικό για να δείξουν. Και οι δυτικοί είχαν να κάνουν επιτέλους με έναν άνθρωπο πρόθυμο και ικανό να φερθεί με έναν τρόπο που καταλάβαιναν, αντίθετα με τους όλο και πιο ανιαρούς γραφειοκράτες του κόμματος κατά το πρόσφατο παρελθόν: το μπρέζνιεφ, που το μοναδικό του προσόν φαινόταν να είναι τα φιλικά χτυπήματα στην πλάτη. Το μονόχνοτο αντρόποφ, που έβαζε τους προπαγανδιστές του στη δύση να ψιθυρίζουν σχετικά με την αναμφισβήτητη εξυπνάδα του και το ενδιαφέρον του για τη λογοτεχνία. Και τον τσερνιένκο που δεν ήταν ποτέ τίποτα περισσότερο από μια γκρίζα σκιά στις οθόνες της τηλεόρασης.

Να μην ξεχάσουμε και το γκρομίκο που έσπαγε τα μολύβια του.

Όλα αυτά λοιπόν ήταν λογικό να κερδίσουν το θαυμασμό της δύσης. Ο (αντιπρόεδρος τότε) μπους τον χαρακτήρισε «εντυπωσιακό πλασιέ ιδεών». Οι Sunday times του λονδίνου έγραψαν στον τίτλο τους «ένας ερυθρός αστέρας ανατέλλει». Ενώ ο υπεξ των εργατικών στη βρετανία ήταν ποιητικός: τα αισθήματα λαμπυρίζουν πάνω σε ένα ασυνήθιστα ευαίσθητο πρόσωπο, σαν καλοκαιρινές αύρες σε λιμνούλα.

Αν όλα αυτά γράφονταν για το μπρέζνιεφ βέβαια θα μιλούσαμε για την ανυπόφορη αισθητική του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και τα γλυκερά ηθικοπλαστικά του μηνύματα. Αλλά τώρα…

Νομίζω όμως πως είδαμε αρκετά και μπορούμε πλέον να βγάλουμε πολιτικά συμπεράσματα. Η σύνδεση των παραπάνω με τη θάτσερ είναι φανερή και στον τίτλο του κειμένου. Από τους πολιτικούς πρωταγωνιστές εκείνης της εποχής, ο κολ είναι σε αναπηρικό καροτσάκι, ο μπους κυκλοφορεί υποβασταζόμενος στο μπαστούνι του, η ραΐσα μας άφησε προ πολλού, η μάργκαρετ πάλι πρόσφατα… Εμπρός λοιπόν γκόρμπι, τι περιμένεις για να μας δώσεις κι εμάς μια χαρά, την ύστατη έστω ώρα, όπως η μάργκαρετ;

Εάν θέλαμε να έχουμε ένα σοβαρό κλείσιμο βέβαια θα έπρεπε να επιστήσουμε την προσοχή των σφων αναγνωστών στο ότι οι κομμουνιστές δεν περιμένουν χαιρέκακες εκδικήσεις με το θάνατο του πολιτικού τους αντιπάλου, αλλά να τον νικήσουν πολιτικά όσο είναι εν ζωή. Και αυτόν, αλλά και όσους τον βοήθησαν αντικειμενικά να έρθει στα πράγματα (η πολιτική των εργατικών στην αγγλία, ο ανερχόμενος ρεβιζιονισμός στη σοβιετία, γενικώς οι αυταπάτες διαχρονικά).

Αλλά η κε του μπλοκ δεν είναι τέτοια. Πιστεύει ακράδαντα στο δικαίωμα του συντρόφου στην καφρίλα –ως ξέσπασμα από το καθημερινό τρέξιμο. Ειδικά αν αναλογιστεί κανείς το πάρτι που έστησαν οι αστοί με το θάνατο του ούγκο τσάβες και τις νέες ελπίδες του καπρίλες να πάρει την εκλογική ρεβάνς.

Οπότε το πραγματικό δίλημμα της εποχής μας, τίθεται επιτακτικά ως εξής.

Ή με τις καφρίλες, ή με τον καπρίλες. Τρίτος δρόμος δεν υπάρχει.

Για τον Αντρόποφ

Χτες συμπληρώθηκαν σχεδόν τρεις δεκαετίες (τριάντα παρά ένα χρόνια για την ακρίβεια) από την ημέρα θανάτου του σοβιετικού ηγέτη γιούρι αντρόποφ, κι η κε του μπλοκ θεώρησε σκόπιμο να αφιερώσει στη μνήμη του ένα λιτό και σύντομο σημείωμα.

Ο χρόνης μίσσιος σε ένα βιβλίο του τον έλεγε απαντρόποφ. Το αυτονόητο λογοπαίγνιο βασισμένο στην ελληνική ρίζα του επιθέτου του, που ιντρίγκαρε τη φαντασία και γεννούσε μύθους για κάποια πιθανή ελληνική καταγωγή του, μία δεκαετία περίπου πριν την ανακαλύψει ο κακιασβίλι.

Ακολουθώντας το ίδιο σκεπτικό κι εγώ κατά βάθος έχω την εντύπωση ότι το τσαρίτσιν, που είναι η γενέτειρα του ιωσήφ τζουγκασβίλι δεν είναι άλλη από την κωμόπολη τσαριτσάνη στο νομό λάρισας, που έχει και το θεσσαλικό κάμπο ως επιπλέον συνδετικό κρίκο με τη γεωργία. Κι ίσως να έπρεπε κι αυτήν να την ονομάζουμε στάλινγκραντ για μερικές μέρες τον χρόνο, όπως γίνεται τώρα με το βόλγογκραντ, τις μέρες της επετείου της μάχης που έκρινε εν πολλοίς το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Αν και το καλύτερο ίσως θα ήταν να μετονομαζόταν κι επισήμως σε λένινγκραντ η σημερινή πετρούπολη, κατά τις μέρες της επετείου της οκτωβριανής επανάστασης, για να τρέμουν οι οχτροί μας το μαρμαρωμένο βασιλιά στο μαυσωλείο της κόκκινης πλατείας.

Ο αντρόποφ λοιπόν αποτελούσε μια περίπλοκη και διφορούμενη περίπτωση, κυρίως γιατί δεν πρόλαβε να ζήσει πολύ μετά την ανάδειξή του και να αφήσει το στίγμα του στην ιστορία. Αφενός ήταν ο αδέκαστος κι αδιάφθορος ηγέτης της καγκεμπέ, που θα έβαζε τέλος στην παραοικονομία των χρόνων της στασιμότητας και τον εκτεταμένο νεποτισμό της νομενκλατούρας και του συστήματος μπρέζνιεφ. Αφετέρου όμως ήταν ο πρόδρομος κατά μία έννοια του μιχαήλ γκορμπατσόφ –πνευματικός του ηγέτης ήταν φυσικά ο νικήτας- που τον προώθησε στο πολιτικό γραφείο κι άνοιξε το δρόμο στη «μεταρρύθμιση» της περεστρόικα.

Αν πάρουμε δε και το μικρό του όνομα (γιούρι) και το μεταφράσουμε στα ελληνικά, μπορούμε να κάνουμε κάποιους προβοκατόρικους συνειρμούς με το δικό μας γιωργάκη και το περίφημο σύνθημα άλλαξέ τα όλα. Όπου με αυτό το όλα εννοούσαν κυρίως τα κατάλοιπα της αλλαγής του πατέρα του και της «εποχής του λαϊκισμού», που ως όρος παρουσιάζει εξαιρετική ομοιότητα με την εποχή της στασιμότητας και τον τρόπο που χρησιμοποιούνταν στον κυρίαρχο λόγο.

Κι έτσι φτάνουμε συνειρμικά στην αλλαγή της αλλαγής, και τον επαναπροσδιορισμό της αλλαγής της αλλαγής, όπως έλεγε κι ο χάρρυ κλυυνν. Καθώς επίσης και στην πιο σύγχρονη παρ-αλλαγή αυτού του συνθήματος στην ελλάδα: ή αλλάζουμε ή βουλιάζουμε, που κι αυτή κολλούσε γάντι στην περίπτωση του τιτανικού της σοβιετίας. Με τη διαφορά πως το διαζευκτικό δίπολο ήταν διαλεκτικό. Κι η αλλαγή που έγινε έφερε με μαθηματική ακρίβεια το βούλιαγμα και μια σειρά ταξικά ναυάγια στο ιστορικό προτσές.

Έτσι περίπου είχε θέσει τα πράγματα στον χαρίλαο κι ο αντρόποφ σε μια συνάντησή τους, κατά την επίσκεψη του πρώτου στη μόσχα: ή αλλάζουμε ή βουλιάζουμε. Κι ο βιογράφος του φλωράκη μας λέει ότι ο χαρίλαος ανησύχησε βαθύτατα από αυτήν τη συνομιλία που είχαν και του έκανε ιδιαίτερη αίσθηση.

Αν κι εδώ ενδέχεται να υπάρχει μια λογική κι ανθρώπινη προσπάθεια του θεοχαράτου να φανεί εκ των υστέρων πως ο χαρίλαος ως διορατικός ηγέτης, ήταν κάπως υποψιασμένος για το δραματικό χαρακτήρα της κατάστασης και δεν αιφνιδιάστηκε εντελώς απ’ τη ραγδαία κι απροσδόκητη τροπή που πήραν ακολούθως τα πράγματα. Γιατί όλοι οι κομμουνιστές ηγέτες μπορεί να ήταν λίγο-πολύ υποψιασμένοι ότι κάποια πράγματα δεν πάνε καλά και δεν προχωράνε στη σοβιετική ένωση. Γι’ αυτό ίσως να αποδέχτηκαν και να χαιρέτησαν ένθερμα τις επεξεργασίες και την αναγκαιότητα της περεστρόικα. Αλλά από αυτό το σημείο μέχρι του να καταλάβουν την ουσία των επιχειρούμενων αλλαγών και να διαβλέψουν το τραγικό τέλος της παλινόρθωσης, υπάρχει μεγάλη απόσταση κι ελάχιστοι ήταν αυτοί που τη διένυσαν εγκαίρως.

Επιμένω επί μακρόν σε αυτή τη σύνδεση με την αλλαγή και το σόι των παπανδρέου για έναν ακόμα λόγο που είχε επισημάνει η κε του μπλοκ και στο κείμενό της για το λεονίντ μπρέζνιεφ: τη σταδιακή σοσιαλδημοκρατική παρέκκλιση-μετάλλαξη του κκσε και τις πολύ καλές σχέσεις που διατηρούσε με τις σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις κάποιων χωρών του δυτικού κόσμου, υπαγορεύοντας εν μέρει αντίστοιχη τακτική συνεργασιών και στην πολιτική των τοπικών κκ –ένα έργο που σκηνές του είδαμε και στην ελλάδα, με το άθροισμα των δημοκρατικών δυνάμεων και την πραγματική αλλαγή που δε γίνεται χωρίς το κουκουέ.

Άλλωστε η πολύμηνη παραμονή του αντρόποφ σε νοσοκομείο της μόσχας κατά το τελευταίο διάστημα της ζωής του –κατά το δεύτερο μισό του 83’- κι η διακυβέρνηση της εσσδ από το κρεβάτι του πόνου και της αρρώστιας του, θύμιζε με σχήμα πρωθύστερο μέρες ωνάσειου, το 95-96’, μαζί με όλο το πολιτικό παρασκήνιο και το παιχνίδι της διαδοχής που διεκτυλισσόταν στους διαδρόμους του εκείνο τον καιρό.

Ενδιάμεσα είχε προηγηθεί η αίσθηση ενός ακόμα αντίστοιχου ντεζαβού για τους σοβιετικούς.  Έναν περίπου χρόνο μετά την περιπέτεια της υγείας του αντρόποφ και τη μοιραία της κατάληξη, την ίδια τύχη κι ο διάδοχός του στην ηγεσία κονσταντίν τσερνιένκο –μια σύντομη παρένθεση μπρεζνιεφικής κοπής, που έκλεισε χωρίς να τη θυμάται σχεδόν κανείς. Το μάρτη του 85’, οι σοβιετικοί μετρούσαν τρεις απώλειες πολιτικών ηγετών σε διάστημα μικρότερο των τριών χρόνων. Κι ίσως αυτός να ήταν ένας παράγοντας που βάρυνε στην ανάδειξη του μόλις 54χρονου τότε μιχαήλ γκορμπατσόφ στη θέση του γενικού γραμματέα.

Σου λέει μη βάλουμε πάλι κάνα σεβάσμιο γέροντα και μας αφήσει χρόνους πάνω στον χρόνο. Ας βάλουμε αυτόν που είναι νέος και θα μας θάψει όλους. Πού να ήξεραν βέβαια ότι αυτό το όλους περιλάμβανε και την ίδια τη σοβιετική ένωση, μαζί με το υπόλοιπο σοσιαλιστικό μπλοκ. Ο γκόρμπι έχει θάψει έκτοτε τη σοβιετία, τη ραΐσα και συνεχίζει απτόητος, πατημένα τα ογδόντα, αποδεικνύοντας πως κακό σκυλί ψόφο δεν έχει. Τα σκέφτεσαι όλα αυτά εκ των υστέρων με τη στερνή σου γνώση και… είναι να μη σε πιάνει λοιπόν το συνωμοσιολογικό σου και να μην αρχίζεις τις θεωρίες και τα σενάρια;

Η πιο σημαντική μεταρρύθμιση κατά τη θητεία του αντρόποφ, ήταν τα μέτρα για την ενίσχυση της αυτοδιαχείρισης και της συμμετοχής των εργαζομένων στη διεύθυνση της παραγωγής. Αν θυμάμαι καλά αυτή ήταν η αφορμή και για τη συγγραφή ενός βιβλίου σχετικά με το θέμα από τον εργατολόγο τηλεμαϊντανό μητρόπουλο, που τότε ήταν πασόκος –όχι ότι έπαψε να είναι στη συνέχεια, απλώς τότε ήταν και τυπικά

Παρόλα αυτά –και δεν είμαι σίγουρος αν χρειάζεται νοηματικά ο εναντιωματικός σύνδεσμος- το μόνο που έκανε η αυτοδιαχείριση ήταν το πρώτο βήμα για την αυτονόμηση των επιχειρήσεων και των παραγωγικών μονάδων, κι η σταδιακή προσέγγιση προς το μοντέλο της οικονομίας της αγοράς. Κι αυτό είναι πολύ διδακτικό –αν κάποιοι θέλουν να διδαχτούν οτιδήποτε από τη σοβιετική πείρα, πριν την πετάξουν ελαφρά τη καρδία, στον κάλαθο των αχρήστων της ιστορίας- για το πώς πρέπει να αντιλαμβάνονται οι κομμουνιστές τις σχέσεις παραγωγής: τη διεύθυνση, την αυτοδιαχείριση, και την πρωταρχική σημασία του κεντρικού σχεδιασμού.

