Ραντεβού στα γουναράδικα

Όταν η Σύγχρονη Εποχή ανήγγειλε την κυκλοφορία των «Απείθαρχων», η πρώτη σκέψη -μακάβρια πλην αναπόφευκτη- ήταν μήπως ο σύντροφος μας αποχαιρετά και μας αφήνει ένα δώρο-βιβλίο ως παρακαταθήκη του. Δε φανταζόμασταν πόσο κοντινός θα ήταν αυτός ο αποχαιρετισμός. Ούτε μπορώ να ξέρω σε τι κατάσταση ήταν ο Χαλβατζής τις τελευταίες μέρες του. Πιστεύω όμως να πρόλαβε να δει το βιβλίο να κυκλοφορεί και να έφυγε με τη χαρά πως κέρδισε τη μάχη με τον χρόνο, σκαρώνοντας μια τελευταία απειθαρχία στον θάνατο.

Διαβάζοντας τους «Απείθαρχους», ίσως πιάσεις τον εαυτό σου να σκέφτεται εναλλακτικούς τίτλους για το βιβλίο. Στις πρώτες σελίδες είναι τόσο έντονο το στίγμα της Δυτικής Μακεδονίας και της πόλης της Καστοριάς, με τις βιοτεχνίες για την κατεργασία της γούνας, που είναι δύσκολο να μη σκεφτείς τον αποχαιρετισμό του Άρη, «ραντεβού στα γουναράδικα», στην κυριολεξία του. Κι όσο προχωράς στις περιγραφές της δύσκολης μεταπολεμικής περιόδου, καχεκτικής και γκρίζας, γεμάτης καταστολή, εξορίες, συλλήψεις και φυλακίσεις, σκέφτεσαι συνειρμικά τα «Πέτρινα χρόνια», που σμίλεψαν τον χαρακτήρα των πρωταγωνιστών τους. Μπόλικη πέτρα, μπόλικη καρδιά...

Ο Χαλβατζής διάλεξε ως τίτλο τους «απείθαρχους», για να τιμήσει στο οδοιπορικό του όσους δε συνεμορφώθησαν προς τας υποδείξεις. Κι είναι κάπως ειρωνικό ότι ο τίτλος έρχεται σε «αντίθεση» με την αταλάντευτη πειθαρχία, που ήταν από τις σπουδαιότερες αρετές του συγγραφέα. Πειθαρχία όχι στην εκάστοτε κυβερνητική αρχή και εξουσία, αλλά στις αρχές και τα ιδανικά των κομμουνιστών, που διέπουν τη ζωή τους και της δίνουν νόημα. Και είναι ακόμα πιο ειρωνικό που κάποιοι διάλεξαν να τον ψέξουν για αυτό ακριβώς -δηλαδή την πειθαρχία στις αρχές και το κόμμα του. Αλλά περισσότερα γι’ αυτό, λίγο παρακάτω.

Πριν καν πάρω το βιβλίο, είδα τα σχόλια πολλών συντρόφων που έσπευσαν να το διαβάσουν, το ρούφηξαν και το συνιστούσαν συγκινημένοι στους υπόλοιπους. Τώρα που το έχω διαβάσει, συμφωνώ και το συνιστώ αλλά με έναν αστερίσκο. Το οδοιπορικό του Σπύρου δεν είναι στρωμένο με ροδοπέταλα, ένα εύκολο ανάγνωσμα για τον αμύητο αναγνώστη, μια συλλογή απομνημονεύματα και ανέκδοτα του αγώνα, για να γελάσει ή να συγκινηθεί το ευρύ κοινό. Δεν είναι πχ σαν τα σπαρταριστά ευτράπελα της Μακρονήσου κι άλλων τόπων μαρτυρίου, ένας θησαυρός που μας άφησε ο Φαρσακίδης, δείχνοντας πως το γέλιο μπορούσε να γίνει όπλο ενάντια στην καταπίεση. Έχει πολλές δυνατές στιγμές, όπως τη συγκλονιστική ιστορία στο προοίμιο, με την οικογενειακή φωτογραφία για τον κρατούμενο πατέρα τους, που την πέταξε στα σκουπίδια η λογοκρισία της ασφάλειας, για να φτάσει ξανά στα χέρια τους μετά από πολλά χρόνια. Αλλά δεν είναι μια συλλογή από τέτοιες ψηφίδες, γιατί τον ενδιαφέρει η ανάλυση περισσότερο από τις δικές του εμπειρίες.

Προσωπικά, κάποια κεφάλαια του βιβλίου μού θύμιζαν πολιτική εισήγηση ή το πρώτο βιβλίο του Σπύρου για την πορεία της νεολαίας -τον καιρό που ήταν γραμματέας της ΚΝΕ. Κι ενώ σκεφτόμουν μήπως είμαι λίγο σκληρόπετσος και αντιδραστικός -που πάει κόντρα στο ρεύμα της συγκίνησης-, θυμήθηκα κάτι που μου είχαν πει για κάποιους παλιούς σφους, που δυσκολεύονται πολύ να μιλήσουν για τα προσωπικά τους βιώματα και σιχαίνονται την περιαυτολογία, για λόγους σεμνότητας, μα κυρίως πολιτικούς. Κι αυτό βασικά είναι ένας λόγος να θαυμάζεις, ακόμα περισσότερο, τον Χαλβατζή. Γιατί δεν ήθελε να μιλάει ή να γράφει για να εντυπωσιάσει το κοινό του, ούτε σε α’ ενικό πρόσωπο, βάζοντας το «εγώ» ξέχωρά ή μπροστά από το «εμείς». Μόνο στο κεφάλαιο για τη στρατιωτική του θητεία ξεφεύγει λίγο από τον κανόνα και διηγείται αρκετά βιωματικά περιστατικά. Και αυτό δεν είναι αρνητική κριτική, αλλά το μεγαλύτερο παράσημο για τον χαρακτήρα του.

Ο θάνατος του Χαλβατζή προκάλεσε ένα μεγάλο κύμα συγκίνησης, σε σφους, φίλους και αντιπάλους. Πάντα βέβαια κάποιοι παινεύουν τους κομμουνιστές που φεύγουν, για να θάψουν τους ζωντανούς που μένουν πίσω, εδώ όμως δεν αμφιβάλλει κανείς για την ειλικρίνεια της συγκίνησης και των αντιδράσεων -ακόμα και από ανθρώπους που δε θα το περιμέναμε ίσως. Πώς εξηγείται αυτό;

Ο σύντροφος ήταν ίσως ό,τι πιο κοντινό υπήρξε στον ορισμό του Χικμέτ για τον κομμουνιστή: αγάπη από την κορφή ως τα νύχια. Το έδειχνε στην πράξη, συγκεντρώνοντας τις καλύτερες αρετές της ιδεολογίας μας και -κατά έναν τρόπο- της απήχησης του κόμματος. Τον Χαλβατζή -όπως και το ΚΚΕ- τον εκτιμούν πολλοί, τον θαυμάζουν για τη συνέπειά του, αλλά δεν είναι σε θέση να τον ακολουθήσουν στον δύσκολο δρόμο που επέλεξε.

Δε θα μπορούσαν βέβαια να λείπουν κάποιες παραφωνίες στον μαγικό βόθρο των ΜΚΔ. Κάποιος νάρκισσος έβαλε μια δική του φωτογραφία που είχε και λίγο Χαλβατζή σε μια ακρούλα, κάποιος χαλβάς έριξε μια σπόντα για την τύχη της Τυποεκδοτικής και την απόδοση ευθυνών, ένας άλλος βρήκε λέει αφορμή να θυμηθεί μια παλιά επιστολή του Αλέκου Χαλβατζή (για τους λαθρεπιβάτες στο τιμόνι της ηγεσίας). Κάποιος τον αποχαιρέτησε ως «ξύλινο» πλην «ανοιχτόμυαλο κομματόσκυλο», άλλος διάβαζε τις διαφωνίες του ΣΧ στο βλέμμα του, ενώ ένας έγκυρος ασφαλίτης έγραψε ότι η ηγεσία του ΚΚΕ φοβόταν τον Σπύρο, αλλά αυτός ήταν κομματικός και πειθαρχημένος με την κακή έννοια. Πολύ θα ήθελαν να βρουν ένα στοιχείο, ένα παράπονό του, μια υποψία πικρίας του Χαλβατζή για να πατήσουν, αλλά δε βρήκαν το παραμικρό και αναγκάστηκαν να τα βγάλουν από την κοιλιά τους.

Από μια άποψη, πάντως, όλοι αυτοί είναι (πιο) ειλικρινείς. Δε θα αφήσουν τον «τυχαίο θάνατο ενός κομμουνιστή» να αλλάξει το κόμπλεξ και τα πολιτικά τους σύνδρομα για το κόμμα του. Ίσως είναι πιο ειλικρινείς από αυτούς που έχουν αλλεργία στο ΚΚΕ αλλά σου λένε ότι ο Χαλβατζής ήταν διαφορετικός, από αυτούς που βγάζουν χολή για το Χημείο και τα «ΚΝΑΤ», αλλά αγαπάν τον Σπύρο, που ήταν γραμματέας της ΚΝΕ εκείνα τα χρόνια.

