Η πορεία του ΚΚΕ μετά το 1988

Σήμερα η κε του μπλοκ αναδημοσιεύει ένα ακόμα απόσπασμα από το κείμενο του πγ της κετουκε στο τρέχον τεύχος της κομεπ, για την «πορεία αποκατάστασης του επαναστατικού χαρακτήρα του κκε». Πρόκειται για το τελευταίο μέρος του κειμένου και περιλαμβάνει τις εκτιμήσεις του πγ για τη στρατηγική του κόμματος από το 88’ ως και τις μέρες μας, με την προγραμματική επεξεργασία του 19^ου συνεδρίου. Ο τίτλος του κειμένου είναι δικός μου, όπως άλλωστε και ο χρονικός διαχωρισμός. Επέλεξα να τα αναδημοσιεύσω γιατί θεωρώ ότι αφορούν μία πολύ σημαντική περίοδο με κρίσεις και συμπεράσματα για την πορεία του κόμματος, που διατυπώνονται για πρώτη φορά –σε τέτοια έκταση και με τόση σαφήνεια τουλάχιστον- κι αξίζει συνεπώς να σημειωθούν και να αναδειχθούν.

Παραλείπω συνειδητά το ενδιάμεσο κομμάτι, που είναι ίσως και το πιο ουσιαστικό μέρος, για τα ιδεολογικά-θεωρητικά προβλήματα στην προγραμματική αντίληψη του κόμματος μεταξύ των δύο κρίσεων του 68’ και του 91’. Η αναδημοσίευση αυτή (που είναι κι η τελευταία) δεν έχει το νόημα να αποτρέψει τον αναγνώστη να αγοράσει της κομεπ, αλλά αντιθέτως να του εγείρει το ενδιαφέρον για να την πάρει και να διαβάσει προσεκτικά ολόκληρο το κείμενο. Καλή ανάγνωση.

-.-.-

Η απόφαση της Ολομέλειας της Κε του Δεκέμβρη του 1988 επικύρωσε το πόρισμα της ομάδας εργασίας ΚΚΕ-ΕΑΡ, το εκτίμησε ως μια πρώτη προσέγγιση ανάμεσα στα δύο κόμματα σε βασικά θέματα, με συγκλίσεις που επιτεύχθηκαν με αμοιβαίες υποχωρήσεις. Εκτιμούσε ότι μπορούσε να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας προγραμματικής διακήρυξης των δυνάμεων της Αριστεράς και της προόδου, που θα έβαζε τις βάσεις ενός συνασπισμού μακράς πνοής, αποτελούσε επίσης κείμενο προετοιμασίας του εκλογικού προγράμματος, με τη συμβολή των απόψεων και των ιδεών όλων των δυνάμεων που θα έπαιρναν μέρος σ’ αυτόν (σελίδα 147 των ντοκουμέντων «Από το 12ο στο 13ο Συνέδριο του ΚΚΕ»).

Σημειωνόταν επίσης ότι το κοινό πόρισμα της ομάδας εργασίας ΚΚΕ-ΕΑΡ διέρρευσε από την επιτροπή που το επεξεργαζόταν πριν να έλθει στο ΠΓ και στη συνέχεια στην ΚΕ για συζήτηση κι απόφαση. Αποτελεί κι αυτό ένα δείγμα, ανάμεσα σε χιλιάδες άλλα, για το πώς οι οπορτουνιστές μέσα κι έξω από το Κόμμα προσπαθούσαν να το φέρουν προ τετελεσμένων γεγονότων. Δεν είναι βέβαια ζήτημα του παρόντος κειμένου η συζήτηση για τα γενικά και ειδικά προβλήματα που συνδέθηκαν και με τη διαδικασία συγκρότησης του «Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου».

Κάτω από το παραπάνω πρίσμα, στις εκλογικές αναμετρήσεις της περιόδου 1989-1991 το Κόμμα δεν κατέβηκε αυτοτελώς στις εκλογές, αλλά ως «Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου»· πήρε μάλιστα στην πλάτη του την ευθύνη να πριμοδοτήσει και βουλευτές που ανήκαν στις άλλες δυνάμεις του φορέα, πριν απ’ όλα της οπορτουνιστικής ΕΑΡ ή πρώην «ΚΚΕ εσωτερικού». Στο ίδιο πλαίσιο έγινε ενιαία κοινοβουλευτική ομάδα, αναστάλθηκε μέρος της δραστηριότητας της ΚΝΕ, όπως το Φεστιβάλ, που διοργανώθηκε ως του «Συνασπισμού».

Το 1989 το ΚΚΕ, με απόφαση της ΚΕ και του ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ, προχώρησε στη συμμετοχή σε κυβέρνηση συνεργασίας μεταβατικής-υπηρεσιακής και όχι κανονικής προγραμματικής, αρχικά με τη ΝΔ και στη συνέχεια και με τη συμμετοχή του ΠΑΣΟΚ. Οι λόγοι σχηματισμού ης πρώτης κυβέρνησης, με τη ΝΔ είναι γνωστοί, να κερδηθεί ο απαιτούμενος χρόνος μέχρι τις επόμενες εκλογές ώστε να μην παραγραφεί το σκάνδαλο Κοσκωτά, το οποίο από σκοπιμότητα, πριν απ’ όλα από την πλευρά της ΝΔ, μετατράπηκε σε μείζον πολιτικό πρόβλημα ώστε να διευκολυνθεί η επιστροφή της στη διακυβέρνηση ύστερα από 8 χρόνια ΠΑΣΟΚικής θητείας. Η δεύτερη κυβέρνηση με τη συμμετοχή και του ΠΑΣΟΚ έγινε με στόχο να αποκλειστούν οι αλλεπάλληλες εκλογικές αναμετρήσεις σε μια περίοδο που το πρώτο κόμμα δεν είχε την απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία για να διαμορφώσει αυτοδύναμη κυβέρνηση. Δεν είναι της πρόθεσης του κειμένου να προχωρήσει σε μια πιο λεπτομερειακή ανάλυση της περιόδου εκείνης, που σίγουρα η επιλογή της συγκυβέρνησης όξυνε την κρίση που υπέβοσκε στο Κόμμα και η οποία με ευθύνη των δεξιών κι «αριστερών» οπορτουνιστών είχε μεταφερθεί μελετημένα και μέσα στην ΚΝΕ. Και οι δύο ομαδοποιήσεις, που δρούσαν καθαρά ως φράξιες, αλληλεπικαλύπτονταν και αλληλοσυνεργάζονταν, δεν ασκούσε κριτική η μία στην άλλη, ενώ εμφανίζονταν με εκ διαμέτρου διαφορετικές απόψεις. Στην πραγματικότητα συνέβαινε το αντίθετο. Είχαν πλήρη σύμπνοια μεταξύ τους όσον αφορά την πολεμική κατά της πλειοψηφίας της ΚΕ με στόχο την αλλοίωση του επαναστατικού χαρακτήρα του Κόμματος, την ανοιχτή απομάκρυνσή του από το μαρξισμό-λενινισμό.

Δε θα σταθούμε επίσης στη στάση των περίφημων συμμάχων των οπορτουνιστών στο πλαίσιο του τότε ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΥ που, μόλις ξέσπασε ανοιχτά η κρίση στο Κόμμα, έπαιρναν αποστάσεις –οι περισσότεροι- στο σχηματισμό των δύο κυβερνήσεων για να στριμώξουν το Κόμμα στη γωνία και ν’ ανοίξουν διαύλους επικοινωνίας με το ΠΑΣΟΚ.

ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ

1. Η συμμετοχή και στήριξη των δύο κυβερνήσεων του 1989-1990 από τυπική πλευρά δεν αποτελεί παραβίαση του Προγράμματος του Κόμματος, δεδομένου ότι στη γενικότητά της ήταν ενταγμένη στη λογική της συνεργασίας και με αστικές πολιτικές δυνάμεις. Εκφραζόταν ακόμα και η αντίληψη ότι, όταν το αστικό πολιτικό σύστημα δυσκολεύεται εξασφαλίσει σταθερή αστική κυβέρνηση κι επομένως εμφανίζεται ένα είδος αστάθειας, που έχουν διαπαιδαγωγήσει το λαό να τη φοβάται αντί να την αξιοποιεί, τότε δεν είναι θέμα αρχής το Κόμμα να μετέχει ή να στηρίζει κυβέρνηση για τη σταθεροποίηση, που θα εξασφάλιζε βελτίωση της θέσης του.

Για πολλά χρόνια μετά από το 1974, κεντρικό πολιτικό αίτημα αποτέλεσε η διεκδίκηση της απλής αναλογικής όχι μόνο ως εκλογικό σύστημα που εξισώνει για όλα τα κόμματα τις προϋποθέσεις για την εκλογή βουλευτή, αλλά και ως σύστημα που μπορούσε να στερήσει από την αστική τάξη τη δυνατότητα μονοκομματικής κυβέρνησης, ως κλειδί για πολιτική συνεργασία, για την ανάδειξη του ΚΚΕ σε ρυθμιστή στο σχηματισμό κυβέρνησης.

2. Η συμμετοχή του Κόμματος σε τέτοιες κυβερνήσεις φούντωσε μέσα στο Κόμμα τον οπορτουνισμό, που σήκωσε ανοιχτά κεφάλι μ’ επικεφαλής μέλη της ΚΕ και τον τότε ΓΓ Γρηγόρη Φαράκο.