Αυτό που μένει να εξετάσουμε στον επίλογο είναι το βασανιστικό ερώτημα αν το σοβιετικό παραμύθι μπορούσε να έχει αίσιο φινάλε, αντί για το τέλος της ιστορίας που του έγραψε ο φουκουγιάμα: ζήσανε αυτοί τις ανατροπές κι εμείς χειρότερα. Γιατί την ιστορία –όπως και το τέλος της- την γράφουν πάντα οι νικητές.

Επ’ αυτού υπάρχουν διάφορες προσεγγίσεις.

Υπάρχει καταρχάς η σκέψη-υπόθεση ότι αν οι σοβιετικοί είχαν κρατήσει λίγο ακόμα, το καπιταλιστικό μπλοκ θα οδηγούνταν από τις εγγενείς αντιφάσεις του –που τις βλέπουμε σήμερα σε πλήρη όξυνση- σε μια βαθιά κρίση και θα αποδυναμωνόταν σημαντικά. Ή εναλλακτικά θα προλάβαινε η εσσδ να αξιοποιήσει τα πλούσια κοιτάσματα φυσικού αερίου που υπήρχαν στο υπέδαφος της σοβιετικής επικράτειας και θα αποκτούσε σημαντικό πλεονέκτημα –πολύ χρήσιμα στοιχεία σχετικά με αυτό το ζήτημα μπορεί να αντλήσει κανείς από το βιβλίο του πίτερ σβάιτσερ η νίκη, εκδόσεις παπαζήση, που αναλύει μεταξύ άλλων τη στρατηγική και το σαμποτάζ των ηπα ενάντια σε αυτήν την προοπτική.

Υπάρχει βέβαια κι η άποψη ότι ακόμα κι αν η εσσδ αποκτούσε κάποιο πλεονέκτημα στον ανταγωνισμό με τους δυτικούς, δε θα απέφευγε την εξέλιξη της περεστρόικα, γιατί η πορεία της προς την παλινόρθωση ήταν προδιαγεγραμμένη και η μόνη εναλλακτική που υπήρχε θα ήταν μια πιο ομαλή μετάβαση στην οικονομία της αγοράς, κατά το κινέζικο πρότυπο. Υπάρχει όμως κι ο αντίλογος ότι οι σοσιαλιστικές δομές στην εσσδ ήταν πολύ βαθιές ώστε α. να διαλυθούν εύκολα και ομαλά, χωρίς μια ανοιχτή αντεπανάσταση, και β. να θεωρήσουμε τη μοίρα του σοβιετικού εγχειρήματος προδιαγραμμένη.

Κι υπάρχει τέλος η σοφή επισήμανση του μαρξ ότι κανένα κοινωνικό σύστημα δεν «αποσύρεται» από το ιστορικό προσκήνιο, προτού αναπτυχθούν όλες οι παραγωγικές δυνάμεις που μπορούν να «χωρέσουν» στα πλαίσιά του. Κάποιοι παίρνουν αυτό το απόσπασμα και το χρησιμοποιούν εναντίον της σοβιετίας: ο υπαρκτός «κατέρρευσε» κι αντικαταστάθηκε, σαν ιστορική οικονομική αναγκαιότητα, γιατί αδυνατούσε να αναπτύξει τα μέσα παραγωγής.

Στην πραγματικότητα όμως η σοβιετική ένωση κατάφερε να φτάσει μέσα σε μισό αιώνα από το αλέτρι του μεσαίωνα στο διάστημα και να γίνει υπερδύναμη. Κι η αλλαγή που συντελέστηκε πατούσε μεν σε υπαρκτά προβλήματα του υπαρκτού, αλλά δεν είχε σχέση με κάποια εγγενή τάχα αδυναμία του να κινήσει την παραγωγή.

Οι ανατροπές βασίστηκαν στη στροφή προς τις εμπορευματικές σχέσεις και το δρόμο που επέλεξε η σοβιετική ηγεσία για να αντιμετωπίσει αυτά ακριβώς τα προβλήματα. Στο τέλος αυτής της διαδρομής βρισκόταν η οικονομία της αγοράς κι η παλινόρθωση. Κι ίσως στα χρόνια του αντρόποφ να ήταν ήδη αργά για να αντιστραφεί..

Η Αριστερά του Κυρίου

Αν κάποιος έχει παιχνιδιάρικη διάθεση κι ασχοληθεί με τη σημειολογία θα βρει τόσες (επιφανειακές) ομοιότητες μεταξύ εκκλησίας κι αριστεράς (και σε ένα άλλο επίπεδο μεταξύ χριστιανισμού και κομμουνισμού), που μπορεί να στηρίξει ολόκληρη θεωρία.

Μπορεί να ξεκινήσει πχ από τον χριστό, που ήταν ο πρώτος κομμουνιστής και την (αγία) τριάδα των κλασικών του μαρξισμού (μαρξ, ένγκελς, λένιν) για να θυμηθούμε και τον τραμπάκουλα, που άναβε κεράκια στο εικονοστάσι του βλαδίμηρου –καλός άνθρωπος ήτανε, θεός σχωρέστον.

Να ψάξει για τον ιούδα του κινήματος, για τον οποίο υπάρχουν πολλές υποψηφιότητες, με επικρατέστερο φαβορί, μακράν του δεύτερου, τον πολυαγαπημένο γκόρμπι, με τα τριάντα αργύρια που πήρε για τη διαφήμιση της πίτσας χατ. Εκεί που κάποιος απ’ τους ρώσους θαμώνες της πιτσαρίας λέει σε κάποια φάση: because of him we have opportunities –χάρη σε αυτόν έχουμε ευκαιρίες. Και μάλλον μπέρδεψε τις λέξεις, που είναι κι ομόρριζες, γιατί κατά πάσα πιθανότητα ήθελε να πει: because of him, we had opportunism, δηλ εξαιτίας του είχαμε οπορτουνισμό –κι αυτό είναι το μόνο βέβαιο.

Μπορεί ακόμα να αναπαράγει τη γνωστή αστική κριτική για τη μεσσιανική τάχα αντίληψη που διέπει το μαρξισμό για το προλεταριάτο, το οποίο είναι η περιούσιος κοινωνική τάξη –αλλά χωρίς καμία απολύτως περιουσία- κι ο εκλεκτός του λαού για να λυτρώσει όχι μόνο τον εαυτό του αλλά ολόκληρη την ανθρωπότητα. Ή για το παπικό αλάθητο των ηγεσιών, τα κομματικά ιερατεία και το ποίμνιο που τα ακολουθεί. Με την ειδοποιό διαφορά ότι αυτό το «ποίμνιο» δεν είναι ένα άτακτο κοπάδι που πορεύεται μπουλουκηδόν, αλλά οργανώνει συνειδητά την πάλη του ενάντια στους λύκους που το περιστοιχίζουν και δεν πάει ως πρόβατο επί σφαγή.

Μπορεί επίσης να μιλήσει για την κομμουνιστική ορθοδοξία και τις διάφορες αιρέσεις που διασπάστηκαν από το κυρίως σώμα της. Καθώς και για το σινοσοβιετικό σχίσμα με την κινέζικη εκκλησία για το φιλιόκβε και κάτι συνοριακές διαφορές. Ή για τους αναθεωρητές που πιστεύουν στην επανάσταση με το κρίνο, χωρίς σεξ και βία και θεωρούν δογματικούς όσους τους κριτικάρουν. Αλλά αν θεωρείς δόγμα το μαρξισμό –εξ ου και δογματικοί οι οπαδοί του- πιθανότατα δεν τον έχεις καταλάβει κι είναι εντελώς αμφίβολο αν είχες ποτέ οποιαδήποτε σχέση μαζί του.

Μπορείς να θυμηθείς τους κληρικούς που εντάχθηκαν στο εαμ και τους γενειοφόρους αντάρτες στο βουνό, που έμοιαζαν με ένοπλους ιεραπόστολους της λαοκρατίας και του κομμουνισμού. Ή αυτό που διάβασες κάπου ότι η βίβλος και το κομμουνιστικό μανιφέστο είναι τα δυο βιβλία που έχουν επηρεάσει τις μάζες και την ιστορική εξέλιξη, περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο.

Μπορείς εν τέλει να συγκρίνεις την εκκλησία με την αμεσοδημοκρατία στην εκκλησία του δήμου και τις εκκλησιάζουσες του αριστοφάνη. Ή τη βασιλεία των ουρανών με την έφοδο της εργατικής τάξης στον ουρανό, και το βασίλειο της ελευθερίας, όπως το ονόμασαν οι κλασικοί, που θα αντικαταστήσει το βασίλειο της αναγκαιότητας –με την έννοια του καταναγκασμού.

Εάν είσαι λοιπόν συριζαίος εν χριστώ αδελφέ, και θέλεις να δικαιολογήσεις κάπως το φλερτ του χώρου σου με την εκκλησιαστική ηγεσία, έχεις μπροστά σου πεδίο δόξης λαμπρό, με πλούσια και ευφάνταστα επιχειρήματα για κάθε χρήση. Πόσο μάλλον όταν έχεις πάρει φόρα τελευταία και έχεις αρχίσει να δικαιολογείς τα πάντα, όπως τα ραντεβού του αλέξη στις ενωμένες πολιτείες. Όσο να πεις είναι κάπως διασκεδαστικό, συν τοις άλλοις.

Όμως πέρα από την πλάκα και το βλαδιβοστόκ –που τώρα πια είναι κι εκεί πατρίδα με χριστιανισμό- πιστεύω πως σε ό,τι έχει να κάνει με το σύριζα, αυτή η σχέση και η σημειολογία της είναι πολύ εύστοχη και ταιριαστή. Κι είναι πολύ λογικό, εφόσον ο κλήρος πέφτει στο σύριζα για τον σχηματισμό της επόμενης κυβέρνησης, να σταματήσει να την πέφτει ο σύριζα στον κλήρο και την ηγεσία του, προκειμένου να εξασφαλίσει ότι θα γίνει όντως κυβέρνηση.

Είναι λογικό γιατί η εκκλησία της ελλάδος κι ο σύριζα είναι δυο φιλόπτωχα ιδρύματα, που θέλουν να ανακουφίσουν και να προστατέψουν τους φτωχούς απ’ τις συνέπειες της κρίσης, χωρίς να πολεμήσουν το σύστημα που γεννά τη φτώχια και την αδικία, όπως το σύννεφο τη βροχή. Τη στιγμή που ο λαός ξανασταυρώνεται κι ανεβαίνει αγόγγυστα το γολγοθά του, αυτοί του αλείφουν μύρο στις πληγές, για να μην τσούζει, αλλά κάνουν τον πόντιο πιλάτο και δεν του λένε ότι πρέπει να σταματήσει να θυσιάζεται για σκοπούς ξένους προς του συμφέρον της τάξης του. Κι ο σύριζα της εποχής (και της ακοα) πχ, μπορεί να έδειχνε αμέριστη συμπάθεια στον πρωτόγονο κομμουνισμό των χριστιανικών κοινοτήτων –γιατί, και στην κοινοκτημοσύνη πιστεύομεν! Αλλά δε θα έκανε το παραμικρό για να τους γλιτώσει από το λάκκο των λεόντων και την αρένα της ενωμένης ευρώπης.

Είναι ταιριαστή η σχέση γιατί οι προγραμματικές διακηρύξεις του σύριζα θυμίζουν γλυκανάλατα κηρύγματα και την παπαδίστικη μεταφυσική, που θα αλλάξει την καπιταλιστική βαρβαρότητα μεταρρυθμίζοντάς της, με προσευχές και διαπραγμάτευση, χωρίς να πειράξουν τα ιερά και τα όσια της αστικής εξουσίας, που τα πάντα εν σοφία κι ελευθερία εποίησε, μέσα σε αυτό το δημοκρατικό σύστημα. Κι όταν μιλάει για το σοσιαλισμό, σαν τη δευτέρα παρουσία, στην ουσία δεν κάνει τίποτα άλλο από το να διακηρύσσει με τον τρόπο του, ότι αυτό το σύστημα είναι αιώνιο, κι αυτό που πρέπει να δούμε είναι πώς θα το βελτιώσουμε.

Κι έτσι φτάνουμε στο βασικό κοινό παρονομαστή των δύο φιλάνθρωπων φορέων. Τη μεταφυσική. Και συγκεκριμένα τη μεταφυσική ενός ανθρώπινου καπιταλισμού, καλού και φιλεύσπλαχνου, που θα βάζει τον άνθρωπο πάνω από τα κέρδη χωρίς να τα καταργεί, θα έχει φιλολαϊκές τράπεζες και φορολογική επανάσταση, ευρώ χωρίς μνημόνιο, ομελέτα χωρίς αυγά. Και θα γίνει το θάμα των βρυξελλών, ή μια αναπαράσταση του θαύματος στην έρημο, που πολλαπλασιάστηκαν τα ψάρια και τα καρβέλια, κι ο σύριζα θα χορτάσει τον πεινασμένο μας λαό, χωρίς να βάλει χέρι στα μονοπώλια και τη μεγάλη καπιταλιστική ιδιοκτησία.

Κι αυτό με τη σειρά του μας οδηγεί σε ένα ακόμα κοινό γνώρισμα. Την υποκρισία. Γιατί κι οι δυο γνωρίζουν πολύ καλά, ότι αυτή η γη της επαγγελίας είναι ψεύτικη. Κι ότι όσα ευαγγελίζονται δε μπορούν να πραγματοποιηθούν, αλλά ηχούν ευχάριστα και ναρκώνουν τη μέση λαϊκή συνείδηση.

Γιατί όμως χάφτει ο λαός τις παραβολές και τα παραμυθάκια που του σερβίρουν; Γιατί το σοσιαλδημοκρατικό και το θρησκευτικό αφιόνι είναι η απελπισία που μεταμφιέζεται σε ελπίδα και περιμένει απεγνωσμένα ένα σωτήρα να μεσολαβήσει για την επίτευξη του ονείρου της, λειτουργώντας ως αντίβαρο για τη δική της παραίτηση και τη λογική της ανάθεσης. Σώσον κύριε το λαό σου, και ευλόγησον την απραξία του.