Ίσως όλοι αυτοί να αγαπούσαν ειλικρινά τον Σπύρο, αλλά θα προτιμούσαν να μην είναι κομμουνιστής -δηλαδή το βασικό του γνώρισμα που τον έκανε ανθρώπινο, ξεχωριστό και ιδιαίτερο. Όπως θα ήθελαν και ένα ΚΚΕ του χεριού τους, όχι τόσο «ξύλινο», πειθαρχημένο και -εν τέλει- κομμουνιστικό.

Ίσως τώρα να συγκινήθηκε και ο Πιτσιρίκος -που μπορεί να έχει αγάπη μόνο στους νεκρούς κομμουνιστές, όπως τόσοι άλλοι με νηπιακή πολιτική σκέψη. Ίσως πάλι να φταίει ότι δεν κατάλαβε ποτέ το «μου γαμάς τη συζήτηση» του Σπύρου και τη διακριτική γοητεία των κομμουνιστών αυτής της γενιάς, του κόμματός τους και του Φεστιβάλ -όπου λογικά ο ΣΧ θα έχει την τιμητική του. Και αν θέλαμε να παραφράσουμε το «χιουμοράκι» του Πιτσιρίκου, θα λέγαμε:

Σπύρο Χαλβατζή, θα γελούσες αν μπορούσες να το διαβάσεις αυτό το κείμενο. Εν τω μεταξύ, ήσουν η χαρά της ζωής και τώρα διάφοροι πεθαμένοι με μικρόφωνα σε ΜΜΕ μαφιόζων σε μοιρολογάνε και θέλουν να «προστατεύσουν τη μνήμη σου» -ενώ σε ξέσκιζαν όσο ζούσες...

Αλλά μια αναφορά σε τέτοια άτομα μάλλον «γαμά την ανάρτηση» -κι αν δεν ήταν ο απών φέτος Ζάρα δε θα μας απασχολούσε καθόλου. Αλλά το βασικό ζητούμενο είναι άλλο -και πολύ πιο ουσιαστικό. Να γίνουν κανονικά οι βιβλιοπαρουσιάσεις των «Απείθαρχων», για να δούμε αν μπορούν όντως να δακρύσουν οι πέτρες και τα τσιμέντα. 

Αντί επιλόγου ένα μικρό απόσπασμα από τους «Απείθαρχους», από τη στρατιωτική θητεία του Σπύρου Χαλβατζή, που δείχνει ότι μόνο ξύλινος δεν ήταν -μάλλον πέτρινος και αλύγιστος.

(...) Την επόμενη μέρα ο Καράγιωργας, ταγματάρχης, διευθυντής του Α2, κάλεσε τους πρώην εξόριστους. Ύστερα από τη σχετική «περιποίηση», δηλαδή έναν άγριο ξυλοδαρμό, για το επεισόδιο της προηγούμενης μέρας κατά την επιθεώρηση, φώναξε με αγριάδα νέες απειλές: «Τώρα, αυτήν τη στιγμή, κάθισε και γράψε ένα γράμμα στη Φωνή της Αλήθειας και να πεις στους κομμουνιστές συντρόφους σου εκεί στο σιδηρούν παραπέτασμα ότι όσο είναι ο Καράγιωργας ταγματάρχης του ελληνικού στρατού, ο κομμουνισμός δε θα επικρατήσει στην Ελλάδα». Και η απάντησή μου: «Κύριε ταγματάρχα, μπορεί ως τότε εσείς να έχετε γίνει υποστράτηγος». «Έξω, κάθαρμα, έξω εγκληματία, κομμουνιστή... πάρτε τον...», ήταν το παραλήρημα του ταγματάρχη του Α2 της Τρίπολης για εκείνη την απάντηση.

Γράμματα από τη Σαξονία

Ο τίτλος παραπέμπει συνειρμικά στον δίσκο «Γράμματα από τη Γερμανία» -και τη συνεργασία του Μίκη με τον Φώντα Λάδη. Θα μπορούσε εναλλακτικά (alternative, που λένε) να είναι και Ρ-ούνοι από τη Γερμανία -και ας μην ήταν γερμανικό φύλο οι Ούννοι του Αττίλα. Ή ακόμα «το AfD βαθιά κατάλαβέ το», από μια άλλη στιχουργική δουλειά του Λάδη, κι ας τον απέδιδαν λανθασμένα κάποιοι στον Μπρεχτ. 

Τι μας λένε λοιπόν αυτά τα γράμματα; 

Πως οι (νεο)Ναζί ξανάρχονται. Με φόρα και χωρίς πολλά προσχήματα, από τους ίδιους ή τους αστούς που τους αγκαλιάζουν πρόθυμα, ως οργανικό τους κομμάτι και μια βολική εναλλακτική για το σύστημα και τις βαθιές αντιθέσεις του. Στην αστική δημοκρατία άλλωστε δεν υπάρχουν αδιέξοδα, γιατί ο φασισμός ανοίγει δρόμους, όπως κάποτε η χούντα. Όσοι είχαν πάθει αφωνία για τα εγκλήματα -και το ξέπλυμα- του φασισμού, είναι απολύτως λογικό να τον αντιμετωπίζουν σήμερα σαν «μια φωνή όπως όλες οι άλλες». Κι η κανονικοποίηση των Ναζί δεν είναι απλώς παλιές, συχωρεμένες αμαρτίες για ένα σύστημα που πεθαίνει, αναβιώνοντας βρικόλακες και φαντάσματα του παρελθόντος.

Κάποιοι γυρνάνε τα ρολόγια τους στο 1933 και άλλοι ετοιμάζονται να ξαναζήσουν την ιστορία, γιατί δε διδάχτηκαν πολλά απ’ αυτήν ή γιατί κάποιοι τρίτοι την ξανάγραψαν στα μέτρα τους, για να δικαιώσουν τη σπορά των ηττημένων και τους ζευγάδες τους που εν τέλει επικράτησαν και σφύριξαν το τέλος της. Κάποιοι εθελοτυφλούν για τις αιτίες και άλλοι χώνουν το κεφάλι τους στο χώμα, για να διασκεδάσουν τους φόβους τους και να αποφύγουν την πραγματικότητα και τις προοπτικές της. Οι οποίες είναι κατάμαυρες και γενικώς φαιές προς το «τσιρλί», όπως το χρώμα της στολής των Ταγμάτων Εφόδου του Χίτλερ (το γκρίζο κύμα, που έγραφε και ο Πι-Πι). Απ’ το ’90 και μετά μας έχουν πνίξει τα σκατά και οι 50 αποχρώσεις του φασισμού. Να δεις τι σου έχω για μετά... Και ποιος να το έλεγε ότι η κοπριά του αντικομμουνισμού και η βρωμερή προπαγάνδα του ήταν φασισμού λίπασμα, για να ευδοκιμήσουν τέτοια μπουμπούκια -σαν τον εγχώριο Μπουμπούκο.

Στη Γερμανία ο κόσμος του κινήματος φέρει ακόμα ανοιχτό το συλλογικό τραύμα για το ναζιστικό παρελθόν της χώρας, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και τον αντισημιτισμό. Και έχει (δικαιολογημένα) τόση ευαισθησία ενάντια στους αρνητές του Ολοκαυτώματος, που διολισθαίνει συχνά (και αδικαιολόγητα) στην άρνηση της Γενοκτονίας στην Παλαιστίνη και μια ιδιότυπη ασυλία στο κράτος - δολοφόνο και τα εγκλήματά του, μη τυχόν και κατηγορηθεί για αντισημιτισμό.

Ο αστικός κόσμος αντιθέτως δεν είχε κανένα ενοχικό σύνδρομο για τους Ναζί προπάτορές του και κανένα πρόβλημα να τους αξιοποιήσει στον κρατικό μηχανισμό. Άσε που ήταν πρωτοπόροι οραματιστές της ενωμένης καπιταλιστικής Ευρώπης. Μπορεί πολλές αναλύσεις να συνδέουν την άνοδο της γερμανικής ακροδεξιάς με τον ευρωσκεπτικισμό και την άρνηση των ευρωπαϊκών αξιών, στην πραγματικότητα όμως συμβαίνει ως το αντίθετο, καθώς οι Ναζί ήταν οι θεμελιωτές και ενσαρκωτές ως ένα βαθμό της ιδέας μιας ενιαίας καπιταλιστικής Ευρώπης, με υπόδουλους λαούς, που μετατρέπεται σε ένα απέραντο στρατόπεδο συγκέντρωσης για να γίνει ανταγωνιστική απέναντι στις άλλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις.