3. Ως επακόλουθο των αναλύσεών μας για το τι πραγματικά σήμαινε κρίση του πολιτικού συστήματος (που βεβαίως δεν ταυτίζεται με αδυναμία για ένα διάστημα να εξασφαλίσει σταθερή κυβέρνηση) ήταν η εκτίμηση ότι το σκάνδαλο Κοσκωτά και η διάψευση ελπίδων από την πλευρά του ΠΑΣΟΚ μπορούσε να οδηγήσει στη μεγάλη αποδυνάμωσή του κι έτσι ν’ απελευθερωθούν οι εργατικές λαϊκές δυνάμεις που ήταν εγκλωβισμένες, να δυναμώσει ο ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΣ πολιτικά και κοινοβουλευτικά ή να σχηματιστεί μια νέα αντιιμπεριαλιστική αντιμονοπωλιακή σοσιαλδημοκρατία που θα ευνοούσε τη συνεργασία και νέο κυβερνητικό συνασπισμό στο πλαίσιο του αστικού κράτους, στο έδαφος του καπιταλισμού. Να έσπαγε δηλαδή η συσκευασία που έκλεινε μέσα το «καλό» και το «κακό» ΠΑΣΟΚ. Η άποψη για την «καλή» και «κακή» σοσιαλδημοκρατία κυριαρχούσε σε όλον τον 20ό αιώνα, σε πείσμα των πραγματικών εξελίξεων και των χιλιάδων αποδείξεων από την εποχή ακόμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και κυρίως από το διάστημα του Μεσοπολέμου.

4. Η αποδυνάμωση του αστικού πολιτικού συστήματος μπορεί να συντελείται σταδιακά ή και με γρήγορους ρυθμού ανάλογα με την όξυνση των εσωτερικών αντιφάσεών του και την αντανάκλασή της στο εσωτερικό πολιτικό επίπεδο και σ’ επίπεδο διακρατικών συμμαχιών. Βέβαια πρόκειται για διαδικασία που επιδρά στις διαθέσεις της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων, στην πρόοδο της πολιτικής συνειδητοποίησης, τον απεγκλωβισμό σε κάποια έκταση και βάθος από τη στρατηγική της καπιταλιστικής ανάπτυξης, και όχι γενικά γιατί υπάρχει δυσαρέσκεια εξαιτίας οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων σε θέματα ηθικής, δημοκρατίας, διαχείρισης απέναντι στα αστικά κόμματα.

Οι εξελίξεις κατά το 2012, συμπεριλαμβανομένων και των εκλογών, προσφέρουν ισχυρή απόδειξη για το γεγονός ότι η κρίση για μεγάλα αστικά κυβερνητικά κόμματα δεν ταυτίζεται με την πραγματική αστική πολιτική κρίση. Ουσιαστική αποδυνάμωση του αστικού πολιτικού συστήματος δεν υπήρξε, όπως προέκυψε και από τις εκλογές του Ιούνη, όπου η παλιά διαχωριστική γραμμή «Δεξιά-αντιΔεξιά» πήρε τη μορφή «Μνημόνιο-Αντιμνημόνιο».

Τα επίσημα κόμματα της αστικής τάξης καταποντίστηκαν –ιδιαίτερα το ΠΑΣΟΚ- κι όμως το αστικό πολιτικό σύστημα, όσο κι αν δεν μπορεί να διαχειρίζεται τη λαϊκή δυσαρέσκεια με την ίδια ευκολία, όσο κι αν δεν μπορεί να υπηρετείται από μονοκομματικές κυβερνήσεις, έχει σημαντικές εφεδρείες, ανάμεσα στις οποίες δεσπόζουσα θέση κατέχει ο ΣΥΡΙΖΑ.

Η ΠΟΡΕΙΑ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗΣ

ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΚΕ ΑΠΟ ΤΟ 1991

Το 14ο Συνέδριο αποτελεί τομή με την έννοια ότι προετοίμασε ιδεολογικά και πολιτικά την πορεία επαναστατικής ανασυγκρότησης του ΚΚΕ, κυρίως προετοίμασε τα επόμενα χρόνια το Πρόγραμμα του 15ου Συνεδρίου. Το Πρόγραμμα του 15ου Συνεδρίου, ως αποτέλεσμα της ωρίμανσης του Κόμματος, αλλά και συστηματικής μελέτης των εξελίξεων, στη βάση των επεξεργασιών εκτίμησης της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, της μελέτης της ιστορίας του Κόμματος, δηλαδή της στρατηγικής του την περίοδο 1949-1968, αντικαταστάθηκε με νέο Πρόγραμμα στο 19ο Συνέδριο.

Στο 15ο Συνέδριο το 1996 έμεινε ως παλιό, ανεδαφικό, αποπροσανατολιστικό αποτύπωμα στο νέο τότε Πρόγραμμα του Κόμματος μια φράση που συνιστούσε εκτίμηση πιθανότητας ανάδειξης, μέσω κοινοβουλίου, κυβέρνησης αντιιμπεριαλιστικών αντιμονοπωλιακών κοινωνικών δυνάμεων που, κάτω από προϋποθέσεις και στο βαθμό που έπαιρνε ριζικά μέτρα, μπορεί ν’ άνοιγε την επαναστατική διαδικασία. Στο Πρόγραμμα δεν ήταν σαφής (ως συνέπεια του επιπέδου της ωριμότητας, άρα και της ικανότητας ν’ απαλλαγούμε από λαθεμένες κληρονομημένες αντιλήψεις) η σχέση του Κόμματος με το Αντιιμπεριαλιστικό Αντιμονοπωλιακό Δημοκρατικό Μέτωπο, η στάση του Κόμματος απέναντι στο ενδεχόμενο σχηματισμού κυβέρνησης που θα εξέφραζε συμφέροντα αντιιμπεριαλιστικών αντιμονοπωλιακών δυνάμεων. Δεν υπήρχε ρητή αναφορά ότι το ΚΚΕ δεν έχει θέση σε καμία κυβέρνηση στο έδαφος του καπιταλισμού, ζήτημα που ξεκαθάρισε το 19ο Συνέδριο και ως αποτέλεσμα μελέτης της πείρας του 20ού αιώνα, τόσο του Κόμματος όσο και του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος. Με το τότε επίσης επίπεδο ωρίμανσης του Κόμματος, αλλά και τις περιορισμένες από τα ίδια τα πράγματα τότε δυνατότητες επεξεργασιών, οι προγραμματικές κατευθύνσεις αποτελούσαν περισσότερο μέτωπα πάλης και λιγότερο συνεκτικό και συμπυκνωμένο πρόγραμμα.

Το 15ο Συνέδριο ξεκαθάριζε ότι η συμμαχία δε συμπεριλαμβάνει όλα τα ενδιάμεσα κοινωνικά στρώματα, ούτε βεβαίως τμήματα της αστικής τάξης. Οι ελλείψεις στο Πρόγραμμα του Κόμματος, ορισμένες αμφισημίες δεν μπορεί να υποσκελίσουν τη μεγάλη σημασία του Προγράμματος του 15ου, που έλυσε το πιο βασικό ζήτημα, την κατάργηση των σταδίων, το σαφή προσδιορισμό του χαρακτήρα της επανάστασης ως σοσιαλιστικού, ζήτημα που δεν εξαρτάται από το συσχετισμό δυνάμεων, αλλά το χαρακτήρα της εποχής.

Έχει ενδιαφέρον για το ζήτημα που διαπραγματεύεται το άρθρο αυτό ένα σημείο των Θέσεων της ΚΕ για το 14ο Συνέδριο, στη Θέση 38, στο οποίο δινόταν μια πλευρά στο ερώτημα: Αν η ένταση της κρίσης θα ήταν μικρότερη σε σύγκριση με την έκταση και το βάθος που πήρε. Συγκεκριμένα αναφερόταν:

«Η ένταση και έκταση της κρίσης στο Κόμμα θα ήταν πολύ μικρότερη αν η προηγούμενη ΚΕ εξασφάλιζε τη σωστή προετοιμασία του 13ου Συνεδρίου και διαμόρφωνε όρους συζήτησης των διαφορετικών απόψεων, στην ουσία διαφορών, με βάση τις αρχές και τους κανόνες λειτουργίας του Κόμματος […] Η προσπάθεια που έκανε η πλειοψηφία της ΚΕ να συντεθούν οι διαφορετικές απόψεις ξεκινούσε από τη θέληση να αποτραπεί η ρήξη και διάσπαση. Η όλη μετασυνεδριακή πορεία απόδειξε ότι η σύνθεση μπορεί να γίνει μόνο στο βαθμό που υπάρχει κοινή ιδεολογική αφετηρία, ενιαία ιδεολογική, πολιτική και οργανωτική δομή. Οι διαφορές όμως ήταν βαθύτατες και σε τελευταία ανάλυση αφορούσαν την αναγκαιότητα ύπαρξης Κομμουνιστικού Κόμματος και κομμουνιστικού κινήματος στην εποχή μας. Γι’ αυτό και η κρίση δεν μπόρεσε να αποφευχθεί».