Και δε μιλάμε για την πνευματική καθυστέρηση ενός αγροτικού λαού, που ζούσε πρακτικά για αιώνες στο μεσαίωνα, κι έβλεπε τον τρότσκι σαν τον άι γιώργη με το δόρυ, και προσευχόταν στα θεία στο μεγάλο πατριωτικό πόλεμο κατά των ναζί, αλλά την ίδια στιγμή πάλευε με το όπλο στο χέρι για το δίκιο του –γιατί δεν είναι πολύ σοφό να τα περιμένεις όλα από τη θεά της σοφίας, χωρίς να κινήσεις κι εσύ λίγο το χεράκι σου.

Αν καλλιεργείς εσύ στο λαουτζίκο το αφιόνι και τις αυταπάτες μιλάμε για μια διαφορετική ποιότητα φαινομένου.

Σε τελική ανάλυση η σχέση αυτή είναι αγαστή, γιατί τα ράσα δεν κάνουν τον παπά, ούτε και τον καλό χριστιανό. Όπως οι φραστικές διακηρύξεις δεν κάνουν τον κομμουνιστή, ούτε και τον αριστερό –έτσι γενικά και αόριστα. Πόσο μάλλον όταν ακόμα και σε καθαρά διακηρυκτικό επίπεδο, ο σύριζα έχει βάλει μπόλικο νερό στο κρασί του και μετατοπίζεται συνεχώς προς τα δεξιά.

Το αποτέλεσμα θα είναι ότι ο σύριζα θα χάσει και το τελευταίο φύλλο συκής και του ψευδεπίγραφου ριζοσπαστισμού του, ακόμα και με τα αστικά κριτήρια για το τι είναι προοδευτικό και τι όχι. Γιατί θα κάνει πίσω στο θέμα του διαχωρισμού εκκλησίας-κράτους, όπου μέχρι τώρα κέρδιζε ανέξοδες δάφνες προοδευτισμού, ξιφουλκώντας με άσφαιρα πυρά εναντίον του κλήρου.

Αυτή είναι η αριστερά του κυρίου που εκφράζει ο σύριζα. Κι αν αυτή η ιστορία βοηθήσει να πέσουν τα καφάσια από τα μάτια ενός κόσμου, για να γλιτώσει από τις αυταπάτες του μια ώρα αρχύτερα, τόσο το καλύτερο. Γιατί η καμπάνα δεν χτυπά χαρμόσυνα για την κυβέρνηση της αριστεράς που έρχεται, ούτε πένθιμα για την επίπλαστη ευημερία που χάσαμε εξαιτίας της κρίσης. Αλλά χτυπά σαν καμπανάκι κινδύνου, για να καταλάβουμε πως

Θεοί αρχόντοι βασιλιάδες, με πλάνα λόγια μας γελούν

Της γης οι δούλοι κι οι ραγιάδες μοναχοί τους θα σωθούν

Και να πάρουμε επιτέλους την κατάσταση στα χέρια μας..

Το πραξικόπημα του Αυγούστου

Ένα δημοσιογραφικό κλισέ λέει ότι ο αύγουστος είναι μήνας νεκρός, χωρίς ειδήσεις. Ακόμα κι ο ρίζος κυκλοφορεί λεπτός σαν τσιγαρόχαρτο, με 24 μόλις σελίδες. Αλλά είκοσι χρόνια πριν, τον αύγουστο του 91’, συνέβαιναν κοσμογονικά γεγονότα, ή μάλλον... –ποιο είναι το αντίθετο της κοσμογονίας; Ας πούμε το τέλος της ιστορίας, αν και είναι όρος αντιδρ-αστικός.- Τέλος πάντων γεγονότα που δεν τα χωράει συντρόφου νους. Πόσο μάλλον μια 24σέλιδη εφημερίδα.

Πέρα από τη μόσχα και το βλαδιβοστόκ, στα θλιβερά απομεινάρια της σοσιαλιστικής πατρίδας, γραφόταν η τελευταία πράξη του σοβιετικού κράτους και του δράματος της περεστρόικα. Που είχε χάπι εντ για τους αστούς, με ανατροπή στο φινάλε –κι όχι κατάρρευση-, ένα νόμπελ ειρήνης για το γκόρμπι στο ρόλο του κομμουνιστή ηγέτη, κι ενθουσιώδη υποδοχή από τις κριτικές επιτροπές των περισσότερων κκ.
Το πραξικόπημα του αυγούστου ήταν ουσιαστικά η ταφόπλακα. Κι ό,τι μεσολάβησε ως το δεκέμβρη με τη διάλυση της εσσδ και την υποστολή της κόκκινης σημαίας από το κρεμλίνο, ήταν τα τυπικά, μέχρι να πέσει οριστικά η αυλαία και να βγει η ληξιαρχική πράξη θανάτου. Κι εμείς εισπράτταμε απ' την εξέδρα βροχή δεκάρικα.

Τα γεγονότα με την αποτυχημένη απόπειρα της επιτροπής σωτηρίας για πραξικόπημα είναι γνωστά σε γενικές γραμμές. Κι είχαν ιδιαίτερη σημειολογία για τους αστούς, καθώς θεωρούσαν ανέκαθεν την οκτωβριανή επανάσταση ως ένα πραξικόπημα των μπολσεβίκων. Έτσι ο επίλογος στην χώρα των σοβιέτ, γράφτηκε όπως ακριβώς άρχισε. Με ένα πραξικόπημα των κομμουνιστών.
Η ιστορία επαναλαμβάνεται ως φάρσα, και βασικά ως τραγωδία, λίγο πριν το τέλος –όπου μοιάζει η σιωπή με αγάπη μεγάλη. Τέτοια ήταν κι η αμήχανη σιωπή των κομμουνιστών. Άλλο αν μετά σε κάποιους έγινε αντεστραμμένη αγάπη κι εκδηλώθηκε ως μίσος κι αναδρομικός αντισοβιετισμός.

Αυτό που έχει σημασία ωστόσο, είναι η ερμηνεία των γεγονότων. Και πρώτα απ’ όλα της χρονικής συγκυρίας. Το πραξικόπημα του αυγούστου συνέπεσε με τις διαπραγματεύσεις στο νόβο ογκάρεβο και τη συμφωνία δέκα σοβιετικών δημοκρατιών (πλην των βαλτικών που είχαν ήδη αποσχιστεί και μερικών ακόμα) για τη μετεξέλιξη της ένωσης κι έγινε μία μέρα πριν να υπογραφεί η συμφωνία. Τον απρίλη του ίδιου έτους είχε προηγηθεί δημοψήφισμα, όπου το 90% των λαών της σοβιετικής ένωσης (και 75% επί του συνολικού πληθυσμού, αν συμπεριλάβουμε τις βαλτικές δημοκρατίες που απείχαν από τη διαδικασία) ψήφισε υπέρ της διατήρησης της ένωσης. Οι ιθύνοντες έγραψαν το αποτέλεσμα στα κατάστιχά τους και συνέχισαν στη ρότα διάλυσης της εσσδ. Το πραξικόπημα έβαλε ουσιαστικά ταφόπλακα στις διαπραγματεύσεις κι επέσπευσε το τέλος της σοβιετίας. Οι δυνάμεις της αντεπανάστασης βγήκαν με ενισχυμένο κύρος, ως υπερασπιστές της δημοκρατίας ήθελαν να καταλύσουν οι κομμουνιστές.

Θεωρητικά οι δυνάμεις της παλινόρθωσης θα μπορούσαν να κρατήσουν μια αστικοποιημένη εκδοχή των σοβιέτ εν είδει κοινοβουλίου, και τη μορφή της ένωσης για να εξυπηρετεί καλύτερα τα μεγαλορωσικά, ιμπεριαλιστικά συμφέροντα. Στην πράξη όμως η παλινόρθωση προσέκρουε στην ένωση και τα θεσμικά της όργανα. Δύο χρόνια μετά τη διάλυση της εσσδ, τον οκτώβρη του 93’, ο γέλτσιν έβαλε στο στόχαστρο ό,τι είχε απομείνει από τα σοβιέτ, βομβαρδίζοντας το κτίριο της βουλής των αντιπροσώπων, που είχαν κλειστεί μέσα σε αυτό.

Παρά την προεργασία των ρεβιζιονιστών επί τρεις και πλέον δεκαετίες, η σοβιετική ένωση δεν ήταν κίνα για να προχωρήσει ομαλά η αντεπανάσταση υπό την καθοδήγηση ενός μεταλλαγμένου κκ. Το σοβιετικό παρελθόν έπρεπε να ξηλωθεί και να μη μείνει τίποτα που να τη θυμίζει, έστω και σε επίπεδο συμβολισμών. Ο ιστός του σοσιαλιστικού κράτους έπρεπε να καταστραφεί ολοσχερώς.

Το δεύτερο σημαντικό ζήτημα είναι τα ακριβή κίνητρα των «πραξικοπηματιών». Οι ενέργειες της επιτροπής σωτηρίας είχαν δύο βασικά χαρακτηριστικά. Καταρχάς τυπική γραφειοκρατική λογική. Κινήθηκαν αποκλειστικά σε επίπεδο κρατικών θεσμών και μηχανισμών, αντί να απευθυνθούν στο σοβιετικό λαό και να κινητοποιήσουν τις μάζες –τις μόνες που θα μπορούσαν να ανατρέψουν την κατάσταση και να υπερασπιστούν το σοσιαλιστικό σύστημα.

Αφετέρου τελείως ερασιτεχνικό χαρακτήρα. Είχαν κακό συντονισμό, έλλειψη οργάνωσης, δεν κινήθηκαν γρήγορα κι αποφασιστικά, και δε συνέλαβαν τον γέλτσιν που κλείστηκε με κάποιους υπερασπιστές του στο λευκό οίκο της μόσχας –τι σου είναι η σημειολογία- κι έγινε ήρωας. Κι ένα τρίτο στοιχείο ήταν η σύνθεση και το ποιόν της επιτροπής σωτηρίας, που αποτελούταν στο σύνολό της από πρωτοκλασάτα στελέχη της περεστρόικα.

Με τον τρόπο που έγινε, η προσπάθεια της επιτροπής ήταν καταδικασμένη εξ αρχής σε αποτυχία. Κατάφερε μόνο να επιταχύνει αυτό που θεωρητικά ήθελε να αποτρέψει. Κι αυτό είναι που κάνει πολλούς συντρόφους καχύποπτους για τις πραγματικές της προθέσεις. Όχι γιατί τους αρέσουν οι συνωμοσιολογίες. Αλλά όποιος καεί στον γκορμπατσόφ, φυσάει και τους σωτήρες. Κι αν υπάρχει μία θεωρία συνωμοσίας που να πλησιάζει περισσότερο στην αλήθεια, είναι αυτή. Ήταν τέτοιες οι συνέπειες του πραξικοπήματος, που οι προθέσεις στην τελική μικρή σημασία έχουν. Είναι σαν την περίπτωση της αντικειμενικής προβοκάτσιας, όπου τα υποκειμενικά κίνητρα δεν αλλάζουν κάτι επί της ουσίας.

Ποιος ήταν όμως ο ρόλος του γκόρμπι σε αυτή την υπόθεση;
Ο γκορμπατσόφ τήρησε στάση αναμονής, περιμένοντας να δει προς τα πού θα παν τα πράγματα. Επί χρόνια αξιοποιούσε τα δύο «άκρα», ανανεωτές και συντηρητικούς, για να ενισχύει τη θέση του, παίζοντας το ρόλο του ισορροπιστή που πρεσβεύει το σώφρον κέντρο. Όταν είδε πού γέρνει η πλάστιγγα, έπαιξε το χαρτί του 'αντιστασιακού' που αρνήθηκε να παραιτηθεί υπέρ της επιτροπής για 'λόγους υγείας'. Αλλά η δυναμική των πραγμάτων τον είχε ήδη ξεπεράσει.

Λίγες μέρες μετά, το πρώτο δεκαήμερο του σεπτέμβρη, έκανε κοινή εμφάνιση με τον γέλτσιν στον φακό του σι εν εν, που έμοιαζε με τελετή παραλαβής-παράδοσης κι επισημοποιούσε την νέα τάξη πραγμάτων στη ρωσία. Το ίδιο χρονικό διάστημα ο γκόρμπι κράτησε κάτι σημειώσεις της πλάκας για το πραξικόπημα του αυγούστου, που κυκλοφόρησαν σε βιβλίο με τον ίδιο τίτλο κι υπότιτλο η αλήθεια και το μέλλον. Μάλλον σκεφτόταν ήδη τη μελλοντική του καριέρα και τα δικαιώματα από τους εκδοτικούς οίκους.

Στην ελλάδα το βιβλίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις λιβάνη, που είχαν εκδώσει και το άλλο, μεγάλο του πόνημα, όπου επεξηγούσε τις αρχές της νέας σκέψης και της περεστρόικα. Δεν έχει κάτι αξιόλογο ή βαθυστόχαστο, αλλά ήταν αποκάλυψη για όσους είχαν ακόμα αυταπάτες, αφού έκανε λόγο –μεταξύ άλλων- για τα 70 χρόνια απολυταρχικού καθεστώτος κι απομόνωσης από τον υπόλοιπο κόσμο. Ας δούμε τρία ακόμη αποσπάσματα.

Μια απάντηση στους ‘κίτρινους’ επικριτές της περεστρόικα..
Τον τελευταίο καιρό οι επικρίσεις έχουν φτάσει στο ζενίθ τους. Όπως κάποτε είχαν κατηγορήσει το λένιν για κατάσκοπο των γερμανών (σήμερα άρχισαν πάλι να ψελλίζουν αυτές τις ασυναρτησίες), έτσι και σήμερα ο κίτρινος τύπος μας «ανακαλύπτει» μεταξύ των εμπνευστών της περεστρόικα, πράκτορες του ιμπεριαλισμού και των δυτικών μυστικών υπηρεσιών (σελ 129-30).
Ο κόκκινος τύπος είχε αλωθεί από μέσα και κοιμόταν τον ύπνο του δικαίου.

Μια καθαρή ομολογία για την ουσία της ιστορικής στροφής στο εικοστό συνέδριο.
Το κυριότερο είναι μα μην κάνουμε πίσω τώρα, να μη σταματήσουμε, να μην αναζητήσουμε τη σωτηρία στο παρελθόν. Αυτό θα ήταν ανεπανόρθωτο λάθος. Θα ήταν καθαρή αυτοκτονία, αν κι αυτή τη φορά διστάσουμε και σταματήσουμε στα μισά του δρόμου –όπως στις δεκαετίες του 50’ και του 60’ (σελ 155).