Μια στιγμή όμως. Μήπως βιαζόμαστε να χαρίσουμε το AfD στον φασισμό; Δηλαδή είναι φασίστας όποιος έχει ως επίσημη ιδεολογία του τον αντικομμουνισμό -όπως η ΕΕ; Είναι φασίστας όποιος αντιδρά στην «εισβολή των μεταναστών» και χτίζει μια Ευρώπη-φρούριο για να προστατέψει τις (ανταλλακτικές κυρίως) αξίες της -όπως η ΕΕ και πάλι; Ή μήπως θα πούμε φασίστα όποιον ζητά να χτιστεί ένα τείχος ως την Τουρκία, όπως ένας από τους υπουργούς της γερμανικής κυβέρνησης -που είναι «κανονικός δεξιός», όχι του AfD; Και πώς συμπεραίνετε ότι κλείνουν το μάτι στον Ναζισμό (και τα μάτια στα εγκλήματά του) τα κράτη που αξιοποίησαν στον κρατικό μηχανισμό στελέχη του NSDAP, γιατί οι καλοί Ναζί δεν πάνε χαμένοι -όπως στην πρώην ΟΔΓ; Σε ποιο λογικό σύμπαν είναι φασίστας όποιος λέει ότι οι φασίστες δεν είναι φασίστες -όπως ο Ίλον Μασκ που έχει προβάρει και έναν αρχαίο χαιρετισμό; Σε λίγο δηλαδή θα πείτε φασίστες και τους νοσταλγούς του Χίτλερ. Κάπου έλεος, μην τα κάνουμε όλα ίσωμα.

Το σχετικό βίντεο στον σύνδεσμο είναι λίγο παλιότερο πλην άκρως επίκαιρο δυστυχώς. Και το γέλιο πνίγεται και γίνεται κόμπος από την ασφυξία της χολέρας που απλώθηκε πατώντας στην ανεμελιά μας.

Βασικά θυμίζει κάπως από την ανάποδη εκείνο το «ανέκδοτο»-παραβολή που αποδίδουν στον Μπρεχτ, αλλά είναι ενός Γερμανού πάστορα (Νίμελερ). Το παρουσιάζω προσαρμοσμένο στα της χώρας μας. Πρώτα ήρθε ο Σαμαράς και τα εθνικιστικά συλλαλητήρια -δε μίλησαν, γιατί σε δέκα χρόνια κανείς δε θα θυμόταν τη Μακονία. Μετά ήρθε ο Καρατζαφύρερ, με τα υψηλά ποσοστά στη Βόρεια Ελλάδα -δε μίλησαν, γιατί έβαλε πλάτες στο Μνημόνιο και έβγαλε στελέχη για το υπουργικό συμβούλιο της ΝΔ. Ύστερα ήρθε ο Καμμένος, που γιόρτασε με κλαρίνα στο Σύνταγμα την 25η Μαρτίου -δε μίλησαν γιατί ήταν το «αναγκαίο καλό» της ΠΦΑ. Και όταν θέριεψε τελικά η Χρυσή Αυγή, δεν είχε μείνει κανείς φασίστας που να μην τον είχε ξεπλύνει το σύστημα, με έναν τρόπο ίσως λίγο εριστικό...

Είναι δηλαδή κλασικοί φασίστες οι ψηφοφόροι του AfD; Αυτό είναι ένα ερώτημα που θυμίζει τα καθ' ημάς και τη συζήτηση για την τυπολογία της μεταξικής δικτατορίας και της χούντας των συνταγματαρχών. Ενίοτε ο σύγχρονος φασισμός δε βασίζεται σε ένα μαζικό εθνικιστικό κίνημα με τάγματα εφόδου (που παραμένουν ως εφεδρεία), ίσως γιατί δεν υπάρχει ως αντίπαλο δέος ένα μαζικό και απειλητικό επαναστατικό κίνημα για να το χτυπήσουν. Ο φασισμός πατάει συχνά (στην ανεμελιά όσων χάνουν τα ταξικά γυαλιά τους και) στην αφωνία (αντί για τις ναζιστικές κραυγές ή το εγχώριο εγέρθητι), τη νωθρότητα, την αποχαύνωση των μαζών που μένουν απαθείς σε ρόλο τηλεθεατή-ψηφοφόρου.
Η εμμονή στους τύπους όμως δεν μπορεί να αποβαίνει εις βάρος της ουσίας. Και η ταξική ουσία του φασισμού είναι ότι υπηρετεί το καπιταλιστικό κέρδος. Είναι εξίσου χρήσιμος στην αστική τάξη και εξίσου επικίνδυνος για τους λαούς. ΤΟ AfD είναι αυτό ακριβώς που λέει το όνομά του. Μια πραγματική εναλλακτική για το σύστημα και τις αντιθέσεις του -πχ γύρω από το ζήτημα του πολέμου όπου σημαντική μερίδα της γερμανικής αστικής τάξης πλήττεται δραστικά και αναζητά αλλαγή πλεύσης και διαφορετική στρατηγική, πχ απέναντι στη Ρωσία.

Δηλαδή -θα ρωτήσει κάποιος- εσείς είστε με τη λογική του σοσιαλφασισμού, που ταύτιζε τους Ναζί με το SPD της εποχής και άλλα δημοκρατικά κόμματα κόμματα; Το θέμα όμως δεν είναι τι λέμε εμείς, αλλά τι έκανε το ίδιο το SPD -που αξιοποίησε τα freikorps, για να δολοφονήσει τη Ρόζα, τον Λίμπκνεχτ και την επανάσταση. Καθώς κι η αντίδραση του χριστιανοδημοκρατικού πυλώνα του γερμανικού δικομματισμού, που το '92 πχ, όταν (ξανα)βγήκαν παγανιά οι Νεοναζί στην πρώην ΓΛΔ, με επιθέσεις σε Βιετναμέζους μετανάστες και τηλεοπτικά συνεργεία, θεωρούσαν την «κατάχρηση του ασύλου» ως πηγή του προβλήματος. Το βασικό σκεπτικό πάει ως εξής: ο «καλύτερος τρόπος» να αφαιρέσεις από τους Ναζί τον ζωτικό τους χώρο, είναι προφανώς να αντιγράφεις όσα λένε, για να μην έχουν λόγο ύπαρξης. Ή και όχι, αν κρίνουμε από το αποτέλεσμα -όχι μόνο της Σαξονίας...

Αν η υπαρξιακή κρίση της σύγχρονης σοσιαλδημοκρατίας είναι ότι καλείται να εφαρμόσει νεοφιλελεύθερες πολιτικές, απογοητεύει τη βάση της, και το εκλογικό σώμα προτιμά τους αυθεντικούς εκφραστές αυτής της στρατηγικής, η φιλελεύθερη κεντροδεξιά βιώνει κάτι αντίστοιχο, εφαρμόζοντας φασιστικής έμπνευσης μέτρα -πχ στο μεταναστευτικό- και στρέφοντας το κοινό της προς τους γνήσιους φασίστες. Το αυθεντικό είναι πάντα καλύτερο από τις απομιμήσεις.

Παράλληλα οι φασίστες λουστράρουν τη βιτρίνα τους για να υποδεχτούν την εκλογική πελατεία. Κι αν παλιά η κανονικοποίηση του φασισμού περνούσε μέσα από τους νοικοκυραίους και την αξία της οικογένειας, σήμερα έχει και πινελιές... ανεκτικότητας στο διαφορετικό και τη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, όπως δείχνει ο σεξουαλικός προσανατολισμός της προέδρου του AfD -μου αρέσει στα κρυφά και ο Μητροπάνος, που θα έλεγε και ένας νεοναζί νεοέλληνας.

Παραφράζοντας στην εποχή μας τη θεωρία του σοσιαλφασισμού, θα λέγαμε ότι η αστική δημοκρατία έχει γίνει το δίδυμο αδελφάκι του φασισμού, υιοθετεί τις μεθόδους του, την ιδεολογία του και είναι αρκετά δύσκολο να διακρίνεις τα μεταξύ τους όρια, καθώς συγκλίνουν συνεχώς. Κι αυτή η εκτίμηση δε βρίσκει ισχύ μόνο σε μπανανίες, αλλά πρωτίστως στη «μητρόπολη» του καπιταλισμού: τις ΗΠΑ του εκλεγμένου Τραμπ, αλλά και τη Γηραιά ήπειρο, που σαπίζει και αναβιώνει το φάντασμα του Ναζισμού, για να ξορκίσει ένα άλλο κόκκινο, που πλανάται πάνω της και στοιχειώνει την ιστορική της μνήμη.

Σαν το μικρό φαντασματάκι τριγυρνάς
Μέσα από τείχη και παράθυρα περνάς
Και με κατασκοπεύεις
Τι να κάνουμε τώρα, τι να κάνουμε τώρα, πες μου

(Τη σούπα με τα μανιτάρια -Οβελίξ- και μια επανάσταση -Βλαδίμηρος)

Αυτή βασικά είναι η τελευταία γραμμή άμυνας και βασικό αφήγημα των αστών δημοσιολόγων: τα δυο άκρα μαλώνανε σε ξένο αχυρώνα. Τα ποσοστά του AfD παίρνουν την ανιούσα στην παλιά επικράτεια της ΓΛΔ, δίνοντας το πάτημα για επικίνδυνους συμψηφισμούς και την κρυφή γοητεία του... ολοκληρωτισμού, σε έναν λαό που δεν έχει συνηθίσει και εκπαιδευτεί στα καλά της δημοκρατίας. Μόνο που αυτό το αφήγημα είναι ένα ψέμα με τη μορφή της μισής αλήθειας που ξεχνάει βολικά κρίσιμες παραμέτρους.