Εξάγεται λοιπόν ένα πολύτιμο, στην ουσία αυτονόητο συμπέρασμα. Σε περιόδους που για διάφορους λόγους ο οπορτουνισμός απειλεί το Κόμμα από τα μέσα ή δυσκολεύει ακόμα την αποτελεσματικότητά του, διαβρώνει την ιδεολογικοπολιτική του ενότητα, η ΚΕ έχει την ευθύνη να θέσει μπροστά στα μέλη του Κόμματος τις διαφορές και τα μέλη του Κόμματος μετά λόγου γνώσης κι ευθύνης να δώσουν λύση από τα κάτω προς τα πάνω. Σύνθεση διαφορών σε ιδεολογικό και προγραμματικό επίπεδο δεν μπορεί να γίνει, και, αν γίνει, τότε το Κόμμα μετατρέπεται σε οπορτουνιστικό και μόνο, γιατί εκφράζει συμβιβασμό ανάμεσα σε αντιδιαμετρικές απόψεις. Η λεγόμενη «ενότητα μέσ’ από τη διαφορετικότητα», η σύνθεση διαφορετικών απόψεων σε θέματα ιδεολογίας και προγράμματος, στο όνομα να μη γίνει διάσπαση, λειτουργεί ως ο πιο ασφαλής δρόμος για τη μετάλλαξη του Κόμματος ή για την αυτοπεριθωριοποίησή του, ακόμα και την αυτοδιάλυση που την γνωρίσαμε ως εξέλιξη σε πολλά κομμουνιστικά κόμματα μετά από το 1991.

Το ΚΚΕ μετά από το 19ο Συνέδριο είναι πιο δυνατό γιατί διαθέτει επεξεργασμένη επαναστατική στρατηγική που είναι προϊόν και της καθοδηγητικής μας κοσμοθεωρίας, του μαρξισμού-λενινισμού, αλλά και της συστηματικές μελέτης των εξελίξεων που συμβάλλουν στην ανάπτυξή της. Είναι πιο δυνατό γιατί είναι στην πρώτη γραμμή της συσπείρωσης και πάλης στα καθημερινά οξυμένα προβλήματα των εργαζομένων, γιατί με ουσιαστικό τρόπο παλεύει  τη στρατηγική με τακτική ευέλικτη, αλλά και με συνείδηση ότι τα όρια της ευελιξίας της προσδιορίζονται από τη στρατηγική.

Ό,τι κατάφερε το Κόμμα από το 1991, χρονιά της κρίσης και ολοκλήρωσης της νίκης της αντεπανάστασης στην ΕΣΣΔ, οφείλεται στο γεγονός ότι πάντα ήταν στενά δεμένο με την πάλη της εργατικής τάξης και των φτωχών λαϊκών στρωμάτων, ότι πάλεψε σθεναρά άλλοτε μ’ επιτυχία, άλλοτε με λάθη και αντιφάσεις τον οπορτουνισμό, ότι δε μετατράπηκε σε οπορτουνιστικό κόμμα, ότι είχε και έχει το σθένος να μελετάει κριτικά κι αυτοκριτικά την πορεία του, ν’ αναγνωρίζει λάθη και αδυναμίες δημόσια. Από την άποψη αυτή αξίζει να επαναλάβουμε την τελευταία φράση στην εισαγωγή του Β’ τόμου του Δοκιμίου Ιστορίας του Κόμματος: «Ασπίδα του Κόμματος είναι η ίδια η εργατική τάξη, οι πρωτοπόροι νέοι και νέες εργατικής και λαϊκής καταγωγής, οι συνειδητοί επιστήμονες και επιστημόνισσες, γιατί επιστήμη είναι αλήθεια, γιατί αλήθεια για την κοινωνική πρόοδο σημαίνει σοσιαλιστική κομμουνιστική προοπτική».

Η πορεία αποκατάστασης του επαναστατικού χαρακτήρα του ΚΚΕ

Κείμενο του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ

*Εν όψει της αυριανής επετείου των 95χρονων του κουκουέ η κε του μπλοκ αναδημοσιεύει σήμερα από το τρέχον τεύχος της κομεπ, το πρώτο μέρος-εισαγωγή από ένα άκρως ενδιαφέρον κείμενο του πγ της κετουκε για την αποκατάσταση του επαναστατικού του χαρακτήρα. Στο κείμενο αυτό μεταξύ άλλων το πγ προαναγγέλλει τη συγγραφή του τρίτου τόμου του δοκιμίου ιστορίας του κόμματος και δίνει κάποιες πρώτες κατευθύνσεις και συμπεράσματα.

-.-.-

Το ΚΚΕ, συμπληρώνοντας 95 χρόνια ύπαρξης και δράσης, μπαίνει στην τελευταία πενταετία για τη συμπλήρωση των 100 χρόνων, το Νοέμβρη του 2018.

Στην πενταετία που προηγήθηκε το Κόμμα μας είχε σημαντικά ιδεολογικά-πολιτικά επιτεύγματα: Την απόφαση του 18ου Συνεδρίου (Φλεβάρης 2009) «Εκτιμήσεις και Συμπεράσματα από τη Σοσιαλιστική Οικοδόμηση στον 20ό αιώνα, με επίκεντρο την ΕΣΣΔ. Η αντίληψη του ΚΚΕ για το Σοσιαλισμό». Το εγκεκριμένο από Πανελλαδική Συνδιάσκεψη (Ιούλης 2011) «Δοκίμκο Ισοτρία του ΚΚΕ, τ. Β’ 1949-1968». Το «Πρόγραμμα του ΚΚΕ», όπως διαμορφώθηκε στο 19ο Συνέδριό του (Απρίλης 2013).

Ένα από τα καθήκοντα της επόμενης πενταετίας είναι να ολοκληρώσει την ιστορική μελέτη της δράσης του για την περίοδο από την ίδρυσή του έως την κρίση του 1991, αλλά και να μελετήσει την ιστορία της Κομμουνιστικής Διεθνούς (ΚΔ), τμήμα της οποίας υπήρξε μέχρι την αυτοδιάλυσή της.

Όπως έχουμε ήδη σημειώσει και στον Πρόλογο του Β’ τόμου του Δοκιμίου Ιστορίας του ΚΚΕ, η «επανεκτίμηση θέσεων κα πολιτικών επιλογών, που προκύπτει από την αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας, δε συνιστά λαθολογία, δεν ανοίγει δρόμο στον αναθεωρητισμό και οπορτουνισμό. Οδηγεί σε επαναστατικού χαρακτήρα διόρθωση λαθών. Μηδενισμό και απογοήτευση παράγει η λαθολογία, δηλαδή η χρησιμοποίηση των λαθών για άρνηση της ιστορίας της ταξικής πάλης στην Ελλάδα με την καθοδήγηση του ΚΚΕ, για εγκατάλειψη ιδεολογικών αρχών, για αιτιολόγηση οπορτουνιστικών επιλογών» (σελ. 15).

Είναι φυσικό ότι η παραπάνω εκτίμηση δεν αφορά μόνο την περίοδο 1949-1968, αλλά και την προηγούμενη, καθώς και την επόμενη. Αναμφίβολα η ιστορία θ’ αναδείξει αδυναμίες και ανεπάρκειες και της τελευταίας περιόδου, αυτής που ξεκίνησε το 1991. Αυτό δε σημαίνει ότι θα χάσουν την ισχύ τους τα συμπεράσματα που βγήκαν ως καταστάλαγμα της ιστορικής έρευνας και μελέτης προηγούμενων περιόδων, όπως αυτά που αφορούσαν τη στρατηγική του Κόμματός μας, πολλών ΚΚ, της ίδιας της ΚΔ, τη στάση απέναντι στη σοσιαλδημοκρατία, στο ζήτημα της κυβέρνησης χωρίς επαναστατική ανατροπή της αστικής εξουσίας.

Εδώ κι ενάμισι χρόνο, αναπτύσσεται μία επίθεση η οποία, ανεξάρτητα από πού προέρχεται, έχει ως στόχο να πετύχει ό,τι δεν κατάφερε ο οπορτουνισμός το 1968 και το 1991: Να μετατραπεί το ΚΚΕ σε συνιστώσα της οπορτουνιστικής και ρεφορμιστικής Αριστεράς. Να είναι το Κόμμα εγκλωβισμένο σε περίπτωση που ξεσπάσει κάποια μορφή κοινωνικής εξέγερσης. Έτσι, από ένα ευρύ φάσμα οπορτουνιστικών, σοσιαλδημοκρατικών, αστικορεφορμιστικών δυνάμεων βάλλεται η άρνηση του Κόμματός μας να συμπράξει ή να πρωτοστατήσει στη διαμόρφωση μιας κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας για την ανάδειξη μιας «αριστερής», «αντιμνημονιακής», «αντιφασιστικής» κυβέρνησης.