Και το στιβαρό ιδεολογικό περίγραμμα ενός γνήσιου σοσιαλδημοκράτη.
Ανήκω σε εκείνη την κατηγορία των ανθρώπων που ποτέ δεν κρύβουν τις απόψεις τους. (!!) Είμαι εκ πεποιθήσεως οπαδός της σοσιαλιστικής ιδέας. Υπάρχουν διάφορα παρακλάδια του σοσιαλιστικού κινήματος, γιατί δεν είναι κάποιο μοντέλο στο οποίο προσαρμόζεται η εκάστοτε κοινωνία. Όχι, είναι ιδέα, μόνο ιδέα, με αξίες που διαμορφώθηκαν στην πορεία αναζήτησης μιας πιο δίκαιας κοινωνίας. Ιδέα που τροφοδοτείται κι από πολλά επιτεύγματα του χριστιανισμού, κι άλλων φιλοσοφικών ρευμάτων.
Όταν αναφερόμαστε στο σοσιαλισμό, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι απέτυχε το μοντέλο του σοσιαλισμού που εφαρμόστηκε στην χώρα μας κι όχι η ίδια η σοσιαλιστική ιδέα (σελ 51).

Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι όλα αυτά γράφτηκαν τρεις μόλις τρεις μήνες μετά την επίσκεψη του κλιμακίου του πγ της κετουκε στη μόσχα για να πάρουν από το γκόρμπι την ευχή του ως προς την εσωκομματική διαμάχη εκείνης της περιόδου. Εκεί δηλ που του δώσαμε το αγαλματάκι του ηρακλή ως δώρο για το ηράκλειο έργο που επιτελούσε.

Η κε του μπλοκ έχασε την εικοστή επέτειο αυτής της καλτ επίσκεψης, αλλά επιφυλάσσεται να επανορθώσει στο προσεχές μέλλον. Κι έκανε αυτή την ανάρτηση μία εβδομάδα πριν την εικοστή επέτειο του αυγουστιανού πραξικοπήματος, γιατί φεύγει για διακοπές και δε θα έχει πρόσβαση στο δίκτυο τις επόμενες ημέρες. Ίσως μεσολαβήσει κάποια έκτακτη ανάρτηση-κονσέρβα, από το αρχείο της κε του μπλοκ. Καλό υπόλοιπο καλοκαιριού.

Rocky IV

Απόψε το σταρ τσάνελ προβάλλει το Rocky V. Αλλά το καλό το έδειξε την προηγούμενη βδομάδα κι είναι το IV, νούμερο που παραπέμπει στη διεθνή των τροτσκιστών και τον αντιδραστήρα νο 4 του τσέρνομπιλ, που λύγισε στο σαμποτάζ και μάλλον ήταν κι αυτός τροτσκιστής, σαν το μάκη ένα πράγμα.

Η κε του μπλοκ προτρέπει τους σφους αναγνώστες, πριν συνεχίσουν να διαβάζουν την ανάρτηση, να πάνε δεξιά στην ετικέτα ιβάν ντράγκο, να πατήσουν πάνω της και να διαβάσουν τα προλεγόμενα αυτού του κειμένου. Για όσους βαριούνται να το κάνουν, μικρή σύνδεση με τα προηγούμενα.

Ο ρόκι μπαλμπόα είναι ο σταλόνε πυγμάχος, που νικάει μαύρους και σοβιετικούς. Ποιοι είναι όμως οι φίλοι μας οι σοβιετικοί;

Καταρχάς, ο ιβάν ντράγκο (προφέρεται ντρ-ράγκα στα ρώσικα). Δίμετρος αξιωματικός του κόκκινου στρατού, πραγματικό τέρας της φύσης, που δεν μιλάει πολύ (πέντε ατάκες όλες και όλες, μα καρδιά μικρού παιδιού και μια συγκλονιστική ερμηνεία) κι έχει το άγγιγμα του μίδα από την ανάποδη (γουάτ χι χιτς, χι ντιστρρόιζ λέει γι’ αυτόν ο νικήτα κολόφ). Στην πραγματική ζωή είναι ο ντολφ λούντγκρεν, σουηδός αθλητής, για τον οποίο ο αστικός μύθος μας λέει ότι συμμετείχε σε δύο ολυμπιάδες, τη δεύτερη πολιτογραφημένος ως αμερικάνος. Έκτοτε απολαμβάνει τα αργύρια της προδοσίας του στην άλλη όχθη του ατλαντικού.

Ο νικαλάι κολόφ, μέλος του πολιτ-μπιρό του κκσε, και κάτι σαν πολιτικός επίτροπος του ντράγκο, από την επιτυχία του οποίου εξαρτά την πολιτική του καριέρα. Μπρεζνιεφικός παλιάς κοπής, που βρίσκεται στο στόχαστρο του γκόρμπι και δυσκολεύεται να προσαρμοστεί στη νέα σκέψη της περεστρόικα. Μετά το τέλος του αγώνα στη μόσχα και τον δεκάρικο λόγο του ρόκι περί αλλαγής, ο γκορμπατσόφ τον λοξοκοιτάζει άγρια και τον υποχρεώνει να σηκωθεί όρθιος και να χειροκροτήσει κι αυτός απρόθυμα την αλλαγή που έρχεται. Το πιο πιθανό είναι να έπεσε θύμα εκκαθάρισης στην 19η συνδιάσκεψη του 88’, μαζι με το λιγκατσόφ.

Η δυναμική και γοητευτική γυναίκα του ντράγκο (και σύζυγος του σταλόνε στην πραγματική ζωή) λουντμίλα. Αποδίδει στο σπανάκι την υπερφυσική δύναμη του συζύγου της και τραβά μια ηδονική τζούρα απ’ το τσιγάρο του κολόφ, όταν ο ντράγκο γρονθοκοπεί μέχρι θανάτου τον απόλλο κρηντ. Στη δύση συνηθίζουν να ψάχνουν τη γυναίκα που κρύβεται πίσω από κάθε άντρα. Σε αυτήν την περίπτωση, μάλλον ο ντράγκο κρύβεται πίσω από τη λουντμίλα. Σοβιετική γυναίκα νέου τύπου, έστω κι αν έχει επιρροές από τα δυτικά πρότυπα ομορφιάς (ξανθό αγορέ μαλλί της εποχής).

Γυρισμένη στις απαρχές της περεστρόικα κι εν μέσω ριγκανισμού, εν έτει 1985, η ταινία προσφέρει μια σειρά από συνειρμούς κι επίπεδα ανάγνωσης.
Η σοβιετική ένωση αποφασίζει να εισβάλει (οι σοβιετικοί πάντα εισβάλλουν, ποτέ δε μπαίνουν) στον χώρο της επαγγελματικής πυγμαχίας, σε μια έξοχη –και προφητική για την εποχή της- αλληγορία για τη διολίσθηση στο σοσιαλισμό με αγορά που έφερνε η περεστρόικα.
Η μαύρη φυλή βρίσκεται πάντα σε δεύτερο πλάνο, πίσω απ’ το λευκό που θριαμβεύει, αλλά ο νέγρος προπονητής του ρόκι αναβιώνει το θρύλο του φίσερ, και νικά στο σκάκι το ρώσο συνοδό τους στη σιβηρία. Τσεκ μέι μάι φρεντ.
Κι η αλλαγή είναι η λέξη φετίχ μιας δεκαετίας, που ξεκινάει με το πασόκ του ανδρέα και τελειώνει με τους ανέμους της αλλαγής των σκόρπιονς. Η άντρια ρωτάει κλαίγοντας το ρόκι: όλος ο κόσμος αλλάζει, εσύ γιατί δεν αλλάζεις; -Γιατί είμαι μαχητής, της απαντάει τσεκουράτα αυτός. Βλέποντας όμως τους σοβιετικούς να αλλάζουν στάση στο τέλος και να τον αποθεώνουν, τους λέει συγκινημένος: ιβ άι κεν τσέιντζ, δεν γιου κεν τσέιντζ. Κι έζησαν αυτοί καλά και μη χειρότερα.

Ας δούμε μερικές σκηνές ακόμα.
-Το έργο ξεκινάει με την κορυφαία κινηματογραφική απεικόνιση του ψυχρού πολέμου. Δύο γάντια του μποξ από αντίθετες κατευθύνσεις περιστρέφονται κι ετοιμάζονται για μετωπική σύγκρουση. Το ένα από αριστερά –όπως βλέπουμε τη δύση στον χάρτη- έχει την αστερόεσσα, ενώ το σοβιετικό είναι από δεξιά, γιατί εκείνη την εποχή είχε αρχίσει η πλήρης αντιστροφή των εννοιών κι οι συνεπείς μπρεζνιεφικοί παρουσιάζονταν ως συντηρητικοί, ενώ τα γκεσέμια της περεστρόικα ως ανανεωτές. Η μουσική ανεβάζει την αδρεναλίνη κι η υφήλιος περιμένει τη σύγκρουση με κομμένη την ανάσα.

Στον δεκάρικο λόγο του περί αλλαγής, ο ρόκι λεει στο κοινό της μόσχας πως είδε δύο ανθρώπους να σκοτώνονται μες στο ρινγκ, αλλά τουλάχιστον γλίτωσαν είκοσι εκατομμύρια. Ένας θρίαμβος της ειρηνικής συνύπαρξης, κι ένας σαφής υπαινιγμός για τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και τους είκοσι εκατομμύρια νεκρούς της σοβιετίας. Αλλά όταν μιλάει γι' αυτό ένας αμερικάνος είναι σκέτη πρόκληση. Είναι σαν εκείνο τον συμπαίκτη του τζόρνταν, που είχε πει ότι θα θυμάται πάντα τη νύκτα που πέτυχαν μαζί με τον MJ 70 πόντους. Αυτός τον ένα κι ο τζόρνταν τους άλλους 69.

-Άλλη σκηνή με ιστορικό φόντο το βήτα παγκόσμιο. Ο ρόκι κάνει προετοιμασία στην παγωμένη σιβηρία κι ο στρατηγός χειμώνας τον σκληραγωγεί και του δίνει τη νίκη απέναντι στον ντράγκο με το κορυφαίο προπονητικό επιτελείο (που είχε ακόμα και κουβανό) και τον τεχνολογικό εξοπλισμό που θύμιζε την πολεμική μηχανή της γερμανίας. Κατά τη διαμονή του στη στέπα ο ρόκι αφήνει μουσάκι μπολσεβίκου κομισάριου, αλλά τη μέρα του τελικού είναι ξυρισμένος σαν καλός αμερικανός. Αν είχε πάει μερικά χρόνια πιο πριν, θα μπορούσε να συναντήσει και το νίκο ζαχαριάδη, ή κάποιον άλλο αντιφρονούντα. Αν και στην πραγματικότητα οι σκηνές αυτές γυρίστηκαν στον καναδά.

Ο σωματότυπος κι η προετοιμασία του ντράγκο, θυμίζουν γόνο της αρείας φυλής. Αλλά παρά τις σπόντες περί ολοκληρωτισμού, η ταινία δε μας ταυτίζει πλήρως με τους φασίστες. Ας μην ξεχνάμε ότι ο χίτλερ έφυγε ντροπιασμένος από το στάδιο μετά τα τέσσερα χρυσά του τζέσε όουενς, ενώ ο γκόρμπι μένει στο γήπεδο κι αναγνωρίζει ιπποτικά τη νίκη του μπαλμπόα.

-Την ίδια στιγμή που ο κεντρικός σχεδιασμός προβλέπει τόσες σπατάλες για την άρτια προετοιμασία του ντράγκο, το ρολόι της ιστορίας για το λαό της σιβηρίας είναι σταματημένο στο μεσαίωνα, στην εποχή του άροτρου και του αλόγου. Το τρένο της ετε δε διασταυρώθηκε ποτέ με τον υπερσιβηρικό. Έκανε στάση όμως στις ηπα και την οικογένεια του ρόκι, ο οποίος δώρισε ένα ρομπότ στον κουνιάδο του για να τον συντροφεύει και να του καλύψει το ερωτικό κενό. Καυστικό σχόλιο για την αποξένωση και τις αλλοτριωμένες ανθρώπινες σχέσεις στην αμερικάνικη κοινωνία.

-Με αυτά και με εκείνα, η εξωνημένη εργατική τάξη της δύσης μαγεύεται από τον καταναλωτισμό και στρέφεται ενάντια στο σοσιαλισμό που γνωρίσαμε και την έλλειψη ελευθερίας. Κλείνετε το λαό σας πίσω από τείχη και όπλα, λέει στον κολόφ ο κουνιάδος του ρόκι στη συνέντευξη τύπου για τον αγώνα της μόσχας. Στην πρώτη συνέντευξη τύπου, ο κρηντ που προπονείται για μακαρίτης, λέει ότι θα στείλει το σοβιετικό στη σύνταξη (σόσιαλ σεκιούριτι) κι όλοι σκάνε στα γέλια. Στην χώρα της πρωτομαγιάς του σικάγο, ακόμα κι η απλή αναφορά στον όρο κοινωνική ασφάλιση ακούγεται πλέον ως ανέκδοτο. Πιο πριν ο κρηντ αποκαλεί σύντροφο μπλα-μπλα (μπιγκ μάουθ) τον κολόφ που συμπληρώνει διαλεκτικά τη λακωνική δωρικότητα του ιβάν.

-Πριν τον τελικό γύρο (που στο μποξ δεν είναι ο τρίτος, αλλά ο δέκατος πέμπτος) ο κολόφ βλέπει την ήττα να έρχεται –μαζί με το τέλος της ιστορίας και της πολιτικής του καριέρας- και κατεβαίνει πραξικοπηματικά στο ρινγκ, για να συνεφέρει τον ντράγκο, που συμβολίζει τις σοβιετικές μάζες. Αλλά το κάλεσμα της επιτροπής σωτηρίας των πραξικοπηματιών αφήνει τις μάζες παγερά αδιάφορες. Ο ντράγκο σηκώνει τον κολόφ στον αέρα, τον πετάει μακριά, στο χρονοντούλαπο της ιστορίας και φωνάζει δυνατά: παλεύω για μένα, για μένα...
Για μένα τραγουδώ, που έλεγε κι ο τροβαδούρος της ατομικής άρνησης βασίλης παπακωνσταντίνου. Ένα αυθόρμητο ξέσπασμα των καταπιεσμένων μαζών ενάντια στη νομενκλατούρα, και τον ολοκληρωτισμό της κολεκτίβας που υπέτασσε την ατομικότητα.