Στην (αγροτική και καθυστερημένη) πάλαι ποτέ Πρωσία υπήρχαν ανέκαθεν συντηρητικά αντανακλαστικά και ναζιστικά κατάλοιπα που δεν εξαφανίστηκαν πλήρως επί ΓΛΔ και είχαν εκδηλωθεί μάλιστα, τη δεκαετία του '70, με δολοφονικές επιθέσεις εναντίον δύο Κουβανών μεταναστών στο Μερσεβούργο της Σαξονίας Εύκολα φαντάζεται κανείς πώς ένιωσαν όταν ξαναβγήκαν από τις τρύπες τους μετά την πτώση του τείχους -και αυτό μολονότι τα ποσοστά μεταναστών στο συγκεκριμένο κρατίδιο δεν είναι από τα πιο υψηλά σε σχέση με άλλες περιοχές. Το ζήτημα δεν είναι αν υπήρχαν ναζιστικά σταγονίδια στη Γερμανία αλλά τι έκανε κάθε κράτος για να τα αντιμετωπίσει και εκεί η σύγκριση είναι καταλυτική: η ΓΛΔ τους τιμώρησε, τους αντιμετώπισε δικαστικά και ποινικά, τους καταπολέμησε με κάθε πιθανό τρόπο, ενώ η ΟΔΓ τους αξιοποίησε και έθεσε εκτός νόμου το ΚΚ.

Επιπλέον.
Η Επανένωση του '90 ήταν ουσιαστικά μια μορφή προσάρτησης της ΓΛΔ που έκανε τους... Ανατολικούς να αισθάνονται πολίτες δεύτερης κατηγορίας και να τρέφουν ισχυρά αισθήματα νοσταλγίας για τη DDR -αλλά και εχθρότητας για την ΕΕ. Το AfD αξιοποίησε έξυπνα το αίσθημα της Ostalgie, φέρνοντάς το παράλληλα στα μέτρα του, δηλαδή μια στείρα νοσταλγία με πατριωτισμό, χωρίς επαναστατικές σοσιαλιστικές αιχμές. Σε μια συγκέντρωση μάλιστα οι παριστάμενοι τραγούδησαν και τον ύμνο της ΓΛΔ, Auferstanden aus den Ruinen -αναστημένη από τα ερείπια...

Αλλά όποιος συγχέει τον κομμουνισμό με τον φασισμό είναι σα να μην μπορεί να ξεχωρίσει δύο λογιών άχυρα, πχ τον ύμνο της ΓΛΔ από την ντίσκο των Μπακαρά (που αντιγράφει τις νότες του κουπλέ ξεδιάντροπα). Ο φασισμός (ξανα)φύτρωσε στα ερείπια της ΓΛΔ -ποιος να το έλεγε πως ο καπιταλισμός που θριαμβεύει είναι η βάση για την επιστροφή των Ναζί. Και ο μόνος τρόπος να ηττηθεί είναι όντως να Auferstanden aus den Ruinen δριμύτερη και καλύτερη η ΓΛΔ και ο σοσιαλισμός που γνωρίσαμε.

Τα βρωμερά φίδια που εκκολάπτει η ΕΕ είναι σαν την Λερναία Ύδρα. Όχι απλώς γιατί φυτρώνουν άλλα στη θέση όσων κόβουμε, αλλά γιατί αν θες να ξεμπερδεύεις, πρέπει να χτυπήσεις τη ρίζα του κακού. Δηλαδή το σύστημα που τα γεννά και τα τρέφει -ακόμα και αν επιφανειακά τα στοχοποιεί. Η φράση του Μπρεχτ -που την έγραψε όντως, αλλά κάποιοι την αποσιωπούν- για τον φασισμό που δεν μπορεί να καταπολεμηθεί παρά μόνο ως καπιταλισμός, είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Και οδηγός για όσους ανησυχούν πραγματικά με τα γράμματα καθάρματα από τη Σαξονία και όλον τον σάπιο κόσμο της εκμετάλλευσης.

Υστερόγραφο: ίσως το κείμενο μοιάζει λίγο... ανεπίκαιρο, αλλά η κε του μπλοκ βρίσκεται για λίγες μέρες εκτός έδρας, χωρίς τη δυνατότητα να αποδώσει τις δέουσες τιμές στους απείθαρχους που φεύγουν. Επιφυλάσσεται να επανορθώσει μες στις επόμενες μέρες.

Τι έκανες στον μεσοπόλεμο, πατέρα;

Η πολιτική δεν έχει θέση στην τέχνη/λογοτεχνία. Ο καλλιτέχνης/λογοτέχνης πρέπει να μένει μακριά από πολιτικές αντιπαραθέσεις, κομματικές εντάξεις, να μην αναλώνεται στα καθημερινά και εφήμερα. Να πετάξει μακριά από τον κόσμο και την πεζή πραγματικότητα, για να τα φωτίσει αφ’ υψηλού -από το συννεφάκι του.

Αθάνατα κλισέ, που θυμίζουν αυτό για την πολιτική που δε χωρά στον αθλητισμό και το ποδόσφαιρο. Φρόντισαν βέβαια να το τσαλαπατήσουν στην πράξη οι ίδιοι οι λογοτέχνες, της γενιάς του ’30 -και γενικώς. Όχι μόνο με τα έργα τους και τα μηνύματα που περνούσαν, αλλά με μαχητική αρθρογραφία, συνδικαλιστική δράση και μια πλούσια, πολύπλευρη δραστηριότητα. Η πένα τους είναι το βασικό όπλο που έχουν, αλλά είναι συνέχεια της πολιτικής τους στάσης με άλλα μέσα (κατά αντιστοιχία της φράσης του Κλαούζεβιτς για τον πόλεμο και την πολιτική).

Το βιβλίο του Βασίλη Μόσχου είναι ένα δελτίο πολέμου, που καταγράφει τις μάχες και τη δραστηριότητα των λογοτεχνών μιας εξόχως συγκρουσιακής περιόδου. Κι αν ήμουν στη θέση του συγγραφέα, θα συνόψιζα το θέμα που τον απασχολεί, σα να απευθυνόμουν στους «πνευματικούς πατέρες» εκείνης της δεκαετίας, με το ερώτημα που βάζω στον τίτλο της ανάρτησης. Τι έκανες στον μεσοπόλεμο, (πνευματικέ) πατέρα;

Λίγοι είναι οι ριψάσπιδες που αναζητούν προσχήματα για να αποφύγουν τη μάχη. Ελάχιστοι μένουν ουδέτεροι στα γεγονότα και τις προκλήσεις της εποχής τους. Κάποιοι αναζητούν το επόμενο εθνικό (διάβαζε αστικό) αφήγημα που θα διαδεχτεί τη χρεοκοπημένη Μεγάλη Ιδέα (της ελληνικής αστικής τάξης για τον εαυτό της). Κάποιοι εμφανίζονται ήδη σαν θιασώτες της ευρωπαϊκής ιδέας -που τότε απασχολούσε έντονα τους ναζιστικούς κύκλους. Ενώ κάποιοι δε λένε κούφια λόγια, γιατί βιώνουν στο πετσί τους κάθε τους λέξη-κείμενο-επιλογή, με εξορίες και συλλήψεις.

Τι λένε λοιπόν οι διανοούμενοι-λογοτέχνες της εποχής; Πολλά και αντικρουόμενα. Όποιος αναζητά μια κοινή, ενιαία γλώσσα, θα καταλήξει σε μια ταξική Βαβέλ, που αδυνατεί να αρθρώσει συνεκτικό λόγο και δε λέει πρακτικά τίποτα -είτε μιλάμε για λογοτέχνες, είτε για οποιαδήποτε άλλη σφαίρα του κοινωνικού γίγνεσθαι.

Κάποιοι λογοτέχνες είναι αθεράπευτα ερωτευμένοι με την εξουσία, θέτουν το ταλέντο τους στην υπηρεσία των ισχυρών, προσαρμόζουν ευέλικτα τις αρχές τους στην εκάστοτε αρχή και τις πολιτικές μεταβολές, εξυμνούν τους εκάστοτε κρατούντες, τον Βενιζέλο, τον «μεταρρυθμιστή» Γ. Παπανδρέου αλλά και τον Μεταξά. Καταλαβαίνουν πολύ καλύτερα από κάποιους «αριστερόστροφους» πως το αστικό κράτος έχει συνέχεια -αυτή είναι η περίπτωση του Σεφέρη, που υπηρετεί επί μεταξικής δικτατορίας σε κρίσιμα πόστα, σχετικά με τον Τύπο. Προκόβουμε καταπληκτικά, όπως θα έγραφε ειρωνικά και ο ίδιος μερικές δεκαετίες αργότερα, για μια άλλη δικτατορία... 

Ευτυχώς υπάρχει το κόκκινο αντίπαλο δέος, που προκαλεί όντως δέος με τα ονόματα που το στελεχώνουν (αλλά και την μικροπρεπή ειρωνεία κάποιων αστών συναδέλφων τους, που επιχειρούν να μειώσουν το έργο τους και πρωτίστως τις πολιτικές τους επιλογές).