Στην αρχή ο ΣΥΡΙΖΑ (όσο ακόμα ήταν πιο διακριτά συγκροτημένες οι οπορτουνιστικές δυνάμεις ως ξεχωριστά κόμματα στο συμμαχικό σχήμα ΣΥΡΙΖΑ), στη συνέχεια τμήμα αυτού, αλλά και ανώνυμοι εκ των έσω διαφωνούντες με τη στρατηγική του ΚΚΕ, άδραξαν την ευκαιρία του εκλογικού αποτελέσματος για να ξεμπερδέψουν με το Κόμμα, αλλά για μια ακόμη φορά δεν τα κατάφεραν, παρά τις σοβαρές πολιτικές εκλογικές απώλειές του. Τροφοδότησαν και τροφοδοτούν την αυταπάτη αριστερού «αρώματος», ότι μέσω της αντιμνημονιακής πολιτικής και αστικών εκσυγχρονιστικών μεταρρυθμίσεων θ’ ανακοπεί η επιδείνωση της θέσης του λαού, θα πραγματοποιηθεί παραγωγική ανάπτυξη προς όφελος του λαού, ακόμα και ότι μπορεί ν’ ανοίξει ο δρόμος για το σοσιαλισμό, σιγά-σιγά, εξελικτικά, «με το μαλακό». Βεβαίως ο σοσιαλισμός που επαγγέλλονται δεν είναι τίποτε άλλο παρά ατόφιος καπιταλισμός με αριστερό αστικό κυβερνητικό σχήμα. Όμως είναι γνωστό ότι το κοινωνικοοικονομικό σύστημα δε χαρακτηρίζεται από το κόμμα που είναι στην εξουσία, αλλά από τον τρόπο παραγωγής που κυριαρχεί, από τις σχέσεις ιδιοκτησίας που προστατεύονται συνολικά από την πολιτική εξουσία (απ’ όλη τη νομοθεσία και τους μηχανισμούς της, αναπόσπαστο μέρος των οποίων είναι και η κυβέρνηση). Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Κίνα, με το Κομμουνιστικό Κόμμα στην εξουσία, αλλά με οικονομία αναπτυσσόμενη καπιταλιστική που την έχει φέρει μάλιστα στη δεύτερη θέση κατάταξης στο διεθνές ιμπεριαλιστικό σύστημα, ενώ οι μισθοί είναι από τους χαμηλότερους διεθνώς.

Αλλά υπάρχουν και πολλά αρνητικά παραδείγματα συμμετοχής ή στήριξης αστικών κυβερνήσεων από ΚΚ (πχ το Χιλιανό, το ΚΚ Γερμανίας το 1923, του δικού μας Κόμματος το 1944 με την απελευθέρωση) που τελικά αυτή η συμμετοχή λειτούργησε σε βάρος του εργατικού κινήματος στο συσχετισμό της πάλης του με την αστική εξουσία.

Έχει λοιπόν σημασία να θυμηθούμε διαχρονικά την τακτική του οπορτουνισμού, μέσα κι έξω από το Κόμμα, στην πολεμική που άσκησε στο ΚΚΕ, στην πλειοψηφία της ΚΕ σε κρίσιμες στιγμές της διαπάλης, πράγμα που αποδεικνύει τους τυχοδιωκτικούς ελιγμούς που κάνει για να πετύχει το σταθερό κι απαρέγκλιτο σκοπό του.

Το 1968 και μετά (περίοδος άνθησης του ευρωκομμουνισμού, όταν η μεταπολεμική ανασυγκρότηση και ανάπτυξη της καπιταλιστικής Ευρώπης χρειάστηκε την κεϊνσιανή διαχείριση κι επομένως επέτρεπε ορισμένες παραχωρήσεις στην εργατική τάξη, εν μέρει και ως μέσο ενσωμάτωσης-ανάσχεσης της ελκτικής επιρροής της σοσιαλιστικής οικοδόμησης) κατηγορούσαν το ΚΚΕ ως δογματικό κόμμα που δεν έβλεπε την ανάγκη «αναθεώρησης» του μαρξισμού-λενινισμού στο ζήτημα του κράτους και της πολιτικής εξουσίας, στο ρόλο των μεταρρυθμίσεων κλπ.

Στο αποκορύφωμα της διαπάλης την περίοδο 1989-1991 πολεμούσαν το ΚΚΕ γιατί δεν εγκατέλειπε το μαρξισμό-λενινισμό αντικαθιστώντας τον μ’ ένα εκλεκτικό χαρμάνι από τις ιδέες του διαφωτισμού, διάφορων οπορτουνιστικών ρευμάτων μαζί με ορισμένες ιδέες του Μαρξ, κυρίως από τα πρώτα χρόνια ενασχόλησής του με τη διαμόρφωση της νέας επαναστατικής θεωρίας, όταν υποχρεωτικά στηρίχτηκε σε ρεύματα της αστικής φιλοσοφίας που υιοθετούσαν τη διαλεκτική μέθοδο, αλλά όχι το διαλεκτικό και ιστορικό υλισμό. Η οπορτουνιστική πολιτική έριχνε «στο πυρ το εξώτερον» τον Λένιν, τη λενινιστική ανάπτυξη του μαρξισμού πριν απ’ όλα το ζήτημα του εργατικού-σοσιαλιστικού χαρακτήρα της επανάστασης, της δικτατορίας του προλεταριάτου, τη θέση για τον αδύνατο κρίκο σε σχέση με την επαναστατική κατάσταση και τη σοσιαλιστική επανάσταση σε μια χώρα, τον επαναστατικό εργατικό χαρακτήρα του Κόμματος.

Το 2012-2013 (περίοδο των εκλογικών αναμετρήσεων και προσυνεδριακή του 19ου Συνεδρίου) κατηγορούσαν το ΚΚΕ για παρέκκλιση, παραβίαση του Προγράμματος του Κόμματος του 15ου Συνεδρίου, ανευθυνότητα, αδιαφορία κι ανοχή για το ενδεχόμενο σχηματισμού κυβέρνησης με κορμό τη ΝΔ. το άλλοθι για μια τέτοια επίθεση βρέθηκε κυρίως σε μια φράση του Προγράμματος του 15ου, σύμφωνα με την οποία αντιμετωπιζόταν όχι ως επιδίωξη, αλλά ως πιθανότητα ο σχηματισμός μιας κυβέρνησης αντιμονοπωλιακών αντιιμπεριαλιστικών δυνάμεων μετά από εκλογική διαδικασία.

Βεβαίως ο ΣΥΡΙΖΑ και οι διάφοροι οπορτουνιστές που πολέμησαν το Κόμμα, ανάμεσά τους μερικοί κρυμμένοι στην ανωνυμία, αλλοίωσαν το πραγματικό νόημα αυτής της θέσης, την κυβέρνηση που περιέγραφε την ταύτισαν με την αντιμνημονιακή κυβέρνηση με κορμό του ΣΥΡΙΖΑ. Τακτική τους είναι να χρησιμοποιήσουν ορισμένη ορολογία από την ιστορία του ΚΚΕ και του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος για να στηρίξουν ότι μέσα από μεταρρυθμίσεις στο αστικό κράτος και με τη στήριξη του λαϊκού κινήματος μπορεί να υπάρξει φιλολαϊκή διέξοδος από την κρίση, ανατροπή της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας, του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και πέρασμα στο σοσιαλισμό, ένα σοσιαλισμό που κάθε τάση, ομάδα, τον αντιλαμβάνεται όπως την βολεύει.

Η προσυνεδριακή περίοδος γέμισε από άρθρα και σχόλια ακόμα και στον αστικό Τύπο ότι το ΚΚΕ μεταλλάχτηκε, απομακρύνθηκε από το μαρξισμό-λενινισμό, δεν είναι πραγματικό κομμουνιστικό κόμμα, υιοθετεί τον τροτσκισμό, ξεχνώντας ότι κατά την προσυνεδριακή περίοδο προς το 18ο Συνέδριο αποκαλούσαν το ΚΚΕ «νεοσταλινικό» κόμμα. Πρόκειται για ύπουλη και υποκριτική πολεμική, κρυμμένη πίσω από την ψευτο-υπεράσπιση του μαρξισμού-λενινισμού.

Το βασικό πρόβλημα είναι ότι διαχρονικά ο ταξικός αντίπαλος και ο οπορτουνισμός αξιοποίησαν δικά μας ιδεολογικοπολιτικά προβλήματα και παρεκκλίσεις. Αξιοποίησαν δηλαδή αδυναμίες, ελλείψεις και καθυστερήσεις στην ιστορική διαδρομή του Κόμματος ως προς τον ολοκληρωμένο τρόπο στην πορεία αποκατάστασης του χαρακτήρα του, ή τι άφηνε ως ένα βαθμό μέσα στο Κόμμα και γύρω του η διαπάλη με τον οπορτουνισμό, που οδήγησε δύο φορές, το 1968 και το 1989-1991, στην απόσχιση ενός τμήματος στελεχών και μελών του Κόμματος, στο σχηματισμό αντιΚΚΕ φορέα.

Η διαπάλη με τον οπορτουνισμό στις συγκεκριμένες συνθήκες είναι δυνατό ν’ αφήσει αποτυπώματα μέσα στο Κόμμα –ως ένα είδος διαβρωτικής υγρασίας- όταν η αποκατάσταση της φυσιογνωμίας του Κόμματος δεν είναι πλήρης ή πλήρως επεξεργασμένη, όταν διατηρούνται ή αναπαράγονται λανθασμένες προσεγγίσεις κι επιλογές στο Πρόγραμμά του, σε ζητήματα στρατηγικής σημασίας.