-Η τελετή έναρξης στον αγώνα επίδειξης στις ηπα, έχει πολλά φώτα, μαζορέτες με στρινγκ, φτηνό σόου και τον τζέιμς μπράουν να τραγουδάει λίβινγκ ιν αμέρικα. Με δυο λόγια όλο το κιτσαριό από την τελετή έναρξης των ολυμπιακών του λος άντζελες (που είχαν γίνει ένα χρόνο πριν). Ο μουζίκος ντράγκο τα βλέπει όλα αυτά κάθιδρος, με γουρλωμένα μάτια. Αλλά στη συνέχεια χαλάει το σόου και το μετατρέπει σε τραγωδία, σκοτώνοντας τον υπερφίαλο κριντ.

Η αντίστοιχη τελετή στον αγώνα της μόσχας δε μοιάζει σε τίποτα με το συγκινητικό νταζβιντάνια του μίσα. Αντιθέτως αναπαράγει όλα τα στερεότυπα των αμερικάνων για τον φιλήσυχο σοβιετικό λαό. Γήπεδο-κλουβί με ένα σωρό συρματοπλέγματα κι ένα κοινό γεμάτο ένστολους αξιωματικούς για να παραπέμπει στον κομμουνισμό του στρατώνα.


Ο ντράγκο χαιρετάει στρατιωτικά τον γγ του κκσε, που αναφέρεται μεταξύ άλλων ως πρωθυπουργός και γραμματέας των σοβιέτ. Δεν είναι λάθος, αλλά προειδοποίηση, που κανείς δεν πήρε υπ' όψιν εγκαίρως. Τα επόμενα χρόνια ο γκόρμπι δημιούργησε μια σειρά από αστικά αξιώματα και τα συγκέντρωσε όλα στο πρόσωπό του.

Στο καπάκι αρχίζει να παίζει ο εθνικός ύμνος της σοβιετικής ένωσης, ενώ παράλληλα αρχίζει να εμφανίζεται ένα γιγάντιο πανό με τη μορφή του ντράγκο, που είναι σαν τον ιβάν τον τρομερό. Όλα αυτά κάτω από το άγρυπνο βλέμμα της αγίας τριάδας της κομμουνιστικής ορθοδοξίας (μαρξ, ένγκελς, λένιν) των οποίων οι μορφές κοσμούν την οροφή του γεντί-κουλέ. Κριτική με το βαμβάκι για το φαινόμενο της προσωπολατρίας.

Οι κλασικοί είναι εκεί, ο γκόρμπι επίσης. Ναι, αλλά ποιος λείπει; Όχι ο κακοφονίξ. Τότε ποιος; Μα ο κατεξοχήν θύτης της περιόδου της προσωπολατρίας. Λείπει πραγματικά όμως; Όχι. Ο σύντροφος με το μουστάκι ενσαρκώνεται στην ουσία από το ρόκι μπαλμπόα, που ατιμάζει τους ρεβιζιονιστές μέσα στην έδρα τους κι έχει το παρατσούκλι ιτάλιαν στάλιαν. Στάλιν, σταλόνε, στάλιαν. Όλες οι λέξεις έχουν κοινή ρίζα κι αυτό δε μπορεί να είναι τυχαίο. Το στάλιαν βέβαια σημαίνει επιβήτορας κι έμεινε ως προσωνύμιο μάλλον από τα χρόνια που ο σταλόνε έπαιζε σε ταινίες πορνό. Κι έτσι οι συνειρμοί ιντριγκάρουν το πολιτικό μας φαντασιακό...

Πραγματικό αριστούργημα. Δε βγαίνουν πια τέτοιες ταινίες.

Για όλα φταίνε οι γκόμενες

Σύνδεση με τα προηγούμενα περί γκόρμπι και τροτσκιστών. Συνδετικός κρίκος η μπροσούρα του σεκ, πώς χάθηκε η ρώσικη επανάσταση. Ένα ιστορικό πρόσωπο που έζησε τα γεγονότα της εποχής (δε θυμάμαι ποιο και δεν έχω πια το βιβλίο) έλεγε ότι ο σταλινισμός υπήρχε όντως εν σπέρματι στο λενινισμό, αλλά δεν ήταν η μόνη τάση, ούτε ήταν αναπόφευκτο να επικρατήσει.

Η ιστορία δεν είναι αναπόφευκτη, αλλά διέπεται από νομοτέλειες που ορίζουν ένα φάσμα δυνατοτήτων γύρω από ένα πλέγμα αντιθέσεων κι ανάμεσά τους μια βασική αντίθεση που τις επικαθορίζει. Ο στάλιν ήταν το πιο δυνατό σπερματοζωάριο που γονιμοποίησε την ιστορική προοπτική. Δεν ήταν αναπόφευκτο, ούτε τυχαίο όμως.

Ο σφος με το μουστάκι έγινε πατερούλης των λαών της σοβιετίας και των κκ ανά την υφήλιο. Κι έκτοτε αμαρτίες γονέων παιδεύουσι τέκνα. Οι αμαρτίες των τέκνων όμως είναι τελείως διαφορετική ιστορία, που αυτονομείται από αυτή των γονιών και γράφει ανεξάρτητα τις δικές της σελίδες. Αλλά το οικογενειακό περιβάλλον παίζει συχνά καθοριστικό ρόλο, δεν είναι πάντα άμοιρο ευθυνών.

Το παρόν είναι μετασχηματισμένο παρελθόν: κάποια στοιχεία κρατάει κι άλλα τα αλλάζει ριζικά. Όπως λέει κι η επιγραφή σε ένα θέατρο στην ακαδημίας, υπάρχει ένας άλλος κόσμος, αλλά είναι μέσα σε αυτόν που ζούμε. Κάθε στιγμή είναι μια άρση του παρελθόντος, διαλεκτική άρνηση, τομή και συνέχεια, κοε κι ασυνέχεια.

Κάθε στιγμή είναι μίλκο. Το βούτυρο είναι γάλα μετασχηματισμένο και πιο πριν ήταν χόρτο που το έφαγε αμάσητο η αγελάδα το μηρύκασε και το μετασχημάτισε. Και ποιος ξέρει τι παθαίνει όταν πέφτει στα χέρια μιας γαλακτοβιομηχανίας. Σαν αυτής με το καρτέλ, ή της άλλης που εγκαινίασε κι επισήμως τις επιχειρησιακές συμβάσεις.

Αν δεν το πιεις στην ώρα του το κακάο, να κάνει τον κύκλο του, μένει στο ψυγείο και ξινίζει. Σαν κάτι παμπάλαια επιχειρήματα που τα παίρνουν, τα παστεριώνουν και μας τα πλασάρουν για καινούρια, ενώ μας πάνε πίσω κι απ’ το κεκτημένο της πρώτης διεθνούς και του επιστημονικού σοσιαλισμού. Πολλοί σφοι του χώρου πίνουν ληγμένα και τα έχουν όλα ληγμένα χωρίς να το ψάξουν παραπέρα. Κι αν γλιτώσεις απ’ τα γάλατα, σε περιμένουν στη γωνία τα χημικά.

Τα πάντα ρει κι ουδέν μένει. Αλλά όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν. Σαν τα ρούχα του μανωλιού, που έφυγε νωρίς. Κι ήταν λένε από τους πιο συμπαθείς τροτσκιστές. Οι οποίοι μέχρι πρόσφατα ψήφιζαν χωρίς αυταπάτες έναν άλλο τέως τροτσκιστή που έκανε την αλλαγή σύνθημα, κατάκλεψε τα δικά μας κι έκανε τις λέξεις να χάσουν το νόημά τους. Κι έτσι φτάσαμε στην αλλαγή της αλλαγής και τον επαναπροσδιορισμό της αλλαγής της αλλαγής. Τσάκα την τσαπού ολέ-ολέ.
http://www.youtube.com/watch?v=J1kpLMrzwPE

Έτσι έκανε και με τον ανασχηματισμό (μοιάζει λίγο με το μετασχηματισμό που λέγαμε πριν) που τον είχε για ψωμοτύρι. Μια φορά, μου έλεγε ο άβερελ, διέψευδε τα σενάρια για ανασχηματισμό και προχώρησε σε αναδόμηση (sic). Ο πανούσης τον πήρε πρέφα κι έβγαλε το σκετς με τη μπάντα του για να εξηγήσει τι είναι ανασχηματισμός. Θα σας το δείξω πώς γίνεται. Κάποια στιγμή θα φύγει ο ηλίας από τα τύμπανα, θα πάει στα πλήκτρα κι ο ορέστης από τα πλήκτρα θα πάει στα τύμπανα.
Κι ο χάρρυ κλυνν έπιασε το νήμα από το κουβάρι του κοσκωτά που είχε αρχίσει να ξετυλίγεται κι είπε: τόσους ανασχηματισμούς έχει κάνει, αλλά δεν τραβάει η ομάδα. Ποιον να βάλει; Τον ντέταρι;


Τα πάντα ρει κι ουδέν μένει. Ηράκλειτος (στην ταινία εκ παραδρομής λέει δημόκριτος). Ναι, αλλά τι αξία έχει ο γάμος στην αγάπη μας μπροστά, είναι κι άλλοι παντρεμένοι, όμως ζούνε χωριστά. Ζαμπέτας! απαντά ο ταξιτζής. Κι επίσης μπάγερν-μπορούσια μένχεν γκλάντμπαχ 1-0. Καρλ χάιντς ρουμενίγκε.
Κι αυτό χαρούλης, δεύτερο μέρος, από made in greece. Στο τέλος του κειμένου θα γίνει τριλογία.

Κλείνει η παρένθεση κι η (οπορτουνιστική) παρέκκλιση από το θέμα. Η εικόνα του παρελθόντος που περικλείει μέσα του το μέλλον ως δυνατότητα, φαίνεται ανάγλυφα στο παραδοσιακό παιχνίδι των ρώσων, τη μπάμπουσκα. Ο φυντανίδης της ελευθεροτυπίας διηγείται σε ένα βιβλίο τις αναμνήσεις του από ένα ταξίδι του στη μόσχα, όπου βρήκε μια μπάμπουσκα με όλους τους σοβιετικούς ηγέτες. Ξεκινούσε από το λένιν, όταν τον άνοιγες είχε μέσα του το στάλιν, κοκ, για να καταλήξει στο τέλος στον γκόρμπι –μπορεί και στο γέλτσιν, δε θυμάμαι καλά, και δεν έχω πια και το βιβλίο.

Η εικόνα είναι εκπληκτική από κάθε άποψη. Καταρχήν ως σημειολογία για το μέγεθος και την αξία του κάθε ηγέτη. Ο λένιν είναι η μεγαλύτερη κούκλα. Ο στάλιν λίγο μικρότερη αλλά σαφώς μεγαλύτερη απ’ όλες τις άλλες. Κι ο γκόρμπι ένας πολιτικός νάνος, μικρότερος κι από τον τσερνιένκο, που ελάχιστοι πλέον τον θυμούνται και τον μνημονεύουν. Κοινώς, απ’ έξω κούκλα, κι από μέσα η πανούκλα της περεστρόικα.

Στο βιβλίο του για τη γραφειοκρατία, ο σοβιετικός κυριούλης λέει ότι η παρακμή του συστήματος, φαίνεται παραστατικά στην παρακμιακή αλληλουχία των ηγετών του: από τον κορυφαίο επαναστάτη λένιν στον στερούμενο θεωρητικών-στρατηγικών ικανοτήτων, αλλά τουλάχιστον ικανό τακτικιστή στάλιν, μετά στις μεγάλες μετριότητες των χρουστσόφ και μπρέζνιεφ, κατόπιν στον φαινομενικά πολλά υποσχόμενο αλλά ανεξακρίβωτο τελικά προθέσεων και δυνατοτήτων αντρόποφ, για να ακολουθήσουν ο καθολικά ανίκανος τσερνιένκο και τέλος ο πρωτεργάτης της αποδόμησης γκορμπατσόφ.

Μπορώ να βεβαιώσω προσωπικά ότι ο περικλής έχει πολύ καλύτερη άποψη για το στάλιν και πολύ χειρότερη για τον αντρόποφ, από αυτήν που μπορεί να φαίνεται στις πιο πάνω διατυπώσεις. Αλλά η φθίνουσα πορεία παραμένει γεγονός. Κάτι σα νόμος της πτωτικής τάσης της αξίας (των ηγετών).

Σε ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης η μπάμπουσκα με τους σοβιετικούς ηγέτες είναι μια ευφυής αναπαράσταση της διαλεκτικής εξέλιξης, της τομής και της συνέχειας. Κάθε κούκλα περιέχει μέσα της τη διάδοχη κατάσταση και δημιουργεί ταυτόχρονα τους όρους άρνησής της, αναπαράγοντας το αντίθετό της. Μοιάζει με τις άλλες, αλλά είναι διαφορετική.

Ο στάλιν θέτει τις βάσεις του σοσιαλισμού κι ολοκληρώνει αυτό που ξεκίνησαν οι μπολσεβίκοι επί λένιν, αλλά οι τροτσκιστές (κι όχι μόνο) λένε πως το προδίδει και το εκφυλίζει. Ο χρουστσόφ και η ρεβιζιονιστική κλίκα έκαναν την αποσταλινοποίηση στο εικοστό συνέδριο, αλλά γεννήθηκαν και ανδρώθηκαν επί στάλιν. Ο λεωνίδας ανέτρεψε το νικήτα, αλλά συνέχισε στην ίδια ρεβιζιονιστική ρότα, ενώ οι ανανεωτές λέγανε ότι αποκαθιστούσε ένα σταλινισμό λάιτ. Ο γιούρι αντρόποφ ήταν ο πρόδρομος του γκορμπατσόφ που έριξε το ανάθεμα στη μπρεζνιεφική περίοδο της στασιμότητας κι έφερε στον αφρό τον γέλτσιν, που δάγκωσε το χέρι που τον τάιζε γιατί ήταν μοναχοφάης και φιλόδοξος. Κι έτσι η ιστορία επαναλήφθηκε σαν φάρσα κι ο γκόρμπι ήταν ο μόνος μαζί με τον νικήτα (τον πνευματικό του πατέρα) που έφυγε από το κρεμλίνο πριν πεθάνει.