Είναι δύσκολο να μη νοσταλγήσεις μια εποχή που δεν έζησες, βλέποντας τόσα ιερά τέρατα (Βάρναλης, Γληνός και Καρβούνης, μεταξύ πολλών άλλων) να συσπειρώνονται στη σωστή πλευρά της ιστορίας/λογοτεχνίας. Δε γίνεται να μη ζηλεύεις την οργάνωση, τις προσπάθειες και τα φιλόδοξα εγχειρήματα των (Νέων) Πρωτοπόρων, το μορφωτικό ρεύμα, τις αδιάκοπες πρωτοβουλίες του, τον διεθνή συντονισμό, την εκλαϊκευτική δουλειά και μια σειρά κινήσεις που μπορεί να μην έφεραν έναν τύπο... «πολιτιστικής επανάστασης», ήταν όμως σοβαρή επαναστατική δουλειά που άφησε μακροχρόνιους καρπούς. 

Κι είναι αναπόφευκτο, σα νομοτέλεια, να αναρωτηθείς αν έχουμε σήμερα, σε πιο «εύκολους» πλην αντιποιητικούς, πεζούς καιρούς, τη θέληση και τα εφόδια, το αντίστοιχο ταλέντο και τις ίδιες χαρισματικές μορφές, τη δύναμη να εμπνέουμε και να κερδίζουμε τα πιο ανήσυχα καλλιτεχνικά (και όχι μόνο) μυαλά του καιρού μας. Και αν μας λείπουν όλα αυτά, πώς αλλιώς θα τα επανακτήσουμε, αν όχι μέσα από ένα συλλογικό κίνημα που θα φέρει τα πάνω κάτω -και μαζί και τους συσχετισμούς;

Παρόλα αυτά, η μελέτη του ΒΜ δεν είναι μια νοσταλγική αναφορά σε ένδοξους καιρούς και περασμένα μεγαλεία, ούτε μια αγιογραφία των επίμαχων προσώπων. Βλέπει τους πρωτοπόρους καλλιτέχνες ως έχουν μες στο δοσμένο ιστορικό πλαίσιο, την πορεία διαμόρφωσής τους αλλά και τις «αντινομίες» τους, μα πρωτίστως τις στρατηγικές αντιφάσεις της οργανωμένης πρωτοπορίας, δηλ του ΚΚΕ και της Κομιντέρν, στην εποχή των Λαϊκών Μετώπων. 

Είναι μια εποχή στην οποία δεν υπάρχουν τοτέμ και αυθεντίες.
Ο Βάρναλης πχ καλείται να απολογηθεί για μια θετική κρίση του για το συγγραφικό ταλέντο του Τρότσκι. Η σχέση του Πικρού με το ΚΚΕ είχε μάλλον πικρό τέλος -και δεν αποκαταστάθηκε ποτέ πλήρως τα επόμενα χρόνια. Ο Ζαχαριάδης γράφει μέσα από τη φυλακή τον «αληθινό Παλαμά» αλλά δεν ευθυγραμμίζονται όλοι με την ερμηνεία του -ούτε εξάλλου με τις κεντρικές πολιτικές επεξεργασίες του κόμματος, που διαμορφώνουν σαφώς κλίμα και μια γενική γραμμή, αλλά δεν τις ακολουθούν όλοι απαράβατα. Κι ο Ζέβγος αντιπαρατίθεται έντονα για τον ταξικό χαρακτήρα της επανάστασης του ’21 με τον Κορδάτο, που είναι όμως πιο κοντά στη σημερινή αντίληψη του κόμματος.
Σε αντίθεση με το αστικό στερεότυπο, η σκέψη των κομμουνιστών παραμένει πρωτότυπη, ενίοτε αντιφατική, μα πάντα πλούσια και ενδιαφέρουσα. Κάτι που δύσκολα μπορεί να αποδώσει κανείς στην αστική σκέψη, στο σύνολό της.

Διαβάζοντας το βιβλίο, ο αναγνώστης συνειδητοποιεί πως δεν υπάρχει παρθενογένεση στην «τέχνη» του αντικομμουνισμού και ότι οι θιασώτες του αναμασούν την ίδια ιδεολογική μούχλα εδώ και (εννιά τουλάχιστον) δεκαετίες. Ειδικότερα, δεν υπάρχει αντισοβιετικό κλισέ στον σύγχρονο δημόσιο λόγο, που να μην αντιγράφει παλιότερα αστικά αφηγήματα της δεκαετίας του ’30. Η αστική σκέψη σπανίως (έως ποτέ) κομίζει κάτι φρέσκο και πρωτότυπο, γιατί είναι από τη φύση της συντηρητική, στη θέση του απολογητή ενός σάπιου κόσμου που πεθαίνει και επιβιώνει τρώγοντας τις σάρκες του/μας και βασικά τους ζωντανούς πόρους της κοινωνίας -πχ τη ζωντανή εργασία. 

Στον αντίποδα, οι ανταποκρίσεις του Βάρναλη από όσα είδε στη χώρα των Σοβιέτ (που κυκλοφόρησαν και σχετικά πρόσφατα σε βιβλίο) είναι μια ζωντανή, διεισδυτική μαρτυρία για μια σειρά πτυχές της σοβιετικής κοινωνίας, που διαβάζεται ακόμα και σήμερα με ενδιαφέρον. Και είναι ζήτημα γιατί δεν υπάρχει μια αντίστοιχη έκδοση με τα κείμενα του... συνταξιδιώτη του Βάρναλη, του Δ. Γληνού.
Εξίσου ενδιαφέρουσες είναι οι ενθουσιώδεις εντυπώσεις του Καζαντζάκη από το ταξίδι του στη Ρωσία. Δυσκολεύεσαι όμως να πάρεις πολύ σοβαρά έναν στοχαστή που αριστερίζει μεν -και στοχοποιήθηκε από την εκκλησία για τις απόψεις του- αλλά δείχνει αντίστοιχο ενθουσιασμό για τη... ζωτική ορμή του Φράνκο και του φασισμού στον ισπανικό εμφύλιο, ακολουθώντας νιτσεϊκά πρότυπα και λογική. 

Η συμβολή του ΒΜ δεν είναι ένα απλό λιθαράκι -στο θέμα που τον απασχολεί και ευρύτερα στη βαθύτερη κατανόηση της εποχής- αλλά ένα... «μικρό τούβλο» 700 και πλέον σελίδων, με υπερδιπλάσιες υποσημειώσεις, που είναι η ένοχη απόλαυση του ιστοριοδίφη αναγνώστη. Προσφέρει ένα χορταστικό υλικό, με το οποίο κινδυνεύεις να βουλιάξεις στον χρόνο και να χαθείς σε ένα λαβύρινθο γαργαλιστικών λεπτομερειών, που μπορούν να γίνουν ξεχωριστά κεφάλαια.

Πχ τον Βάρναλη να αρθρογραφεί για το χτύπημα που δέχτηκε ο «ρωμαίικος ιμπεριαλισμός» με τη μικρασιατική καταστροφή, και για την αστική τάξη που «συνειδητοποιήθηκε κι έγινε ιμπεριαλιστική με τους μακεδονικούς αγώνες», με τη Μεγάλη Ιδέα να αφήνει τα σύννεφα και να μπαίνει στην πράξη.
Ή το αντικομμουνιστικό καλτ της εποχής που αντιστοιχούσε τα ονόματα των Λένιν και Στάλιν με αριθμούς από τους οποίους προέκυπτε το 666 -υποθέτω ως άθροισμα. Που ’σαι Ζάρα να μαθαίνεις...

Η εν λόγω μελέτη δεν είναι μια λογοτεχνική προσέγγιση στο θέμα, ούτε μιλάει τη γλώσσα των λογοτεχνών. Είναι μια διατριβή, κάτι σαν τα «προλεγόμενα» του πρώτου βιβλίου του συγγραφέα για τη δεκαετία του ’40 -στη γλώσσα του σινεμά θα το λέγαμε prequel. Κι αν φαίνεται κάπως περίεργο που αυτός ο τόμος είναι σχεδόν διπλάσιος σε έκταση από τον προηγούμενο, για μια τόσο εμβληματική περίοδο, η εξήγηση είναι απλή και απολύτως... υλιστική. Η παρανομία, η Κατοχή και η Αντίσταση, τα Δεκεμβριανά και ο Εμφύλιος, μπορεί να είναι συγκλονιστικά ιστορικά γεγονότα που δε συγκρίνονται με άλλα -ως προς το βάθος, την πυκνότητα του ιστορικού χρόνου και το διακύβευμα. Αλλά η φωτιά της μάχης σπανίως αφήνει πίσω της υλικά τεκμήρια και αρχειακό υλικό -αν δεν καταστρέφει κιόλας το ήδη υπάρχον. Η δεκαετία του ’30 άλλωστε είναι εξίσου ενδιαφέρουσα και μεστή σε γεγονότα -και κατά μία έννοια αποτελεί τον ιστορικό προθάλαμο για όσα ακολουθούν-, ωστόσο το σχετικό υλικό μειώνεται σημαντικά μετά την επιβολή της δικτατορίας του Μεταξά -για αντίστοιχους, αντικειμενικούς λόγους. 