Αναφερόμαστε δηλαδή σε παράγοντες που λειτουργούν ανασταλτικά στην πορεία ανασυγκρότησης του Κόμματος, οι οποίοι κάτω και από την επίδραση αντικειμενικών συνθηκών φορτώνουν το Κόμμα μ’ ευάλωτα στοιχεία, που περικλείουν δυνατότητα να δημιουργήσουν εστίες αντικομματικής δουλειάς, δημιουργούν προϋποθέσεις νέας κρίσης, την οποία βεβαίως δεν πρέπει να την αντιμετωπίζουμε με όρους νομοτέλειας. Τέτοιοι παράγοντες επέδρασαν στην έκταση και στο βάθος της κρίσης της περιόδου 1989-1991. Το γεγονός ότι ο οπορτουνισμός ως υποπροϊόν της αστικής ιδεολογίας έχει κοινωνική βάση στο ιμπεριαλιστικό στάδιο του καπιταλισμού δε συνεπάγεται ότι νομοτελειακά μπορεί να κυριαρχήσει μέσα στο Κόμμα.

Στοιχείο ισχυροποίησης του Κόμματος στην πάλη του απέναντι στον οπορτουνισμό είναι ο τρόπος διόρθωσης των λαθών του. Δεν αρκεί το Κόμμα ν’ αλλάξει μια εκτίμηση ή και ολόκληρο το Πρόγραμμα, πρέπει, έστω μετά από ένα όσο γίνεται πιο σύντομο χρονικό διάστημα, να δίνεται απάντηση γιατί και κάτω από ποιους παράγοντες, υποκειμενικούς κι αντικειμενικούς, εσωτερικούς κι εξωτερικούς έφτασε το Κόμμα σε κρίση. Τότε μπορούμε να προλαμβάνουμε επανάληψη λαθών σε απότομες στροφές, να έχουμε πρόγνωση, διορατικότητα, αποφασιστικότητα.

Δεν αρκούν τα κομμουνιστικά αντανακλαστικά, δεν αρκεί η αποκατάσταση της φυσιογνωμίας του Κόμματος, δηλαδή του χαρακτήρα του, των αρχών και των κανόνων συγκρότησης και λειτουργίας του, η αναγνώριση ως θεωρίας – καθοδήγησης του μαρξισμού-λενινισμού και του προλεταριακού διεθνισμού. Αυτές τις θεμελιακές αρχές τις κράτησε το Κόμμα σε όλη την πορεία του, πλην του 13ου Συνεδρίου (1991), όμως δεν ήταν δυνατός αυτός ο θώρακας, αφού στα περισσότερα προγράμματά του διατύπωνε με τον έναν ή τον άλλο τρόπο τη λαθεμένη στρατηγική των σταδίων, υπό την καθοδήγηση και της ΚΔ. Στην πορεία επίσης έπαιξε ρόλο το 7ο Συνέδριο της Διεθνούς για το αντιφασιστικό μέτωπο, οι εκτιμήσεις για τους παράγοντες που έπαιξαν ρόλο μετά από το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στη νίκη της σοσιαλιστικής εξουσίας στις 8 χώρες της Κεντρικής κι Ανατολικής Ευρώπης, που υποτιμούσαν τον καθοριστικό ρόλο του Κόκκινου Στρατού που στήριξε τα λαϊκά κινήματα. Αποφασιστικό ρόλο έπαιξε η δεξιά οπορτουνιστική στροφή του ΚΚΣΕ το 1956.

Από τη στιγμή που εμφανίζονται μεθοδολογικά προβλήματα στην εκτίμηση της ανάπτυξης του καπιταλισμού στην Ελλάδα και στη σχέση της αστικής τάξης με τον ξένο παράγοντα (ΕΟΚ, ΗΠΑ, ΝΑΤΟ κλπ), δε γίνεται ή αδύναμα γίνεται αντικειμενική εκτίμηση των πολιτικών εξελίξεων, του αστικού πολιτικού συστήματος, των αντιφάσεων, των αντιθέσεων εντός της αστικής τάξης και του διεθνούς ιμπεριαλιστικού συστήματος. Επηρεάζεται επίσης αρνητικά η ιδεολογικοπολιτική δράση του Κόμματος, η οργανωτική του πολιτική, η ποιότητα της σχέσης του με το εργατικό και λαϊκό κίνημα, η στοχοπροσήλωση στην εργατική σύνθεση και η κομμουνιστική διαπαιδγαγώγηση.

Όταν διορθώνεται με λανθασμένες θέσεις με αλλαγές στα ντοκουμέντα, όσο σωστές να είναι, όταν δε δίνεται συγκεκριμένη απάντηση που βρίσκεται η ρίζα του προβλήματος, ποιοι αντικειμενικοί και κυρίως υποκειμενικοί παράγοντες οδήγησαν στην παρέκκλιση, τότε τα λάθη δε συνειδητοποιούνται βαθιά, δε βγαίνουν χρήσιμα συμπεράσματα.

Με βάση επίσημα συλλογικά ντοκουμέντα του Κόμματος, αλλά και την εμπειρία που ζήσαμε, κατανοούμε ότι υπάρχουν ζητήματα, και μάλιστα κρίσιμα και καθοριστικά, που η διαπάλη με τον οπορτουνισμό το 1968 και στη συνέχεια άφησε στο Κόμμα, ενώ βαρίδια παρέμειναν και μετά από το 1991.

Η αποσαφήνιση του χαρακτήρα της εποχής μας ως εποχής περάσματος από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό, η θέση ότι η επαναστατική αλλαγή στην Ελλάδα θα είναι σοσιαλιστική ανεξάρτητα από το συσχετισμό δυνάμεων, ότι δεν υπάρχει ενδιάμεση πολιτική εξουσία ανάμεσα στον καπιταλισμό και το σοσιαλισμό, άρα είναι θέμα αρχής η μη συμμετοχή του Κόμματος σε κυβέρνηση στο έδαφος του καπιταλισμού, είναι θέματα που διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην επεξεργασία του προγράμματος του Κομμουνιστικού Κόμματος. Το συνολικό ζήτημα, πώς το Κόμμα αντιπάλεψε τον οπορτουνισμό και τη διαλυτική δουλειά του, πώς αντιμετώπισε την αποκατάσταση του επαναστατικού του χαρακτήρα, θα φωτιστεί συλλογικά κι ολοκληρωμένα με τη μελέτη πλούσιο αρχειακού υλικού, στο πλαίσιο της επεξεργασίας του Δοκιμίου της Ιστορίας του ΚΚΕ της περιόδου 1968-1991, που έθεσε ως καθήκον το 19ο Συνέδριο. Ακόμα πιο ουσιαστική απάντηση στο ερώτημα αυτό θα δώσει η νέα επεξεργασία του πρώτου τόμου του Δοκιμίου της περιόδου 1918-1949, που επίσης συνιστά απόφαση του πρόσφατου Συνεδρίου.

Ωστόσο έχουμε και σήμερα σημαντικά εργαλεία στα χέρια μας ώστε να δώσουμε ώθηση στην κατεύθυνση της μελέτης, στον προβληματισμό, αλλά και κάποιες πρώτες απαντήσεις. Τέτοια εργαλεία είναι οι αποφάσεις του 19ου Συνεδρίου, του 18ου Συνεδρίου όσον αφορά την πορεία της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, το «Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ, τ. Β’, 1949-1968», συζητημένα στο Κόμμα, τα οποία επιτρέπουν να προβληματιστούμε και τώρα για τις αντιφάσεις κι επιβιώσεις που σημάδεψαν τη μάχη με τον οπορτουνισμό.

Ερωτογραφία της κνε (νο 2)

Φλας μπακ, τρία χρόνια πριν, με μια συντρόφισσα (στη ζωή και το κόμμα).
Γυρνάει και με κοιτάει θυμωμένη:
-Γίνεσαι πιεστικός, το ξέρεις;
-Α, σοβαρά; Για καινούριο μου το λες; Κνίτες είμαστε. Τι περίμενες δηλ, να κάνουμε συντονιστικό σχημάτων με κυκλικό προεδρείο;
Θα της έλεγα, αν το είχα σκεφτεί εγκαίρως.

Σε ζευγάρια μεταξύ συντρόφων το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει γραμμή κι ο καθένας κάνει του κεφαλιού του.
Η ρίζα του κακού είναι ότι σε περίπτωση διαφωνίας δε μπορεί να υπάρξει δημοκρατικός συγκεντρωτισμός. Τι δ.σ. να εφαρμόσεις σε δύο άτομα;
Οπότε πηγαίνουμε αναγκαστικά σε ομοφωνία αλά εαακ.
Κι άντε να αντέξεις δεκάωρα και βάλε (απο)συντονιστικά καβγάδων με τον σύντροφό σου. Που όχι επειδή ήμουν κνίτης, αλλά ούτε στον εχθρό σου δεν το εύχεσαι.

Για αυτό το λόγο τα διοικητικά συμβούλια και τα πολιτμπιρό των κκ έχουν συνήθως μονό αριθμό μελών.
Στη σοβιετία το μπέρδεψαν με τη λέξη μονομελές κι αποφάσιζε μόνος του ο σύντροφος με το μουστάκι.
Εμείς εδώ ξεπεράσαμε τα τυπικά κωλύματα κι έχουμε δώδεκα μέλη στο πολιτμπιρό μας. Έτσι κι αλλιώς διαφωνίες δεν έχουμε.
Αρχή μας είναι ο δ.σ. νέου τύπου. Άλλο αν στην πράξη έχουμε ομοφωνία τύπου εαακ.