Όπως έλεγε κι ο χαρούλης το 89’. Τι να κάνουμε ρε παιδιά, μπερδεμένοι είμαστε κι εμείς. Ήρθε να πούμε αυτή η κουφάλα ο γκορμπατσόφ με τις περεστρόικες και τις μαλακίες και μας έφερε τα πάνω κάτω ρε παιδί μου. Καλά ήμασταν εμείς έτσι πως μας λέγανε, παραδοσιακοί, απολιθωμένοι. Καλά, μια χαρά ήμασταν. Είχαμε εκεί να πούμε έναν γενικό γραμματέα, τον κρατάγαμε τρακόσια, τετρακόσια, πεντακόσια χρόνια, πέθαινε, τον ταριχεύαμε, τον ξαναβάζαμε στη θέση του... μια χαρά ήμασταν, τώρα τι να κάνουμε. Σάμπως ξέρουμε τι θα γίνει από μέρα σε μέρα; Έχουμε μια ανασφάλεια ρε παιδί μου, ένα κομματικό σασπένς, πώς το λένε.

Αν δούμε όλη την αλληλουχία σαν μια αδιατάρακτη συνέχεια, χάνουμε τη διαλεκτική, ακόμα και την τυπική λογική κι οδηγούμαστε σε απίθανα συμπεράσματα: ο γέλτσιν βρισκόταν στην καρδιά της μπάμπουσκας του σοσιαλισμού, ο λένιν μας οδήγησε στην περεστρόικα, το σπερματοζωάριο στάλιν φταίει για τις μ-λ κίες του γκόρμπι. Ή ακόμη: η νεπ κι η κροστάνδη φταίνε για τη διάλυση. Μεταμοντέρνες ερμηνείες που θυμίζουν το φαινόμενο της πεταλούδας. Πέταξε μία στο τόκιο στα 1930 κι εξήντα χρόνια μετά, διαλύθηκε το ανατολικό μπλοκ κι η εσσδ.

Κι έτσι όλοι ψάχνουμε την τομή και τον αδύναμο κρίκο όπου έσπασε η αλυσίδα στα πολλαπλάσια του 28. Άλλοι λένε το 28' που εξορίστηκε ο τρότσκι, άλλοι το 56 με το εικοστό συνέδριο κι εμείς δίνουμε βάρος και στο 85' που έγινε γραμματέας ο γκόρμπι.

Υπάρχει και μία ακόμα ανάγνωση στην ηγετική αλληλουχία. Η τακτική φόρτωσε όλες τις ευθύνες στον προηγούμενο. Σαν το γνωστό ανέκδοτο με τους τρεις φακέλους που αφήνει στο διάδοχό του ο πρωθυπουργός. Και κατά το γνωστό κλισέ: παραλάβαμε καμένη γη. Εξαιρείται μόνο ο λένιν, γιατί όλοι έπιναν νερό στο όνομά του για να τον φέρουν στα μέτρα τους και να τον διαστρεβλώσουν. Κι η πλάκα είναι ότι μόνο αυτός «παρέδωσε» στην κυριολεξία καμένη γη, λόγω του εμφυλίου που ‘χε ρημάξει την χώρα.

Ο στάλιν τα έβαλε με την ενωμένη αντιπολίτευση, οι ρεβιζιονιστές με το στάλιν, ο μπρέζνιεφ είχε ενδορεβιζιονιστικές διαφορές με το νικήτα και τον έριξε κι ο γκόρμπι τα έριξε όλα στο μπρέζνιεφ κι εκ νέου στο στάλιν. Κι όλοι όσοι επέζησαν του τέλους της ιστορίας, τα 'βαλαν με τον καραφλό ιούδα.

Στις αρχές του 89’ αυτό το τελευταίο δεν είχε γίνει φανερό σε πολλούς. Αλλά ο προφητικός χάρρυ κλυνν διηγούνταν στις παραστάσεις του την εξής ιστορία.
Τις προάλλες σε ένα κομματικό φροντιστήριο που έγινε στην κνε, ο καθοδηγητής εξέταζε τους κνίτες να δει αν μπορούν να προβιβαστούν (το βραβείο είναι πενήντα ριζοσπάστες κι εξόρμηση στα χαυτεία). Ρωτά λοιπόν ο καθοδηγητής έναν κνίτη πες μου σύντροφε ποιος είναι ο μεγαλύτερος προδότης του κινήματος. Ο στάλιν σύντροφε λέει αυτός, μπράβο παιδί μου του λέει ο καθοδηγητής προάγεσαι. Ρωτάει έναν άλλον, ο χρουτσώφ λέει αυτός, προάγεσαι κι εσύ. Ποιος είναι σύντροφε ο μεγαλύτερος προδότης του κινήματος ρωτάει ο καθοδηγητής ένα γνωστό μου κνιτάκι.
Ο γκορμπατσόφ λέει αυτός. Α, μόλις άκουσε γκορμπατσόφ ο καθοδηγητής ανέβηκε το αίμα του στο κεφάλι, γυαλίσανε τα μάτια του, ορμάει στο κνιτάκι, το πλακώνει στα χαστούκια, κωλόπαιδο του λέει, λέγε γρήγορα ποιος σου έδωσε τις απαντήσεις των εξετάσεων της επόμενης χρονιάς.
Πάντα μπροστά από την εποχή του ο χάρης (τότε).

Το ταξικό επιμύθιο είναι αυτό που τραγουδάει ο μούτσης.
Για όλα φταίνε οι γκόμενες, οι πρώην κι οι επόμενες. Εξ ου κι ο σεξισμός στον τίτλο του κειμένου.

Γκόρμπι και τροτσκισμός

Οι πάσης απόχρωσης τροτσκιστές δεν ξεγελάστηκαν από τα κόλπα των σταλινικών, το εικοστό συνέδριο και την αποσταλινοποίηση. Τα καθεστώτα της ανατολής παρέμειναν σταλινικά μέχρι το τέλος, οπότε και κατέρρευσαν. Ή τουλάχιστον μέχρι τον γκόρμπι και την περεστρόικα. Που εκτός από εμάς μπέρδεψε λιγάκι κι αυτούς. Εκτός από τους ηρωικούς ποσαδίστας που ήταν ήδη από τον μπρέζνιεφ μαζί μας κι επικροτούσαν την διεθνιστική επέμβαση στο αφγανιστάν το 79'.

Ο γκόρμπι γοήτευσε δυστυχώς πολύ κόσμο κι ανάμεσά τους και κάποιους τροτσκιστές.
Υπήρχαν βέβαια κάποιες ομιλίες του με αποσπάσματα σαν κι αυτό*, όπου η ουσία του τροτσκισμού θεωρείται μια ολομέτωπη επίθεση στον λενινισμό. Αλλά κατά βάθος αυτά ανήκουν σε έναν πρώιμο γκόρμπι που δε μπορούσε ακόμα να εκδηλωθεί ανοιχτά κι έπρεπε να κρατά κάποια μπρεζνιεφικά προσχήματα, λόγω της ημέρας (η επέτειος του οκτώβρη, αλλά και των γενεθλίων του τρότσκι).

Την ίδια χρονιά πάντως (1988) οι σοβιετικοί προχώρησαν στην αποκατάσταση του μπουχάριν, στα 50χρονα από την εκτέλεσή του. Κι ήταν βάσιμη η «ελπίδα» ότι αν κρατούσε λίγο ακόμη ο γκόρμπι θα προλάβαινε να αποκαταστήσει και τον λέοντα. Αν και πέρσι ένας αναγνώστης του μπλοκ μας έγραψε ότι η αποκατάσταση αυτή έχει γίνει (άλλο αν δεν έγινε εξίσου γνωστή)! Κι αφού το ζήσαμε κι αυτό, μπορούμε πια να πεθάνουμε ευτυχισμένοι, μαζί με τη σοβιετία.

Ίσως να την έκαναν στα 50χρονα από τη δολοφονία του, στα 1990, μαζί με το 28ο συνέδριο του κκσε, όπου δεύτε τελευταίον ασπασμόν γιατί ένας από εμάς είναι ιούδας και το φιλί του προδοσία. Οπότε αυτό το συνέδριο ήταν το τελευταίο. Τα ύστερα του (νέου) κόσμου και της ιστορίας.

Τότε βέβαια στη σοβιετία επικραούσε γενικώς ένα φιλελεύθερο πνεύμα. Κατά το κοινώς λεγόμενο ήταν ξέφραγο αμπέλι. Φύτρωνε κάθε καρυδιάς καρύδι, από αντισοβιετικές έως κι ανοιχτά φασιστικές οργανώσεις. Κι αντί να πάρουν τον σταλινικό καρυοθραύστη να τις τσακίσουν, οι σοβιετικοί τραγουδούσαν το κύκνειο άσμα τους στη λίμνη των κύκνων και τις άφηναν να λειτουργούν νόμιμα και να αλωνίζουν. Και ο γκόρμπι έκανε τον μαύρο κύκνο και ξεγελούσε τους λαούς της σοβιετίας που αγάπησαν εν αγνοία τους τον προδότη τους.
Στην άλλη πλευρά του τείχους αγάπησαν μόνο την προδοσία του και τον προδότη τον πέταξαν σα στυμμένη λεμονόκουπα να διαφημίζει πίτσες. Εν τω μεταξύ όμως έπρεπε να τον παινεύουν και να τον προβάλλουν ως πρότυπο σύγχρονου κομμουνιστή ηγέτη. Κι έτσι του έδωσαν κι ένα νόμπελ ειρήνης για την ερμηνεία του. Ενώ η πόρτμαν ούτε ένα όσκαρ δεν πήρε. Ούτε καν ένα αγαλματάκι με το ημίθεο για το ηράκλειο έργο που έκανε. Μία δεν πιάνει μπροστά στον ιούδα η πόρτμαν.

Κοντά στους βασιλικούς (και τους τσαρικούς) ποτίζονται κι οι γλάστρες. Εδώ άφηναν ανενόχλητες φασιστικές οργανώσεις. Στους τρότσκες θα κολλούσαν -που ούτως ή άλλως ήταν γραφικοί κι ακίνδυνοι; Και μη μου πείτε πως έτσι κι αλλιώς το ίδιο είναι, στη ρετρό λογική του σοσιαλ-φασισμού. Στηρίζουμε κριτικά το σύντροφο με το μουστάκι, αλλά δεν υιοθετούμε τη φρασεολογία του για τους πολιτικούς του αντιπάλους.

Συμφωνούμε την πολιτική του αλλά όχι με την πολεμική του. Ή μάλλον συμφωνούμε και με την πολεμική του, αλλά όχι πάντα με τον τρόπο που εκδηλώθηκε. Και πώς να μην είναι όμως πολεμική η πολιτική του συντρόφου με το μουστάκι, με τη σοβιετία περικυκλωμένη από ιμπεριαλιστές που τον περίμεναν στη γωνία για να μας τη φορέσουν; Ο πόλεμος εξαλλου είναι η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα.

Όπως συμβαίνει και σήμερα καμιά φορά με την οργάνωση. Κρατάμε αποστάσεις από τις σκληρές ανακοινώσεις για εκοφίτες, παιδιά του μπόμπολα κτλ. Αλλά συμφωνούμε κριτικά με την πολιτική της, με τις διαφωνίες μας και τα σκουλαρίκια μας. Συμφωνούμε βασικά με τις πράξεις, αλλά όχι πάντα με το στιλ και τη φρασεολογία.

Κάποιοι λένε ότι στην πραγματικότητα συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Το κόμμα τα λέει όλα καλά κι ωραία, τα περιγράφει μια χαρά και τα ευαγγελίζεται για τη δευτέρα παρουσία του σοσιαλισμού που θα έρθει χωρίς επανάσταση, μόνο με κρίνο. Αυτό αφορά όμως κυρίως άλλους χώρους με βαρύγδουπες αναλύσεις που αναφέρουν σε κάθε τρίτη φράση την επανάσταση για να λύσουν τα ξόρκια του καπιταλισμού, αλλά δεν έχουν καμία επαφή με την πραγματικότητα.

Σε κάθε περίπτωση η αποκατάσταση του τρότσκι ήταν το λιγότερο πιθανό σενάριο. Αυτή του μπουχάριν είχε πολιτική σκοπιμότητα. Ο γκόρμπι δεν αποκατέστησε τον επαναστάτη θεωρητικό της παλιάς φρουράς των μπολσεβίκων, ή ένα θύμα του σταλινισμού. Αλλά τον θεωρητικό του περίφημου "κουλάκοι πλουτίστε", τον υπερασπιστή της νεπ, που άφηνε περιθώριο –σε πολύ ειδικές συνθήκες και για πολύ συγκεκριμένους λόγους- στην ιδιωτική πρωτοβουλία.
Αυτό ήταν που ενδιέφερε τα γκεσέμια της περεστρόικα και για αυτό έκαναν λόγο για επιστροφή στην θεωρητική κληρονομιά του λένιν και τα τελευταία του κείμενα που συνέπιπταν χρονικά με την περίοδο της νεπ, παίρνοντας ακριβώς τα αποσπάσματα που τους βόλευαν για να αλλοιώσουν το νόημα και να προωθήσουν την οικονομία της αγοράς. Με τον τρότσκι όμως δεν υπήρχε αντίστοιχη σκοπιμότητα.

Πέρα από αυτό η αποκατάσταση του μπουχάριν είχε ένα νόημα με την έννοια της απαλλαγής του από την κατηγορία του πράκτορα του φασισμού και μιας ηθικής επανόρθωσης για την εκτέλεσή του. Για τον λέοντα όμως, τι νόημα θα είχε; Μεταξύ μας θεωρούμε αυτονόητο καμιά φορά ότι πίσω από τη δολοφονία του συντρόφου με την αξίνα βρισκόταν ο στάλιν. Θυμάμαι έναν σύντροφο που πήρε μια φορά στη σχολή του έναν κοε(μ)τζή απ’ το χέρι, τον έβαλε να το δώσει σε έναν οκδε σκέτο και του είπε: έλα, ζήτα του συγνώμη που του δολοφονήσατε τον αρχηγό. Δεν ξέρω αν όντως το έκανε, αλλά εξ όσων γνωρίζω οι σοβιετικοί ουδέποτε παραδέχτηκαν κάτι τέτοιο, για να το επανορθώσουν με μια αποκοτάσταση.