Διατηρώ μια (πιθανόν αβάσιμη) υποψία ότι ο συγγραφέας θα ήθελε να γράψει άλλη μία (τουλάχιστον) εκδοχή του ίδιου βιβλίου. Πχ με περισσότερα και πιο αναλυτικά παραθέματα με κείμενα της εποχής -και τις λογοτεχνικές διαμάχες, με πολιτικές προεκτάσεις, που μαγνητίζουν το ενδιαφέρον μας πολύ περισσότερο από άλλες σύγχρονες κόντρες. Ή ενδεχομένως με ελαφρώς διαφορετικό ύφος, κάπως λιγότερο ακαδημαϊκό, και μια μορφή που θα αναδείκνυε το περιεχόμενο για το ευρύ αναγνωστικό κοινό -όχι πως δεν είναι προσιτό και στην παρούσα εκδοχή του.
Εφόσον μιλάμε όμως για μια έρευνα και ένα «έργο ζωής», όλα αυτά θα απαιτούσαν πιθανότατα μια δεύτερη ζωή για να γραφτούν -κάτι όχι ιδιαίτερα ρεαλιστικό.

Υπάρχει ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο για τις διαμάχες γύρω από το γλωσσικό ζήτημα, τη δημοτική και την καθαρεύουσα -μια παρωχημένη κατασκευασμένη γλώσσα που ταλαιπωρούσε τον λαό μας για πολλά χρόνια-, που προσφέρεται για επίκαιρους συνειρμούς και προεκτάσεις. Υπάρχει άραγε στις μέρες μας γλωσσικό ζήτημα; Πόσο σίγουροι είμαστε ότι το έχουμε λύσει -έστω και στο κομμάτι των επιβιώσεων της καθαρεύουσας- και ότι αυτό που μιλάμε σήμερα δεν είναι παρά ένας ντροπαλός συμβιβασμός με κάποια κατάλοιπά της -ένα ενδεχόμενο για το οποίο μας προειδοποιούσαν προφητικά οι «μαλλιαροί» σφοι της εποχής, ως συνεπείς δημοτικιστές; Τι άλλο, παρά συμβιβασμός και κατάλοιπα, είναι πχ κάποιοι τύποι στον παρατατικό -όπως το «επρόκειτο», το «αντιτίθετο» κτλ-, που μπορεί να τα βρει κανείς στο συγκεκριμένο βιβλίο, αλλά και στα γραπτά όλων μας -ιδίως σε εργασίες που προορίζονται για δημοσίευση; Ο αναμάρτητος πρωτοπόρος τον λίθο βαλέτω...

Και πέραν αυτού. Πόσο προφητικός ήταν ο Γληνός, όταν πρότεινε τη σπουδαία απλοποίηση της φωνητικής ορθογραφίας και το λατινικό αλφάβητο -πολύ πριν μας απασχολήσουν ως φαινόμενο ή ως ιδέα έστω τα περιβόητα greeklish; Και τι θα μας έλεγε σήμερα, αν έβλεπε πόσες αγγλικές λέξεις χρησιμοποιούνται καθημερινά χωρίς να αφομοιώνονται στα μέτρα της νεο-ελληνικής γλώσσας; Και τι δυνατότητες εξέλιξης και ανάπτυξης έχει μια γλώσσα που εξακολουθεί να πατάει με το ένα πόδι στην καθαρεύουσα -και συνεπώς να κουτσαίνει-, ενώ δυσφημούνταν επί μακρόν από πολλές πλευρές και με κάθε τρόπο οι... «ακρότητες» των δημοτικιστών ή οι λεξιπλασίες του Ζαχαριάδη; 

Δεν έχω απαντήσεις, μόνο τα ερωτήματα -και ελπίζω να τα θέτω με ενδιαφέροντα τρόπο τουλάχιστον, χωρίς να μπαίνουν όλα στο μίξερ. 

Αντί επιλόγου. Προφανώς αξίζει να διαβάσει κανείς το βιβλίο και ας μην είναι αυτό που λένε «βιβλίο παραλίας» -εκεί δηλαδή που το διάβασε η κε του μπλοκ. Εξάλλου τα βιβλία δεν είναι απλώς μια αγάπη για το καλοκαίρι. Κι ένα αγύμναστο μυαλό δεν μπορεί ποτέ να αποδώσει, αν έχει κακομάθει (μόνο) σε οθόνες.

Λίστες βιβλίων για τις διακοπές φτιάχνουν συνήθως όσοι διαβάζουν σπανίως ως ποτέ ή όσοι θέλουν μια ωραία φωτογραφία με μια ντάνα βιβλίων για τα like -χωρίς να μας λένε ποτέ αν τα διάβασαν όντως και τι τους έμεινε από αυτά, πλην των like.

Πολύς κόσμος δεν ψάχνει άλλοθι, αλλά τον χαμένο (ελεύθερο) χρόνο, που δεν τους αφήνει η πεζή καθημερινότητα. Αλλά χρόνος για διάβασμα υπάρχει σχεδόν πάντα -κι ας μην είναι όσος θέλουμε. Αρκεί να το έχουμε προτεραιότητα. Κι ίσως έτσι μπορέσουμε κάποτε να γίνουμε αναγνώστες παντός καιρού και εποχής, που δε θα παθαίνουν αναφυλαξία σε κείμενα που ξεπερνούν τις τρεις γραμμές -πχ όπως αυτό και πολύ περισσότερο τα βιβλία. 

Σ.Σ.: Ο υπότιτλος είναι σαφώς ειρωνικός. Κράτησα νοερά την κωδικοποίηση για να μην πλατειάσω υπερβολικά, αλλά δεν αρίθμησα καν τα σημεία. Ελπίζω ωστόσο ότι είναι κάπου 10(+1), όπως συνηθίζεται στους τίτλους τέτοιων κειμένων με λίστες. Οι οποίες μπορεί να μας απασχολήσουν και σε ένα επόμενο κείμενο, εντός του μήνα -καλώς εχόντων των πραγμάτων. Ποτέ μη λες ποτέ...

Κόμματα και αρώματα -άσε τα καμώματα

Σας ενδιαφέρει/αρέσει η πολιτική;

Αν ήταν ερώτηση κλειστού τύπου (από αυτές που τόσο αγαπά το εξεταστικό σύστημα στις «ανοιχτές κοινωνίες» της γενικευμένης εμπορευματικής παραγωγής), θα τσέκαρα το σχετικό κουτάκι με σφυροδρέπανο. Εκτός και αν μπορούσα να ζητήσω διευκρινιστικές λεπτομέρειες, στις οποίες κρύβεται ο διάβολος, με τον οποίο ενδέχεται να συμμαχήσουμε, γιατί η διαλεκτική σκοπού-μέσου αγιάζει τον εξαποδώ. Γιατί, αν εννοούμε την καθημερινή πολιτική επικαιρότητα, δυσκολεύομαι πλέον να την παρακολουθήσω. Όχι πως είναι δύσκολη, αλλά είναι αφόρητα βαρετή.

Ου γαρ έρχεται μόνον. Δεν είμαστε πια τα παιδιά που ήταν η νιότη του κόσμου και πίστευαν πως θα τον αλλάξουν στο μπόι των ονείρων τους, πριν να μας φέρει εκείνος στα δικά του μέτρα. Ίσως πάλι μεγαλώνοντας, δεν έχεις πυκνό ιστορικό χρόνο για ανοησίες αλλά μόνο για ό,«τι πραγματικά αξίζει»: υγεία, ζωή, οικογένεια, τα παιδιά, τον πατερούλη, την επανάσταση, την πάλη των τάξεων που παραμένει ιστορικά αδικαίωτη... Δε σε νοιάζει πια το αστικό πατατάκι αλλά πώς θα στείλουμε τους εχθρούς του λαού στο Νευροκόπι να ξεχιονίζουν το όρος Πατάτα, με κουταλάκια του γλυκού.

Όποιος δηλώνει απολιτίκ, σκάβει τον λάκκο του -με κουταλάκι- και υπηρετεί όσους έχουν την κουτάλα της εξουσίας και τρων με χρυσά κουτάλια. Όποιος νιώθει σκληρός (καριόλης) σαν τον Κουταλιανό και ότι θα γαμήσει το σύστημα, θα τους δείξει, θα τους πήξει, επειδή δεν ψηφίζει κανέναν τους, κάνει μια τρύπα στο νερό -με κουταλάκι της σούπας. Αλλά πνίγεται σε μια κουταλιά νερό, όταν πρέπει να απεργήσει ή να κατέβει στον δρόμο, και μένει στο καφενείο να γκρινιάζει για τον πήξα, τον δείξα και το κακό συναπάντημα. Μα χτες μες στην πορεία γυρνούσες γελαστός...