Οι αριστεριστές κερδίζουν τις κοπέλες με επαναστατικά προστυχόλογα.
Ο κνίτης μπορεί να μην έχει γοητεία, αλλά έχει τρόπο. Πηγαίνει κατευθείαν στο στόχο και ζητάει με την πρώτη βιογραφικό.
Και στατιστικά να το πάρεις, μία στις τόσες, δε μπορεί, ο στόχος θα ενδώσει.
Κάποιοι μας λεν λιγούρια γιατί την πέφτουμε σε όλες (τις επιρροές) αδιακρίτως. Αλλά έχουμε καλο σκοπό. Όχι σαν κάτι άλλους που ψάχνουν περιπέτειες μιας βραδιάς κι ενός κινήματος.

Πόσο μακρόχρονη μπορεί όμως να είναι μια σχέση που είναι προϊόν πίεσης;
Ή ακόμα χειρότερα, όταν είναι συνοικέσιο, με άτομα που μας στέλνουν συστημένα από το σπίτι, πριν μας γνωρίσουν και τους γνωρίσουμε;
Τότε αρχίζουν τα δύσκολα. Και τα δύσκολα φέρνουν γκρίνια.

Το κλασικό παράπονο του μέσου κνίτη είναι ότι πριν το γάμο όλοι ασχολούνταν μαζί του κι ήταν μες στις γλύκες και την περιποίηση.
Αλλά αυτό κρατάει μέχρι να τον ρίξουν.
Μετά το μήνα του μέλιτος οι γλύκες κόβονται απότομα. Οι σφοι αρχίζουν να φλερτάρουν άλλες επιρροές. Κι αυτός αρχίζει να νοσταλγεί την εποχή πριν τον γάμο, που τον είχαν στα ώπα-ώπα.

Ο κλοιός γύρω του και το ασφυκτικό πρεσάρισμα, ήταν μέχρι να μπει το γκολ. Μετά αρχίζει το κατενάτσιο. Κι αυτός μένει με τα δεσμά του γάμου.
Οι σφοι δεν έχουν παρά να χάσουν τις αλυσίδες τους και να βρουν την κριτική τους ικανότητα.

Η φθορά επέρχεται σα νομοτέλεια. Λίγο η (κομματική) ρουτίνα, λίγο ο πρακτικισμός...
Παλιά τα πράγματα ήταν αλλιώς. Ταξίδια, κινήματα, ιδανικά, έξοδοι σε καφέ και σε αγωνιστικά ουζερί.
Τώρα μονάχα υποχρεώσεις.
-Μαγείρεψες για τα παιδιά; Έκλεισες τους οδηγητές; Έπλυνες τα πιάτα; Πήρες την χαρτογράφησή σου τηλέφωνο;

Συγκρίνεις παρόν και παρελθόν, τρομάζεις να σε γνωρίσεις.
Πόσο άλλαξες (οργάνωση), πόσο άλλαξα κι εγώ
Τα όνειρά σου κόκκινα, τα όνειρά μου επίσης
Ρούχα μαζί που πλύθηκαν και ξέβαψαν λιγάκι.

Κι έτσι αρχίζουν οι κουβέντες και τα αλληθωρίσματα με τρίτους, μήπως σου δώσουν αυτό που λείπει απ' το γάμο σου.
Και στο καπάκι οι ζήλειες κι οι συνεργασίες επειδή πήγες στις εκδηλώσεις των άλλων.
Μα όχι, δεν είναι αυτό που νομίζεις.
Άσε με να φύγω λιγάκι, να γνωρίσω άλλο κόσμο, να μιλήσω μαζί του και μετά θα γυρίσω σε σένα, πιο ώριμος, πιο σοφός, να μοιραστούμε ό,τι έμαθα όσο έλειπα.
Σαν τον μαρξ που έγραφε στη τζένη (φον βεστφάλεν) ότι νιώθει μακριά της την αγάπη του για αυτήν να δυναμώνει. Και μετά πήγαινε με την υπηρέτρια του σπιτιού.
Ή σαν τον λένιν που έλεγε ότι για να ενωθούμε με τους μενσεβίκους πρέπει πρώτα να χωριστούμε. Ωραίο πράγμα η διαλεκτική.

Αυτά για μένα είναι το αλατοπιπερο της σχέσης. Τι νόημα έχει ένας έρωτας αν δε δοκιμαστεί;
Με αντιθέσεις και καβγαδάκια είναι η σχέση μας πολύ εκρηκτική.
Όσοι το καταλαβαίνουν αυτό έχουν κάνει ένα πρώτο εμπειρικό βήμα για να καταλάβουν τη διαλεκτική.
Αλλά η οργάνωση έχει τυπική λογική. Οι αντιθέσεις είναι κακό πράγμα και πρέπει να τις εξαλείψουμε.
Δεν την κακολογώ. Κι εγώ έτσι σκεφτόμουν κάποτε. Και τώρα ίσως.

Φτάνουμε στην αρχή του τέλους.
Οι σύντροφοι που νιώθεις κοντά σου λιγοστεύουν.
Κι ήμουν απ' αυτούς που φίλους δε μπορούν να κάνουν
τώρα πλέον οι καλύτεροί μου φίλοι δεν υπάρχουν.
Ώσπου μια μέρα γυρνάς σπίτι και το όνομά σου δεν υπάρχει στο κουδούνι. Βάζεις το κλειδι για να ανοίξεις, δεν ταιριάζει.
Μένω εκτός, κομματικά άστεγος. Φρίκη.
-Θα στείλω κάποιον να πάρει τα πράγματα, φωνάζεις.
Δεν σου απαντά κανείς.

Γυρνάς σαν τρελός στα ίδια μέρη, σκοντάφτεις πάνω της, στα ίδια στέκια, στις ίδιες πορείες, ρωτάς να μάθεις νέα της, δεν κάνει να ξέρεις, σου λένε οι σφοι.
Κι αυτή εκεί, κάνει πως δε σε είδε, πως δεν υπάρχεις. Δεν υπάρχεις κι είσαι εκεί.
Αυτή υπάρχει κανονικά, η ζωή της συνεχίζεται χωρίς εσένα, μετά από σένα ζει.

Τι να 'ναι αυτό που ξάφνου μέσα σου φουντώνει όταν την βλέπεις να γελά με σιγουριά;
Αυτή δεν ήταν σαν τις άλλες πρώην. Θέλει καιρό πολύ να την ξεχάσεις. Ίσα με μια ζωή. Γιατί ήταν η ζωή σου.

Η λύση δεν είναι τα one night stand με το αυθόρμητο.
Εσύ θέλεις μονογαμία, μια σοβαρή σχέση για γάμο. Κι οι άλλοι είναι πολύ λίγοι για αυτό. Χωρίς αγάπη, χωρίς συναίσθημα, μόνο συγκινήσεις με σεξ, μπας και γεμίσουν το κενό τους.
Η λύση είναι αυτή μόνο. Τα ίδια λάθη, η ίδια διαδρομή.
-Και να το πουλούσα, πάλι χάρρυ κλυνν θα αγόραζα.
Δεν υπάρχει κάτι άλλο. Ποτέ δεν υπήρξε.

Η οργάνωση είναι η πρώτη σου αγάπη και παντοτινή.
Κάτι σαν την ίον αμυγδάλου (που έχει εχθρό της τον παυλίδη).
Πού πας χωρίς αγάπη, στον ήλιο, στη βροχή
το δρόμο θα τον χάσεις καρδιά μου αναρχική...

Η κάθοδος των δωριέων (εμπειρίες από την αθήνα)

Το πιο καυτό σημείο των ημερών ντάουν τάουν είναι το ατ εξαρχείων. Κι εμείς ξεκινήσαμε το ταξίδι μας με τα αξιοθέατα. Από το πρώτο βράδυ κιόλας.

Η οικοδέσποινά μας είχε τη γιάφκα της στα εξάρχεια. Που δεν έχουν καλό γύρο, αλλά είναι πάντα ζεστά και φιλόξενα.
Έχουμε και κοβα εκεί. Με γραφεία στον τρίτο όροφο ενός κτιρίου (πολύ κοντά στο σημείο που σκότωσαν τον αλέξη) μακριά από αδιάκριτα βλέμματα και το ωφέλιμο βεληνεκές αναρχικών με μολότοφ.

Δεν ξέρω γιατί δεν πήγαμε με τα πόδια ως εκεί από του ψυρρή και πήραμε ταξί. Ίσως μας πρόσταζε η ειμαρμένη.
Στο ταξί ευτυχώς δεν ξεχάσαμε κανέναν. Αφήσαμε όμως ενθύμιο τις βαλίτσες. Κι όταν το πήραμε πρέφα ήταν αργά για δάκρυα.

Ο ευκατάστατος γκασταρμπάιτερ που ήταν μαζί μας και κερδίζει 2.500€ το μήνα είπε να πάμε στους μπάτσους να δηλώσουμε απώλεια. Εγκεφάλου μεταξύ άλλων.
Στο άκουσμα της ιδέας η οικοδέσποινα χλώμιασε. Στο πανιασμένο βλέμμα της ζωγραφίστηκε η φρίκη του μέσου εξαρχειώτη για τους μπάτσους. Ανάμεικτη με μίσος και κοκτέιλ μολότοφ.