Σε μια μικρή μπροσούρα του σεκ με τίτλο πώς χάθηκε η ρώσικη επανάσταση, υπάρχει στο τέλος κι ένα κείμενο του γκαργκάνα -αν θυμάμαι καλά- της χρυσής δεκαετίας για τη γκορμπι-μανία και το κλίμα της εποχής. Μαζί και μια γελοιογραφία του ιωάννου, που είναι όλα τα ρούβλια σε σκληρό συνάλλαγμα.

Είμαστε στα 80’ς, τρικομματική βουλή κι έχει το λόγο ο μητσοτάκ.
-Γιατί όπως λέει κι ο κύριος γκορμπατσόφ..
Πετιέται και τον διακόπτει ο ανδρέας.
-Δε θα μας πείτε εσείς τι λέει ο φίλος γκορμπατσόφ.
-Κάτω τα χέρια από το σύντροφο γκορμπατσόφ, εξανίσταται κι ο χαρίλαος.

Μα τι έλεγε τέλος πάντων αυτός ο γκορμπατσόφ κι ήταν τόσο σπουδαίο;
Κι είχαμε τους ανανεωτικούς που βρήκαν δικό τους άνθρωπο στην ουσία, να μας λένε ότι δεν είμαστε ολόψυχα με το πνεύμα της περεστρόικα, ότι προσποιούμαστε και προσπαθούμε να προσαρμοστούμε ασθμαίνοντας. Άσχετο, αλλά δίκιο είχαν, κι ευτυχώς δηλ.

Τους μουλάδες να είναι ο μόνος χώρος που είχε ψυλλιαστεί πού πάει το πράγμα –απ' ό,τι δείχνουν τα ντοκουμέντα της εποχής- αλλά όχι σε όλη του τη διάσταση. Πού ακούστηκε δηλ ιμπεριαλιστής –έστω και σοσιαλιμπεριαλιστής- να αφήνει οικειοθελώς τις αποικίες του, να γκρεμίζει το τείχος και να αυτοκτονεί χωρίς να ανοίξει μύτη; Παρά μόνο στη ρουμανία, όπου το καθεστώς τσαουσέσκου είχε ρίζες κι αντιστάθηκε. Ναι, ο τσαουσέσκου.

Το σεκ πανηγύριζε για τις λαϊκές (αντ)επαναστάσεις από κάτω και δεξιά (μωρέ από κάτω να ‘ναι κι ό,τι να ‘ναι). Και το πγ μας να λέει περίπου τα ίδια για τον τσαουσέσκου και να έχει πανηγυρική ανακοίνωση για την ανατροπή και τη δολοφονία του.

Οι κοτζιάς και μπατίκας έφευγαν το 89’ από τα αριστερά εξαιτίας του τζανετάκη καταγγέλοντας το σταλινικό τρόπο λειτουργίας του κουκουέ που δε συνάδει με το νέο ήθος και τις αρχές της περεστρόικα! Κι ο σάββας να βλέπει σε αυτήν την επιβεβαίωση της θεωρίας του τρότσκι για την αντιγραφειοκρατική επανάσταση*. Και να θεωρεί ως πιο συνεπή της τμήματα όσους συνασπίζονταν γύρω από τον γέλτσιν! Πολιτικό κριτήριο, όχι αστεία.

Τα έσχατα του κόσμου. Είναι μετά να μη βγει η θεωρία για το τέλος της ιστορίας; Κι εσύ ο μέσος κουκουές να πρέπει να τα συγκεντρώσεις όλα αυτά και να βγάλεις ένα λογικό συμπέρασμα με συνοχή κι ειρμό. Να βλέπεις τα αυγά και να τα ρωτάς πού πήγαν τα πασχάλια. Και να έχεις την ψυχολογία του σπύρου παπαδόπουλου στους απαράδεκτους.
Τι έγινε ρε παιδιά, μας την πέσανε;

Έπεσε ο ουρανός στα κεφάλια μας που λέει κι ο μαζεστίξ. Είναι μετά να μη σιχτιρίσει αυτή η γενιά και να μην πάει σπίτι της; Και πού να πήγαιναν δηλ; Μπρος γκρεμός και πίσω ρεύμα, νέο αριστερό. Ε, πήγαν κι έπεσαν στο γκρεμό και καλά κρασά. Όρκο παίρνω πως πολύ καλοί άνθρωποι ήσαντο.

Σημειώσεις

*Ο τροτσκισμός στην ουσία ήταν μια ολομέτωπη επίθεση ενάντια στο λενινισμό. Επρόκειτο πρακτικά για τις τύχες του σοσιαλισμού στην χώρα μας, για τις τύχες της επανάστασης. Σε αυτές τις συνθήκες ήταν απαραίτητο να ξεσκεπαστεί ο τροτσκισμό μπροστά σε όλο το λαό, να αποκαλυφθεί η αντισοσιαλιστική του ουσία. Η κατάσταση περιπλεκόταν από το γεγονός ότι οι τροτσκιστές είχαν συνασπιστεί με τη νέα αντιπολίτευση των ζινόβιεφ και κάμενεφ.

Από το λόγο του γκορμπατσόφ για την 70ή επέτειο της οκτωβριανής επανάστασης.

*η περεστρόικα είναι η αντιφατική μορφή μέσα από την οποία αναπτύσσεται ένα επαναστατικό περιεχόμενο –η πολιτική επανάσταση ενάντια στη γραφειοκρατία και το σταλινισμό που είχε προβλέψει ο τρότσκι. Μια ιδιότυπη κατάσταση δυαδικής εξουσίας έχει διαμορφωθεί. Από τη μία η γραφειοκρατία έχει χάσει το μονοπώλιο της πολιτικής εξουσίας, αλλά όχι βασικούς μοχλούς της. Από την άλλη η εργατική τάξη μπήκε πια στο δρόμο για να αποκτήσουν όλη την εξουσία τα αναγεννημένα σοβιέτ.

Νοέμβρης 88’, ο σάββας μιχαήλ προλογίζει σάββα μιχαήλ, στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου του, περεστρόικα και οικονομία, εκδόσεις αλλαγή.

Σοσιαλισμός και Περεστρόικα

Μια βαθύτατα αντιθετική σχέση. Το πρόβλημα είναι ότι πολλοί κομμουνιστές διανοούμενοι μπερδεύτηκαν και την πέρασαν για διαλεκτική (αντίθεση) όπου υπάρχει ενότητα και πάλη των αντιθέτων και πολλές φορές το ένα μετατρέπεται στο αντίθετό του. Ενώ στην πραγματικότητα είχαμε μια απλή τυπική αντίθεση. Κι έτσι πολλοί μαρξιστές σαν τον γκοσβάιλερ αναστοχάζονταν και σκέφτονταν: μα καλά, πώς μπόρεσα εγώ σοβαρός μαρξιστής άνθρωπος να πιστέψω τέτοια πράγματα; Η θέληση να πιστέψεις πολλές φορές είναι παντοδύναμη κι αήττητη σαν τη βλακεία. Πώς λέμε, η πίστη σου σέσωκέ σε; Καμία σχέση.


Ο κόσμος χρειαζόταν να πιστέψει ότι θα ήταν αυτός που θα έσωζε τη σοβιετική ένωση που είχε φτάσει ένα βήμα πριν το γκρεμό. Ότι θα έβγαζε τη σοβιετία από το τέλμα στο οποίο είχε κολλήσει και θα την οδηγούσε μπροστά, εκ του ασφαλούς στο γκρεμό.

Ο γκοσβάιλερ λέει ότι η εποχή απαιτούσε έναν λένιν, όχι έναν γκόρμπι. Αλλά οι εποχές κι οι ανάγκες τους δεν είναι ποτέ μονοσήμαντες. Κι είναι μάλλον μηχανιστικό να πάρουμε το σχήμα του πλεχάνοφ για την προσωπικότητα και το παράδειγμα με τον ναπολέοντα (αν δεν ήταν αυτός, θα ήταν κάποιος άλλος που θα εξέφραζε την ιστορική αναγκαιότητα) και να το εφαρμόσουμε πχ στον οκτώβρη και στον λένιν.

Εβδομήντα χρόνια έψαχνε η ιστορική αναγκαιότητα κι άλλον όμοιό του δε βρήκε (εξαιρούνται οι τροτσκιστές που τον είχαν βρει από το 1905 ακόμα, αλλά...). Και τελικά κατέληξε στο γκόρμπι. Πώς η ανάγκη γίνεται ιστορία, πώς η ιστορία γίνεται σιωπή. Τι με κοιτάζεις ρόζα μουδιασμένο. Συχώρα με που δεν καταλαβαίνω τι λένε τα κομπιούτερ και η ετε.

Ο καραφλός πράκτωρ της δύσης, ο θου-βου του κρεμλίνου, που ανέλαβε την αποστολή της διάσωσης και πήρε σε όλα: μηδέν-μηδέν-μηδέν, κλείνει σήμερα 80 χρόνια ζωής. Οκτώ δεκαετίες αγώνα και θυσία (λέμε τώρα)… και όλα τα ξεπούλησες για μία... Έλα ντε! Γιατί ακριβώς ξεπουλήθηκε; Ο ιούδας το έκανε για τριάντα αργύρια. Ο εφιάλτης κάτι θα πήρε κι αυτός, μπορεί να είχε αρχηγικές φιλοδοξίες. Αλλά ο γκόρμπι για τι ακριβώς ξεπουλήθηκε; Αφού αρχηγός ήταν ήδη! Όπως γράφει κι ο θεοχαράτος στη βιογραφία του φλωράκη, είναι ο μόνος αρχηγός κράτους στην ιστορία που υπέγραψε οικειοθελώς τη διάλυσή του.

Σήμερα ο γκόρμπι ζει στην αφάνεια, ξεζουμισμένη λεμονόκουπα. Γιατί την προδοσία πολλοί αγάπησαν, αλλά τον προδότη κανείς. Τα δικά του τριάντα αργύρια ήταν η διαφήμιση της πίτσας χατ (πίτσα φάγαμε, που λέει κι ο θυμόσοφος λαός). Έχει μετανιώσει για μια σειρά πράγματα, αλλά δεν είχε το φιλότιμο του ιούδα να πάει να κρεμαστεί. Αποδεικνύει αντιθέτως πως κακό σκυλί ψόφο δεν έχει.

Γιατί τον εκλέξανε όμως; Πώς μπόρεσαν τα γκεσέμια του ορθόδοξου μπρεζνιεφισμού, σαν τον γκρομίκο, να τον προτείνουν, αντί να υποστηρίξουν τα δικά μας παιδιά, σαν τον γκρίσιν;

Μια απάντηση είναι ότι είχαν ωριμάσει πλέον οι συνθήκες για την τελική μετάλλαξη του καθεστώτος και δεν χρειαζόταν να κρατάν άλλο τα προσχήματα. Μια άλλη πιο ρηχή, αλλά όχι –απαραίτητα- πιο μακριά από την αλήθεια, είναι ότι είχαν κουραστεί να εκλέγουν ψοφάλογα που πέθαιναν πάνω στον χρόνο από την εκλογή τους κι έτσι έβγαλαν τον μόλις 54χρονο γκόρμπι που είχε όλο το μέλλον μπροστά του –σε αντίθεση με τη σοβιετία.

Κι αν σας αρέσει να κρατάτε σημειολογίες, ο γκόρμπι ήταν ο πρώτος σοβιετικός ηγέτης που δεν ήταν εν ζωή το 17. Μόνο αυτός δηλ γεννήθηκε μετά την οχτωβριανή επανάσταση, αλλά ήταν ο μόνος που πρόλαβε να δει το τέλος της. Φρόντισε προσωπικά γι’ αυτό, ίσως κι από εκδίκηση για τα δύσκολα παιδικά του χρόνια. Η γέννησή του συνέπεσε με τα δύσκολα χρόνια της κολεκτιβοποίησης και τα μικράτα του με τις δίκες της μόσχας και τον πόλεμο με τους ναζί.

Πριν από αυτόν ήταν ο τσερνιένκο που ελάχιστοι μπορούν να ανακαλέσουν στη μνήμη τους και ο οποίος αρρώστησε βαριά πάνω στο πρώτο εννιάμηνο και στο τέλος διοικούσε την χώρα από το ωνάσειο. Και πιο πριν ήταν ο αντρόποφ που ανέλαβε αμέσως μετά τον μπρέζνιεφ, αρρώστησε πάνω στον χρόνο και τους τελευταίους του μήνες τους έβγαλε στην εντατική.
Όσοι γουστάρουν ιστορίες συνωμοσίας και βλέπουν πού πήγε το πράγμα με τον μιχάλη, βάζουν με το μυαλό τους διάφορα γι’ αυτούς τους θανάτους.

Ειδικά ο αντρόποφ ήταν μυστήρια περίπτωση. Ο μίσσιος τον έλεγε απαντρόποφ. Ο χαρίλαος που τον επισκέφτηκε στη σοβιετία, λέει ότι τον είχε προειδοποιήσει για τους κινδύνους και τα αδιέξοδα. Το σόι του μπρέζνιεφ, γαμπροί, κουμπάροι και σία, τον είχε πάρει από φόβο, γιατί είχε τη φήμη αδιάφθορου και θητεία στην KGB. Κι αυτοί που ξέρουν πιο πολλά, λένε ότι ήταν ο πρόδρομος του γκορμπατσόφ που τον ανέβασε στα υψηλά κλιμάκια και του έστρωσε το δρόμο.

Όπως δικός του πρόδρομος ήταν το (άλλο) καραφλό καθίκι, ο νικήτας. Ακόμα και με αυτόν όμως, ο γκόρμπι ήταν η μέρα με τη νύχτα. Ο νικήτας πέρασε κι ένα στάλιγκραντ. Χτύπησε και ένα παπούτσι στου οηε τα έδρανα. Έχτισε στην τελική κι ένα τείχος στο βερολίνο. Ο γκόρμπι μονάχα γκρέμισε (το τείχος και γενικώς). Βλέπε αναλυτικά και μπλοκ σπαρίλα, στην κατηγορία έχτισαν-γκρέμισαν.

Ο προηγούμενος φαλακρός σε αυτή την αλυσίδα ήταν ο σύντροφος με το μουσάκι. Κι αν μπορούσε να δει από το μαυσωλείο όπου είναι κλεισμένος, πώς τα έκαναν οι επίγονοι, θα του έπεφταν κι αυτά τα λίγα μαλλιά που του απέμειναν.