Αλλά όσοι αδιαφορούν παγερά, με θερμοκρασίες Νευροκοπίου, για αυτήν την πολιτική σκηνή, έχουν πολλούς λόγους να νιώθουν πως δεν τους αφορά, και δεν είναι απαραίτητα απολίτικοι. Κανείς δεν αποκτά άλλωστε πολιτική συνείδηση με το εκλογικό πατατάκι ή το σανό που μοιράζουν τα ειδησεογραφικά δελτία. Οι πολιτικάντικες εξελίξεις δεν έχουν άμεση σχέση με την πολιτική -ή με τη συνείδηση γενικότερα.

Στην Αρχαία Ελλάδα γνώριζαν καλά ότι όποιος δεν ασχολείται με τα κοινά είναι άχρηστος και όποιος ιδιωτεύει συνώνυμο του βλάκα -κάτι που διατηρήθηκε ως σημασία στα αγγλικά (idiot). Σήμερα το πρότυπο του σύγχρονου μέσου πολίτη είναι ο βλάκας -χωρίς περικεφαλαία- που κοιτάζει τη δουλίτσα του (ιδιωτεύει), απεμπολεί την πολιτική του ιδιότητα (ως πολίτης) εφόσον δεν τον ενδιαφέρει η πολιτική, και αποθεώνει τους ιδιώτες και την... επενδυτική πρωτοβουλία τους, φτάνοντας στο ανώτατο επίπεδο αποβλάκωσης. Άραγε να ισχύει για τους βλάκες η θεωρία των σταδίων (#diplis); Κι υπάρχει μεγαλύτερος βλάκας από τον μέσο ψηφοφόρο της ΝΔ που θέλει κι άλλο μαστίγιο, γιατί θεωρεί λαϊκισμό το καρότο;

Κάποτε το ΠΑΣΟΚ έπρεπε να δώσει κάτι (έναν διορισμό, μια ΑΤΑ -κουτσουρεμένη, μια σύνταξη για όποιον πήρε τα βουνά, αυξήσεις), για να εκμαυλίσει συνειδήσεις, το κίνημα, να εξαγοράσει ψήφους, να κάμψεις αντιστάσεις και αντιστασιακούς, να κλείσει στη δρακογενιά και τους αγώνες της ραντεβού με το χρονοντούλαπο της ιστορίας. Το ΕΑΜ μας έσωσε απ’ την πείνα και το ΠΑΣΟΚ έκλεισε στόματα με καρότα και ψίχουλα.

Η ΝΔ αλλάζει στα μέτρα της τα συνθήματα της Αλλαγής. Ο ΛΑΟΣ (του Καρατζαφίρερ) θέλει, το ΠΑΣΟΚ (του Σημίτη) μπορεί. Οτιδήποτε άλλο είναι αδιέξοδος λαϊκισμός (ΤΙΝΑ) και στηλιτεύεται ακόμα και σε νοσταλγικά ένθετα για τη δεκαετία με τις βάτες. Αν το ΠΑΣΟΚ, δηλαδή η ενσωμάτωση, ήταν το φαινόμενο της (Μετα)-μεταπολίτευσης, η ΝΔ είναι σημείο των καιρών και του αιώνα μας. Είναι καθεστώς, κυβέρνηση εδώ και 16 χρόνια (απ’ τα τελευταία 22). Χτίζει το δικό της βαθύ κράτος, με γαλάζια παιδιά και στρατιές μετακλητών, τις δικές της συμμαχίες με εργολάβους που έχουν φάει και τα πόμολα, αλλά δε νιώθει πίεση να δώσει κάποια ψίχουλα στο κοινό της, πχ τον 13ο μισθό. Η εκλογική της βάση είναι εκπαιδευμένο σκυλάκι του καναπέ, που γλείφει το χέρι που την χτυπά και γαβγίζει στους ξένους. Θέλει νόμο και τάξη, κι άλλο μαστίγιο, καμαρώνει για το μέτωπο κατά των μπισκότων (που είναι λαϊκισμός), δεν έχει καν την αντίδραση της Πόντιας εταίρας -που έμαθε πως οι άλλες πληρώνονται, στο σχετικό ρατσιστικό ανέκδοτο. Κι αυτό είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα της ΝΔ...

Αντιθέτως, το μεγαλύτερο επίτευγμα του ΣΥΡΙΖΑ είναι πως ανέστησε τη ΝΔ και το «κύρος» των καναλιών -πχ του Μέγκα, που τώρα στηρίζει την ΕΛ.ΑΣ. Το πάθος για τον Τσίμα, ανέβηκε στο κύμα...

Κάποτε οι ασώματες κεφαλές στα δελτία ήταν λαομίσητες και έκαιγαν ό,τι αγαπούσαν, στρέφοντας τον κόσμο εναντίον τους (από τον Μπένι ως την Ντόρα και το «μένουμε Ευρώπη»). Κι ύστερα ήρθαν οι μέλισσες, οι λύκοι, το τρίτο μνημόνιο και η ΠΦΑ, η δημοπρασία-ξεπούλημα για τις δημόσιες συχνότητες και τα πανηγύρια του Παππά και των συριζοτρόλ, που έστησε ριάλιτι με τους καναλάρχες κλεισμένους σε ένα σπίτι.

Τώρα ο Αλέξης ψάχνει συμμαχίες με εφοπλιστές-καναλάρχες, την εύνοια του Μεγάλου τηλεοπτικού Αδερφού, του Μελισσανίδη και του Μαρινάκη -που είναι παλιός αντισυστημικός, ήδη από την εποχή του Unfollow και του Χαραλαμπόπουλου, που ήταν και στο Επικρατείας της ΑΝΤΑΡΣΥΑ. Ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ βρέθηκε στα πρόθυρα της αυτοδιάλυσης και της γελοιότητας -τα άσχημα αριστεροχώρια άσχημα καίγονται-αυτοαναφλέγονται. Και έμεινα με την απορία τι θυμίζει πιο πολύ: τους πειρατές του Αστερίξ που βουλιάζουν μόνοι το καράβι, για να μην το κάνουν οι Γαλάτες. Ή το ανέκδοτο (του Λαϊκού Στρώματος) για την τελευταία ατάκα του Γκόρμπι, στο τελευταίο συνέδριο του ΚΚΣΕ: Σύντροφοι διαλυόμαστε! Η τελευταία μπλόφα του Μιχάλη, που ήθελε να κυβερνήσει χωρίς σοβιετικά βαρίδια, αλλά την πάτησε σα μαθητευόμενος μάγος που δεν μπορούσε να ελέγξει τις αντεπαναστατικές δυνάμεις που απελευθέρωσε.

Το Μαξίμου λανσάρει επετειακά την «τελευταία μπλόφα» του ΣΥΡΙΖΑ -τόσο αμερόληπτη, που μπορεί να συμπαθήσεις τον Τσίπρα (αλλά όχι τον Γιάνη). Αλλά η καλύτερη (και τελευταία;) μπλόφα του Κυριάκου ήταν την περασμένη άνοιξη, το σενάριο για άμεσες εκλογές, πριν σκάσουν και άλλα σκάνδαλα του ΟΠΕΚΕΠΕ, για να αναγκαστούν οι αντίπαλοί του να ανοίξουν πρόωρα τα χαρτιά τους. Ο Αλέξης παρουσίασε μια Αριστερά που θα χωρούσε εύκολα τον Στέφανο Μάνο -αν δεν είχε φύγει πρόωρα. Ενώ η Καρυστιανού έφτιαξε ένα κόμμα-λέσχη φίλων, που είναι ζήτημα αν θα φτάσει στις εκλογές.

Κάποτε τα νέα κόμματα έτρεχαν πίσω από τον χαμένο χρόνο (του Προυστ), να προλάβουν να απλώσουν ρίζες, να στήσουν οργανώσεις, να βρουν μέλη, συνδικαλιστικά στελέχη, να κάνουν άνοιγμα, εξορμήσεις, αφισοκολλήσεις. Τώρα φοβούνται μη τυχόν ξεφουσκώσουν πρόωρα σαν έγχρωμα μπαλόνια (τζέντλεμαν και κλεφτρόνια), χωρίς περιεχόμενο. Δε θέλουν μέλη και οπαδούς, αλλά ινφλουένσερ και χρηματοδότες για προεκλογική εκστρατεία στα ΜΚΔ, που στήνεται σε λίγες βδομάδες.

Κάποτε τα αστικά κόμματα έκλεβαν συνθήματα και τη δομή του ΚΚΕ, για να το αντιμετωπίσουν (πχ το ΠΑΣΟΚ, με το ΕΓ, που εκτελούσε τις εντολές του κυρίαρχου λαού -δηλαδή του Ανδρέα). Τώρα είναι απλώς εκλογικοί μηχανισμοί μιας χρήσης. Ρευστές, χαλαρές ενώσεις, σαν σελίδες στο ΦΒ, με ακόλουθους αντί για μέλη, χτισμένες στο συμφέρον και τη συνδιαλλαγή. Χωρίς ισχυρή πολιτική ένταξη, δίχως ιδέες, δίχως σημαίες, δίχως καβάτζα καμιά. Οι πενήντα αποχρώσεις του αστικού χυλού, που δύσκολα ξεχωρίζουν μεταξύ τους.