Πήγα μαζί με τον εύπορο φίλο ως τη γωνία. Μέσα δεν τόλμησα να μπω. Έχει και το γιούχου τα όριά του.
Αυτόν τον άφησαν κανονικά. Με παλαιστινιακό και δερμάτινο.
Ίσως τον περάσανε για δικό τους. Ίσως και να ήταν δικός τους. Και να πήγε για συνεννοήση.
Μέχρι την τρίτη που φτάσαμε γινόταν κακός χαμός. Και ξαναφούντωσε τη μέρα που φεύγαμε, παρασκευή απόγευμα. Σατανικές συμπτώσεις.

Φεύγοντας απ' το τμήμα ο σύντροφος είχε ανεβασμένο ηθικό και γραμμή κανέλλη. Πολύ καλοί άνθρωποι, έλεγε για τους μπάτσους. Σε αυτό το σημείο να υπενθυμίσω πως ο μισθός του είναι 2.500€ το μήνα.
Τις βαλίτσες όμως τις βρήκαμε χάρη στο δεύτερο πρόγραμμα που άκουγε ο ταξιτζής(!). Η ραδιοφωνία παίζει να είναι ο μόνος δημοφιλής θεσμός του κράτους. Όλα τα άλλα ο κόσμος τα βρίζει. Από εφορίες μέχρι τηλεόραση.

Το πρωί της δεύτερης μέρας συνεχίσαμε το τουρ στο σπίτι του γιώργου ρούση. Ενάντια στα προγνωστικά ο ρούσης ήταν νηφάλιος και δε μας υποδέχτηκε με τσιπουράκι. Του τσακίσαμε όμως τα μελομακάρονα.

Μες σε τρεις ώρες μάθαμε πολλά κι ενδιαφέροντα. Ανάμεσα σε άλλα πολλά παρασκήνια, που δε γράφονται όμως, γιατί θα εκθέσουμε κόσμο. Θα κρατηθούν στο αρχείο και θα δοθούν στη δημοσιότητα με την πάροδο 30ετίας, που θα γιορτάζουμε τα 90χρονα του ρούση και τα 120χρονα του κόμματος (να δω τι θα λέμε τότε στο σύνθημα με τις δεκαετίες).

Προς το παρόν τα ανακοινώσιμα σημεία είναι δύο.
Το πρώτο είναι η άποψή του για τον βαζιούλιν που ίσως στενοχωρήσει κάποιους αναγνώστες.
Του ρούση του θυμίζει κλασικό σοβιετικό θεωρητικό (με την κακή έννοια). Με τη γνωστή έμφαση στην ποσότητα, διαλεκτικά αποκομμένη από την ποιότητα (το οποίο παίζει να ήταν και ο βασικός οικονομικός νόμος του σοσιαλισμού που γνωρίσαμε). Όπου οι συγγραφείς πληρώνονταν με τη σελίδα και ανέλυαν σε εκατό σελίδες πράγματα που θα μπορούσαν να πουν σε πέντε.

Πέρα από αυτό κολλάει και στην περιοδολόγηση του βαζιούλιν και τα πολλά στάδια που βάζει στο σοσιαλισμό. Η ρουσική αντίληψη βασίζεται στο ότι ο σοσιαλισμός δεν είναι αυτοτελής κοινωνία αλλά μετάβαση στον κομμουνισμό. Πρέπει επομένως να υπάρχει προτσές απονέκρωσης, που να οδηγεί εμφανώς στον κομμουνισμό, διαφορετικά δε μπορεί να γίνεται λόγος για σοσιαλισμό (κι αυτός είναι μεταξύ άλλων ο λόγος που ο ρούσης θεωρεί ότι δεν υπήρχε ο υπαρκτός στη σοβιετική ένωση).

Το δεύτερο σημείο είναι η στάση του απέναντι στο κόμμα, το τιμημένο όπως το αναφέρει συνεχώς ο ίδιος.
Από το δύο κάπα κι ένα ε που φωνάζουμε κάθε που έχει εκλογές. Αλλά κι απ' το δε μπορώ να περιμένω που έμεινε απ' το γιούρο. Που συμπυκνώνουν την εσωτερική σύγκρουση, όλο τον πλούτο της αντίφασης που βιώνει μέσα του ο κομμουνιστής που δεν είναι πια μέλος. Αγάπη για το κόμμα μαζί με σαρκασμό κι αιχμηρή κριτική. Γκρίνια και ειρωνεία για πράγματα που τον νοιάζουνε και τον πονάνε.
Πότε θα πάψουμε να θεωρούμε αντικομματικά τέτοια άτομα;

Ο ρούσης λέει ότι το καλύτερο του το έχει πει ένας αναρχικός στο διαδίκτυο. Ότι είναι σαν τη μύγα που γυρίζει γύρω από το σκατό κι όλο πάει να φύγει, αλλά πάλι εκεί καταλήγει.
Ευτυχώς δεν το έχει γράψει παραέξω σε κανά άρθρό του. Θα του λέγαν ότι ρέπει προς την αναρχία κι ότι παρομοιάζει το κόμμα με σκατό. Και θα 'χαν και ντοκουμέντα.

Να πω και μια δική μου αίσθηση που απλώς επιβεβαίωσα και δεν έχει άμεση σχέση με το ρούση.
Παλιότερα βλέπαμε ότι η αλέκα δε γράφει καλά στο γυαλί και σκεφτόμασταν ποιος άλλος θα μπορούσε να μπει στη θέση της. Με αυτούς που έχουμε στο πολιτμπιρό όμως, μην το πείτε ούτε του παπά. Να φτύνουμε τον κόρφο μας μην πάθει τίποτα η αλέκα και τη διαδεχτεί κανείς από αυτούς.
Παρόλα αυτά, αν παρ' ελπίδα της συμβεί κάτι και δεν ορίσει αντικαταστάτη στη διαθήκη της, ξεκινάμε καμπάνια για τον τζιαντζή. Η μόνη λύση.

Το βράδυ πήγα στη συναυλία μας για την παλαιστίνη. Στις έξι έλεγε ο ρίζος, στις οκτώ πήγα εγώ για να την πετύχω στη μέση. Και τελικά την πέτυχα στο τέλος!
Τι διάολο, ούτε δυο ώρες δεν κράτησε; Είχε μετά άλλη συναυλία με μπάχαλα και το λήξαμε για να μη μας πετύχουν;

Μου είπαν ότι ο ζουγανέλης είπε κάτι για τους μαλάκες τους συμπολίτες μας που δεν ήρθανε. Το ψιθύρισε φεύγοντας, αλλά το έπιασε το μικρόφωνο.
Κανείς δεν μένει όμως στο απυρόβλητο. Η συναυλία κράτησε λίγο γιατί οι πιο πολλοί τραγουδιστές βαριόντουσαν, δεν ήταν και να πληρωθούν κι έτσι είπαν δυο-τρία τραγούδια ο καθένας. Κάποιοι είχαν να εμφανιστούν κι αλλού στη συνέχεια.
Η μαρία δημητριάδη μόνη της, περισσότερη ώρα θα τραγουδούσε.

Ανάμεσα στους συμμετέχοντες ήταν κι ο μίλτος πασχαλίδης. Που στο τελευταίο φύλλο του πριν δίνει συνέντευξη και χώνει στο κόμμα για τη στάση του στα δεκεμβριανά με την προεξεγερσιακή κατάσταση.
Τι να γίνεται άραγε εκείνη η εκπομπή που είχε στον 902;

Βρεθήκαμε επίσης με επιφανή στελέχη του δημιουργικού μαρξισμού και αναπαρηγάγαμε γόνιμα διλήμματα, του τύπου κκε vs μπλοκ εξέγερσης, αθήνα vs μακεδονία (ποια φύρομ ρε) κοκ.
Ειδικά πάνω στο δεύτερο έχω να πω ότι ο γύρος τους δεν τρώγεται με τίποτα κι ότι αν τα βάλουμε κάτω να τα μετρήσουμε τον έχουμε πιο νόστιμο [τον γύρο]. Για μεγαλύτερο δεν το συζητώ καν.
Συν τοις άλλοις εμείς οι δωριείς έχουμε δει και dvd για τον οκτώβρη του 93, με το σοβιετικό κυριούλη, οπότε υπερέχουμε σαφώς.

Κατά τα άλλα η πόλη είναι φρενοκομείο.
Το πλήθος στην ομόνοια είναι πιο πυκνό από προεκλογική συγκέντρωση του πασόκ (όπου καθαρίζει ο μπιρσίμ με αλχημείες). Όταν πετύχαινα δύο πράσινα φανάρια στη σειρά πανηγύριζα. Κι ως πεζός κι ως επιβάτης.

Απ' όσα είδα μόνο τα εξάρχεια μου ήταν οικεία. Φιλόξενη περιοχή. Καμία σχέση με άβατο. Αφού παρασύρθηκα σε κάποια φάση και φώναζα πάνω στην κουβέντα για το κόμμα, αλλά ούτε γάτα, ούτε ζημιά.
Γενικώς μου βγήκαν αντανακλαστικά σε αυτό το ταξίδι. Βγήκε ο κνίτης που κρύβω μέσα μου (όλοι έχουμε έναν). Να ξαναδώσω άραγε βιογραφικό; Αφού δε θα με πάρουν...