Αυτή η σημειολογία για την φαλάκρα, θυμίζει συνειρμικά τους μύθους για την Πόλη. Καραφλός την έχτισε, καραφλός την έχασε, καραφλός θε να την πάρει. Οπότε ο κλήρος πέφτει στο ζιουγκάνοφ, που αν δείτε το διάγγελμά του στο ρωσικό λαό για την πρωτοχρονιά του 11’, είναι κατευθείαν βγαλμένο απ’ την χρυσή σοβιετική εποχή. Ντα ζβιντάνια.
http://www.youtube.com/watch?v=10NOwCRJhEo&feature=player_embedded

Αν πάλι είστε –και είμαστε- οπαδοί του τιούλκιν, που έχει μουστάκι και μαλλιά, μπορούμε να πάρουμε άλλη εκδοχή του μύθου, που έχει ως βάση το σύντροφο με το μουστάκι. Σε κάθε περίπτωση, σώπασε κυρά-δέσποινα και μην πολύ-δακρύζεις. Πάλι με χρόνια με καιρούς, πάλι δικά μας θα ‘ναι.

Για τον σημαδεμένο, υπάρχουν και μια σειρά καλτ αποσπάσματα από τις γραφές του –πχ το αλήστου μνήμης πόνημά του Περεστρόικα που κυκλοφόρησε στην ελλάδα από το λιβάνη. Αυτά τα κρατάω όμως ως φόρο τιμής για τη μέρα που θα πεθάνει, την τελευταία χαρά που μπορεί μάλλον να δώσει στους κομμουνιστές.

Δεν κάνει ζέστη στην τουρκία

Ημερολόγια κατασκήνωσης - ημέρα όγδοη

Το εστιατόριο γίνεται μια μικρή γιάλτα όπου οι αποστολές μοιράζουν τον κόσμο. Σμύρνη μπιζίμ, ο παοκ δικός σας.
Κι απέναντι μια δικιά μας με τα μπιζίμ της να προεξέχουν κι ένα όμορφο χαμόγελο. Αμοιβαία χαμόγελα που συνεχίζονται μέχρι να εξελιχθούν ποιοτικά σε κάτι ανώτερο ή να παγώσουν σα μισθοί σε περίοδο συναισθηματικής λιτότητας.
Κι όχι πως κολλάει ιδιαίτερα, αλλά ο γούφιους λέει για την πολυγαμία ότι αν έχεις σχέση είναι μπελάς κι όταν δεν έχεις είναι μοναξιά. Σοφία αποκρυσταλλωμένη.

Κάθομαι χωρίς να μπορώ να σηκώσω ανταπόκριση γιατί στους υπολογιστές είναι ένα σωρό άσχετοι που έχουν να κάνουν πολύ σημαντικά πράγματα, όπως να δουν φωτογραφίες, να μπούνε στο facebook και να μοντάρουν πλάνα για τα ρεπορτάζ του camp tv που είναι αισθητικής σταρ τσάνελ. Αλλά δε μπορούν να δουν βιντεάκια γιατί δεν έχουν πρόσβαση στο youtube. Κι είναι ζήτημα αν η ευθύνη είναι της κυβέρνησης ή των διοργανωτών.

Απέναντί μου ένας ρώσος αναλύει τα χρόνια του μπρέσνιεφ, πνίγοντας τον πόνο του στην κόκα κόλα –ελλείψει βότκας. Κι εγώ ελλείψει καρέκλας κάθομαι σε ένα άβολο καφάσι που είχε άγουρα σταφύλια της οργής. Μαζεύτηκε κόσμος πολύς για την ομιλία του προέδρου του εμεπ κι όλοι μαζί παίζουμε τις μουσικές καρέκλες με κακόγουστη μουσική υπόκρουση που φτάνει μέχρι ανατολίτικο μέταλ.
Παίρνω την καρέκλα μου και σε κυνηγώ.

Κι ο τουρκοκνίτης συνάδελφος να αγνοεί όλη τη βρωμιά γύρω του και να κολλάει σε ένα παρατημένο μπουκάλι.
Ήθελα να ξέρω, ποιος ασυνείδητος το ‘κανε. Εσύ στη θέση μου τι θα έκανες;
Κοίτα να δεις, εγώ στη θέση σου θα έκανα μάλλον ό,τι κι ο μαγιακόφσκι. Και δεν εννοώ να αρχίσεις να γράφεις ποιήματα.

Στην προηγούμενη διμερή συνάντηση είχαμε στείλει αδιάβαστο τον τυνήσιο. Βουζ ετ μαρξιστ ε βουζ ετ λενινίστ, με βουζ ετ πα μαρξίστ-λενινίστ; Σε πα ποσίμπλ. Ή κάπως έτσι.
Στην ερώτηση για το στάλιν, αρχίσαμε τη διαβούλευση στα ελληνικά και περίμενε με υπομονή. Αλλά το πράγμα τραβούσε πολύ και στο τέλος δεν κρατήθηκε.
Τι έγινε, βγάλατε απόφαση;

Είπαμε, στάλιν γουόζ ράιτ εντ τρότσκι λεφτ. Κι όπως το πάρει κανείς.
Η γενική γραμμή ήταν τα ιδεολογικά να τα αφήνουμε για μετά, σε πιο χαλαρές συζητήσεις και να τα λύνουμε (ως συνήθως) με όρους παρέας, για να αποφεύγονται οι μετωπικές.
Λίγο κρασί, λίγο θάλασσα και ο στάλιν μου.

Αλλά αυτή τη φορά ήταν η σειρά μας να χάσουμε το μπούσουλα με το κκ συρίας. Που ζήλεψε γιατί μιλήσαμε με το συριακό κκ και ζήτησε κι αυτό συνάντηση.
Η συρία είναι ένας επίγειος παράδεισος, όπου όλοι είναι συνασπισμένοι στο πατριωτικό μέτωπο (στην αρχή μας το είπαν πατριαρχικό, αλλά μετά το διόρθωσαν) και το βασικό τους πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχουν κακοί. Δεν υπάρχει δεξιά, ούτε θρησκευτικά κόμματα κι οι αμερικάνοι δεν έχουν κανένα πολιτικό στήριγμα στην χώρα, πλην ατομικών εξαιρέσεων. Παιδεία κι υγεία είναι δωρεάν για το λαό.
Εντάξει υπάρχουν και μερικά στραβά, αλλά γράφουμε γι' αυτά στην εφημερίδα μας. Α, εντάξει τότε.

Το συριακό κκ συμμετέχει κι αυτό στον κυβερνητικό συνασπισμό. Και τότε ποιες μπορεί να είναι οι διαφορές μεταξύ τους; Διασπάστηκαν λέει το 86, επειδή είχαν ιδεολογικές διαφορές για τη σοβιετία κι οι άλλοι δεν ήταν ανοιχτοί σε καινούριες, ανανεωτικές ιδέες.
Ρε λες να είναι οπαδοί της περεστρόικα;
Αλλά το μάτι μου πήρε κάπου στις σημειώσεις τους ένα ανάποδο σφυροδρέπανο. Λες τελικά να είναι τροτσκιστές; Και από πότε συμμετέχουν οι τρότσκες σε πατριωτικά μέτωπα; Εκτός κι αν έχουν σχέσεις με τον πι-πι.
Πραγματικά αγεφύρωτες διαφορές για να περνάει η ώρα. Τζερτζελές να γίνεται.

Ο κοντορεβιθούλης δεν άντεξε και τους ρώτησε: δηλ στη συρία έχετε σοσιαλισμό;
-Μα ναι, αφού σας είπα ότι όλα είναι δωρεάν. Μάλιστα.
Όταν σε έχουν βάλει στον άξονα του κακού οι αμερικάνοι, είναι λογικό να έχεις μια λαϊκή ενότητα ενάντια στον ιμπεριαλισμό. Αλλά όχι κι έτσι σύντροφοι.

Αλλάξαμε παραστάσεις και πήγαμε για καθαρό αέρα στον κιρκιτζέ, το χωριό του μανώλη αξιώτη και της διδώς σωτηρίου. Που κανονικά είναι της διδούς, αλλά δε μου πάει καθόλου να το πω έτσι. Όπως δε μου πάει και να την πω εθνικίστρια.
Λένε ότι ο αξιώτης –τη ζωή του οποίου διηγείται η σωτηρίου στα ματωμένα χώματα- διαφώνησε με όσα έλεγε το βιβλίο κι έγραψε κάτι δικό του από άλλη σκοπιά, πιο διεθνιστική.

Τούτα τα χώματα είναι μπιζίμ κι είναι και δικά τους, ποτισμένα απ’ τον ιδρώτα και το αίμα των δυο λαών που σκοτώθηκαν για τ’ αφέντη το φαΐ. Πώς είναι δυνατόν να διαβάζεις για το πώς μάτωσαν και να σου βγάζει εθνικισμό; Μόνο αν πάσχεις από κάποιον Ιό, παιδική αρρώστια, ή οτιδήποτε άλλο που σε τυφλώνει.

Μπορεί στη σμύρνη να μη βρήκαμε τίποτα απ’ όσα περιμέναμε, αλλά το συλλογικό φαντασιακό κι οι αναμνήσεις απ’ τα βιβλία κι απ’ τις περιγραφές πήραν εκδίκηση στον κιρκιτζέ. Παραδοσιακά σπίτια, στενά σοκάκια, ελληνικές επιγραφές. Πικάντικα φαγητά –επιτέλους- για να δοκιμάσεις τις αντοχές του ουρανίσκου σου.

Κι ένα ανατολίτικο παζάρι όπου οι χαρμανιασμένοι σύντροφοι βρήκαν αλκοόλ και τοπικά κρασιά με γεύση φρούτων. Μεταξύ άλλων και με γεύση ναρ (στα τούρκικα σημαίνει ρόδι) το οποίο έβγαινε σε τρία διαφορετικά είδη. Ένα παραπάνω από τα καθ’ ημάς όπου έχουμε τους κλασικούς και τους μεταμοντέρνους. Αν και τα τασάκια είναι πιο κλασικοί από τους νεόκοπους κλασικούς. Αυτοί είναι το ναρ που γνωρίσαμε που λέει κι ο κομάντο.

Μεγάλη συγκίνηση να βρίσκεσαι στο χωριό της διδώς σωτηρίου. Κι ίσως είναι τραγικά πεζό, αλλά ακόμα πιο μεγάλη συγκίνηση να ξαλαφρώνεις στο χωριό της διδώς σωτηρίου.
Σε ένα παραδοσιακό, τούρκικο καμπινέ, επιστρωμένο βιαστικά με πλακάκια για να κρύψει τα χρόνια του και την ασιατική καταγωγή του. Που μου έφερε μνήμες από τα παιδικά μου χρόνια και τους καμπινέδες του χωριού μου. Μαζί και εκ των υστέρων τύψεις που ως παιδί γκρίνιαζα γιατί ήταν έξω από το σπίτι και δε μου φαίνονταν πολύ βολικοί.

Κι η έφεσος είχε την πλάκα της. Μια μεγάλη πόλη σε διάφορα επίπεδα με πολλά σημεία να σώζονται εξ ολοκλήρου. Ένα αμφιθέατρο που ήταν λίγο μεγαλύτερο από το χαριλάου σε χωρητικότητα κι εμείς σκεφτόμασταν αν θα κάναμε σολντ άουτ. Κάτι αριστοκρατικές χέστρες όπου κάθονταν πρώτα οι δούλοι να τις ζεστάνουν για τους αφέντες τους με τους αριστοκρατικούς πισινούς. Και το σύστημα αποχέτευσης που το είχαν εδώ και χιλιετίες, ενώ η ελληνική επαρχία το απέκτησε πριν κάτι δεκαετίες.

Και κάτι κιτς αναπαραστάσεις της ρωμαϊκής εποχής, με καίσαρες, σκλάβους κι αυτοκρατορικά θεάματα που απευθύνονται σε σύγχρονους μισθωτούς σκλάβους χωρίς άρτο, που ξεγελάνε την πείνα τους με ψεύτικα θεάματα κι οφθαλμόλουτρα που είναι οφθαλμαπάτες. Φάτε μάτια ψάρια, που λένε.

Το πολιτικό θερμόμετρο ανέβηκε επικίνδυνα κι έγινε αφόρητο ακόμα και για τους λατινοαμερικάνους που είναι συνηθισμένοι από ισημερινό και αδύναμους κρίκους. Ειδικά μες στο φορτηγάκι του δήμου που μας ανέβασε μισούς-μισούς, σε δυο δόσεις στο χωριό, για να μην κλατάρει. Στην επιστροφή όμως το ηθικό ήταν ακμαίο –όπως κάθε φορά που αφήναμε πίσω το κάτεργο- και ζήσαμε κορυφαίες στιγμές διεθνισμού τραγουδώντας τη διεθνή σε τρεις γλώσσες και το hasta siempre comandante.

Επιστροφή στον παιδισμό και στην πραγματικότητα της κατασκήνωσης με την ελληνική αποστολή κομμένη στα δύο σα βερολίνο. Οι μεν ήρθαν για διεθνείς γνωριμίες κι είναι ιδιότυπα εξωστρεφείς. Κι οι άλλοι ξενέρωσαν που δε βλέπουν πολλά μέρη, είναι πιο κλειστοί κι αναπαράγονται μεταξύ τους.

Συντάσσομαι από θέση αρχής με τους δεύτερους.
Τα πολλά ανοίγματα θα μας κλείσουν το σπίτι και θα την πατήσουμε όπως η πανδώρα. Που άνοιξε το κουτί με το νόμο της αξίας και πλάκωσαν οι άνεμοι των σκόρπιονς και της περεστρόικα. Εμείς μείναμε ιδεολογικά στους πέντε δρόμους κι η ελπίδα σκόρπισε στους πέντε ανέμους. Αλλά εμείς πιστεύουμε πως έμεινε στον πάτο του κουτιού και συνεχίζουμε μέχρι να τον πιάσουμε.

Στο εστιατόριο αρχίζει το εργαστήριο ελληνικών χορών. Μαθαίνουμε τα βήματα που μας οδηγούν στις ζεμπεκιές και στα χνάρια της ελληνοτουρκικής φιλίας του γιωργάκη. Ατομικό ξέσπασμα κι αποθέωση. Νταλγκάδες και σεκλέτια βγαίνουν στην επιφάνεια υπό τους ήχους της ανατολής κι όλοι χειροκροτούν ενθουσιασμένοι γύρω.
Αφού όλοι διασκεδάζουνε γιατί είσαι λυπημένη;

Κι είναι που λες κάτι τέτοιες στιγμές που νιώθω τόσο –μα τόσο- αρανίτης...
Σε αυτό το κάμπινγκ που στα δυο έχει σχιστεί, με έχω βαρεθεί.