Στο τέλος της μέρας πέρασα όμορφες κι ευτυχισμένες ώρες περιμένοντας το λεωφορείο για γλυφάδα. Τέτοιες στιγμές σου έρχονται οι καλύτερες σκέψεις. Άμα δε βρω δουλειά και πεινάσω θα ανοίξω μια καντίνα με βρώμικα (σαν αυτά που φάγαμε στο μενίδι) και θα την ονομάσω το 89. Σίγουρη επιτυχία.

Οι ώρες κυλούσαν ευχάριστα, αλλά το 154 δε φαινόταν στον ορίζοντα. Περνάει μία το 171. Κοιτάω τον προορισμό, βάρκιζα. Το αγνοώ. Περνάει μετά και δεύτερη, λέω πλάκα μας κάνει. Δε γαμιέται, άμα περάσει και τρίτη θα το πάρω, σκέφτομαι.
Τελικά ήρθε για γλυφάδα και γλιτώσαμε τις υπογραφές. Το διαολάκι με φάτσα τσιριμώκου πάνω δεξιά μου εξαφανίστηκε.

Καλά ήταν, να ξαναπάμε...

Άι μαστ μπρρεγκ γιου

Το πως σκιαγραφούνται στο Rocky IV οι σοβιετικοί, λαός και ηγεσία συνολικά, θα το δούμε αναλυτικά σε επόμενο σημείωμα. Εδώ θα σταθούμε μόνο σε μερικούς χαρακτήρες.

Κεντρικό πρόσωπο και αντίπαλος του ρόκι (εκτός από τη σοβιετική ένωση σαν χώρα, υπερδύναμη και οικονομικό σύστημα εν γένει) είναι ο σοβιετικός πρωταθλητής της πυγμαχίας ιβάν ντράγκο, ο οποίος όμως μιλάει σπάνια έως ποτέ (δεν είναι αυτή η δουλειά του).
Αντ' αυτού μιλάν η σύζυγός του λουντμίλα (ντράγκοβα υποθέτω, αλλά δεν αναφέρεται πουθενά) και ο νικολάι κολόφ, που τον ακολουθούν παντού.

Η λουντμίλα είναι δυναμική, ξανθιά, με αγορέ κούρεμα της εποχής. Παραείναι σύγχρονη και ψεύτικη για να είναι ρωσίδα.
Αν η μέση σοβιετική γυναίκα είχε αυτή την εικόνα, οι μισοί δυτικοί θα αυτομολούσαν μαζικά στο μπλοκ μας περνώντας το τείχος ανάποδα.
Στην πραγματικότητα όμως η λουντμίλα είναι η μπριγκίτε νίλσεν που διετέλεσε και σύζυγος του σταλόνε για κάποια φεγγάρια.

Ο νικολάι κολόφ είναι πολιτικό στέλεχος, μέλος του πολιτιμπιρό του κκσε και κάτι σαν πολιτικός επίτροπος του ντράγκο.
Την υπόθεση την έχει πάρει πατριωτικά, πιθανότατα επειδή συνδέεται και με την προσωπική του ανέλιξη.
Παραμένει παρόλα αυτά τυπικό μπρεζνιεφικό απολίθωμα παλαιάς κοπής. Ξύλινη πομπώδης γλώσσα (σύντροφο μπλα-μπλα τον λέει σε κάποια φάση ο αφρο-αμερικάνος πυγμάχος απόλο κριντ), παλαιομοδίτικο κοστούμι, μίσος και καχυποψία για τους δυτικούς.
Δεν έχει ψυχανεμιστεί ακόμα τους ανέμους της αλλαγής του αιόλου γκόρμπι που ανοίγει τους ασκούς του μαζί με το κουτί της πανδώρας.
Αν δεν πέθανε από φυσικό γήρας μέχρι το 88, τότε σίγουρα θα τον φάγανε λάχανο στη 19η συνδιάσκεψη μαζί με το λιγκατσόφ.

Αφήσαμε για το τέλος τον ιβάν ντρράγκο.
Δεν είναι ανορθογραφία.
Η σωστή προφορά στο επίθετο είναι με δυο-τρία βαριά ρο τουλάχιστον, για να παγώνει το αίμα του μέσου αμερικάνου και να καταλαβαίνει με τι έχει να κάνει.
Ο σεναριογράφος δεν θέλησε να το κάνει ντραγκόφ έστω, για να είναι πιο πειστικό. Του αρκούσε κάτι που να προκαλεί συνειρμούς (πχ με δράκους που βγάζουν φωτιές απ' το στόμα) και φόβο.

Ο ντράγκο είναι αξιωματικός του κόκκινου στρατού (φυσικά).
Είναι ένα ξανθό, δίμετρο αγόρι, περίπου το πρότυπο της άρειας φυλής, όπως το φανταζόταν ο χίτλερ τα βράδια.
Δε μιλάει πολύ. Δεν του έχει ανατεθεί κάτι τέτοιο άλλωστε από τα κεντρικά της γκοσπλάν.
Δική του δουλειά είναι να χτυπάει και να διαλύει.
"Γουατ χι χιτς, χι ντιστρρόιζ" λέει για αυτόν στους δυτικούς δημοσιογράφους ο νικολάι κολόφ.
Το μήνυμα είναι βαθύ-κοινωνικό, αλλά σαφές.
Οι σοβιετικοί δεν είναι κανονικοί άνθρωποι σαν εμάς, αλλά μηχανές προγραμματισμένες, χωρίς αισθήματα.
Ευτυχώς που υπάρχει κι ο ρόκι...

Σε όλο το έργο ο ντράγκο λέει όλες κι όλες πέντε ατάκες.
Μέχρι το τριάντα περίπου έχει στόμα, αλλά όχι μιλιά.
Πήγε στην αμερική, προπονήθηκε, ίδρωσε, πήρε μέρος σε συνέντευξη τύπου, έκανε κι έναν ψιλοτσαμπουκά με έναν προκλητικό αφροαμερικανό, αλλά όλα αυτά στο μουγκό, σαν ήρωας του σαρλό.
Η απέριττη σοβιετική λιτότητα σε όλο της το καλλιτεχνικό μεγαλείο...

Η πρώτη ατάκα απ' το ξανθό αγόρι έρχεται ανέλπιστα στο 27ο λεπτό της αναμέτρησης, πριν τον αγώνα επίδειξης με τον απόλο κριντ.
Με άπταιστη προφορά πλησιάζει τον κριντ και του λέει:
"γιου λουζ".
Στο τέλος του αγώνα κι αφού έχει σκοτώσει (!!) τον κριντ, τον πιάνει λογοδιάροοια πάνω στη μέθη της νίκης και λέει τρεις ατάκες μαζεμένες:
"άι ντιφίτ δι ολντ μαν"
"αι κεν νοτ μπι ντιφίτιντ"
"άι γουοντ του ντιφίτ δε ρίαλ τσάμπιον".
Στο σημείο αυτό το λάγνο βλέμμα του συναντιέται με αυτό του ρόκι.

Η επόμενη ατάκα αργεί λίγο κι έρχεται πριν τον αγώνα με τον ρόκι μπαλμπόα στη μόσχα.
Οι δυο πυγμάχοι συναντιούνται στο κέντρο του γηπέδου, οπότε ο ντράγκο του λέει:
"Άι μαστ μπρρέιγκ γιου".
Φωνή και σαφήνεια ρομπότ.

Η εκπληκτική ερμηνεία κορυφώνεται πριν τον 15ο και τελευταίο γύρο.
Το σοβιετικό κοινό στη θέα της νάιλον κάλτσας της άντριαν (γυναίκα του ρόκι) παραληρεί υπέρ του μπαλμπόα κι ο νικολάι κολόφ πλησιάζει έξαλλος τον ντράγκο για να τον βρίσει.
Μοιραίο λάθος.
Ο ντράγκο σηκώνει στον αέρα τον κολόφ, τον πετάει μακριά και φωνάζει ότι παλεύει για τον εαυτό του, για να νικήσει ο ίδιος.
Οι τάσεις ατομισμού, ήταν πράγματι, υπαρκτό φαινόμενο στα τελευταία χρόνια του υπαρκτού κι αυτό ακριβώς αναδεικνύει το σενάριο με το εύρημα αυτό.

Με το που χτυπά το καμπανάκι, ο ντράγκο γυρνάει προς το μέρος του ρόκι κι ολοκληρώνει το μεγαλειώδη ρόλο του με τη φράση:
"του δι εντ".
Η ερμηνεία είναι κυριολεκτικά για σεμινάριο.
Πέντε ατάκες όλες κι όλες, αλλά απλώς αξεπέραστη.

Το κερασάκι στην τούρτα έρχεται από την ίδια τη ζωή που όπως έλεγε κι ο γκόρμπι, "αυτή θα δείξει..."
Ο "ηθοποιός" που ενσαρκώνει τον ντράγκο, είναι στην πραγματικότητα σουηδός και ακούει στο πραγματικά εύηχο όνομα dolph lundgren.
Ο αστικός μύθος λέει ότι συμμετείχε στην ολυμπιακή ομάδα της χώρας του (προφανώς μετά τους ολυμπιακούς της μόσχας) αλλά το 96 στην ατλάντα πολιτογραφήθηκε αμερικάνος κι έκλεισε την καριέρα του με τα χρώματα της αστερόεσσας.
Δηλ προδότης όνομα και πράγμα.
Κι ύστερα σου λένε να μην πιστεύεις τα έργα στο σινεμά.
Μωρέ βγαλμένα από τη ζωή...

(Συνεχίζεται...)