Κάποτε τα αστικά κόμματα είχαν ικανούς δημαγωγούς, λαοπλάνους ρήτορες, καλούς ηθοποιούς με οσκαρικές ερμηνείες, που συγκινούσαν το εκλογικό κοινό. Τώρα γεμίσαμε ατάλαντους πρωταγωνιστές, δεύτερης κατηγορίας, που πρέπει να τους δείξει ο γγ πώς γίνεται η δουλειά: τσιπουράτο ύφος, καλός λογογράφος και το LUBEN για τις viral ατάκες. Ο Αλέξης είναι σα να παθαίνει εγκεφαλικό, όσο γερνάει. Ενώ ο Κυριάκος είναι πολύ κωλόπαιδο από κωλόσογο, που τον δουλεύουν στα Social και τα διεθνή media. Αλλά αν είναι τόσο κακός ο αντίπαλος, γιατί χάνουν-με σχεδόν άνευ αγώνα;

Ο Κυριάκος δε χρειάζεται να είναι καλός ηθοποιός ή δεινός ρήτορας, ούτε να έχει ενσυναίσθηση για τον λαό που δεν έχει άρτο, παντεσπάνι και αξιόλογα θεάματα. Του φτάνει να έχει ικανούς συνεργάτες και διεθνή επιτελεία, που ασχολούνται με την εικόνα του και τον πλασάρουν ως «πολιτικό φαινόμενο» που δε χάνει ποτέ. Αν και είναι βέβαιο ότι το σύστημα κοιτά ήδη την επόμενη μέρα και αυτό δεν αφορά μόνο τον δεύτερο πόλο αλλά και την επόμενη μέρα στη ΝΔ χωρίς τον Κυριάκο.

Εν κατακλείδι.

Τα αστικά κόμματα δε χρειάζονται χαρισματικές προσωπικότητες. Κάνουν τη δουλειά τους με μηχανισμούς, μποτάκια και οσονούπω με πολιτικούς τεχνητής νοημοσύνης -ως συνέχεια της καραμέλας για τους «τεχνοκράτες» που θα κυβερνήσουν με αξιοκρατία. 

Το σύστημα δε χρειάζεται μαζικά κόμματα για να ενσωματώσει τις ανησυχίες των μαζών. Ούτε πολύ καρότο και παροχές, όσο δεν πιέζεται από ένα μαζικό κίνημα. Η κυριαρχία του είναι εύθραυστη, αλλά είναι σημείο των καιρών και δείγμα ότι είναι σε θέση να καθορίζει τους όρους του παιχνιδιού.

Στον επίλογο ίσως χωρούσαν κάποιες σκέψεις για την πολιτική που θέλουμε, το επίπεδο της πολιτικής συνείδησης και πώς μπορεί να ανέβει ή για το κόμμα νέου τύπου στις σημερινές συνθήκες ή το «κομματικό φαινόμενο» στην εποχή μας. Αφενός όμως δε χωράνε, γιατί μεγαλώνοντας τείνω να φλυαρώ με λογοτεχνίζουσες διατυπώσεις, να χάνω την ουσία και να την μεταθέτω σε επόμενα μέρη -που δεν έρχονται ποτέ. Αφετέρου για ποια κόμματα να μιλήσουμε σήμερα;

Τι είναι η (πολιτική) ζωή; Τι είναι τα κόμματα; Ένα τίποτα είναι -καλή ώρα όπως ο ΣΥΡΙΖΑ.

Και με αυτό μπορείς να κυριολεκτείς. Όχι μόνο γιατί σήμερα είναι και αύριο δεν είναι. Όχι μόνο γιατί είναι χυλός, αστ(ρ)ική σκόνη στον άνεμο, που ταξιδεύει αναλλοίωτη στον χρόνο και αλλάζει μορφές, συνθέτοντας νέα βραχύβια κόμματα, πάντα γόνιμη σε διεργασίες σαν την κοπριά, αρκεί να βουλώνεις τη μύτη σου για να αντέξεις τη σαπίλα και τα κομπρεμί. Κόμματα και αρώματα -άσε τα καμώματα...

Αλλά γιατί σήμερα δεν υπάρχουν ουσιαστικά κόμματα -παρά μόνο οι χαλαρές ενώσεις που λέγαμε παραπάνω. Κι όποιος νευριάζει με το κλασικό απόφθεγμα «ένα είναι το κόμμα», ας σκεφτεί καλύτερα και ας αναρωτηθεί.

Γιατί, υπάρχουν και άλλα;

Κάνε λοιπόν τον κύκλο σου, Οδυσσέα

Ένας γνωστός, σινεφίλ (με κόμμα ανάμεσα, γιατί δεν είναι διάσημος -αλλά είναι στο κόμμα) λέει ότι η Οδύσσεια του Νόλαν είναι η ταινία της δεκαετίας. Που αποτελεί έμμεση δήλωση απαισιοδοξίας για την εποχή που ζούμε και τον κινηματογραφικό της οίστρο.

Ένας φίλος λέει πως ο Νόλαν έχει σε κουραστικό βαθμό τον ίδιο χαρακτήρα - πρωταγωνιστή σε όλες τις ταινίες του -με ηθικά διλήμματα, δισταγμούς και αντιφάσεις- και μας παρουσιάζει έναν μάλλον αμήχανο παρά πολυμήχανο ήρωα, που δεν είναι όμως ο Οδυσσέας, ούτε καν ο «Ούτις», γιατί λέει δεν του(ς) έβγαινε καλά ο διάλογος στα αγγλικά -κι εγώ που νόμιζα πως μόνο στα νέα ελληνικά υπάρχει τέτοιο πρόβλημα, γιατί δεν μπαίνει άρθρο μπροστά από το «nobody». Ain’t nobody love me better...

Εγώ πάλι δε δηλώνω σινεφίλ (αλλά βιβλιόφιλος), συνεπώς μπορεί να μου διαφεύγουν διάφορα επίπεδα ανάγνωσης, που ίσως να τα έπιανα καλύτερα αν τα διάβαζα γραπτά. Θεωρώ ωστόσο τη Νολανική Οδύσσεια πολύ κατώτερη του Οπενχάιμερ, γιατί εκεί ο σκηνοθέτης δεν εστίασε στη βόμβα και σε ειδικά εφέ, ούτε κορύφωσε με την έκρηξή της την πλοκή, αλλά προέταξε το κοινωνικό - πολιτικό κομμάτι, τη διαμόρφωση του Όπι σε (φιλο)κομμουνιστικό περιβάλλον και πώς έγινε από εθνικός ήρωας ύποπτος για κατασκοπεία στα χρόνια της μακαρθικής υστερίας.
Αντιθέτως, στην Οδύσσεια βλέπουμε πολλές εύπεπτες σκηνές για το ευρύ κοινό, σαν τους (εύπεπτους) σφους του Οδυσσέα που γίνονται βορά για τέρατα, μάχες, αιμοδιψείς στρατηγούς και την πλεονεξία τους. Τα βαθιά μηνύματα και οι προεκτάσεις είναι μάλλον λίγα και ξώφαλτσα -τουλάχιστον για το δικό μου υποκειμενικό κριτήριο, που δεν έχει τόση βαρύτητα.

Αυτό που δεν καταλαβαίνω, ωστόσο, είναι γιατί γίνεται τέτοιος ντόρος για μια σχετικά αδιάφορη ταινία και μάλιστα -ως συνήθως- για τους λάθος λόγους: το χρώμα της Ωραίας Ελένης και αν παραχαράσσεται η μυθολογία. Ο φίλος μου απαντά πως ο ντόρος γίνεται γιατί τον επιδίωξε συνειδητά ο δημιουργός της. Και το πρόβλημα δεν είναι η συμπερίληψη στη διανομή, αλλά ότι έγινε επί τούτου, με στόχο τον επικοινωνιακό θόρυβο. Και όσοι γράφουν δημόσια την αποψάρα τους, συμβάλλουν θέλοντας και μη σε όλο αυτό.
Γιατί αν δεν πάρεις θέση, έρχεται στον ύπνο σου ένα γατάκι, που είναι η Αθηνά μεταμορφωμένη, μαύρο γουρλίδικο σαν τη Ζεντάγια, και σου νιαουρίζει πεινασμένο για να σε πνίξει το παράπονο και οι ενοχές, πριν σε ξεβράσει το κύμα στο νησί των Φαιάκων -που ούτε αυτό υπήρχε στην ταινία. Γιατί όμως να είναι γατάκι και όχι ο Άργος, που ως σκύλος κλαψουρίζει σαφώς πιο πειστικά και χειριστικά;

Ο Νόλαν δε μας δίνει αυτές τις απαντήσεις. Θα τις ψάξουμε μόνοι μας, στους συνειρμούς που ακολουθούν, με τη φρούδα ελπίδα να μην επαναλαμβάνουν παλιές περιπλανήσεις της κε του μπλοκ στο αρχιπέλαγος του διαδικτύου, τη Μεσόγειο που είναι δεμένη με σκοινιά και τον δρόμο προς το Θιάκι, που θάλασσες το ζώνουν, κύματα το κλειουν, αλλά δε μας τρομάζει. Είναι και αυτή μια διαδικτυακή γωνιά -σαν το μπλοκ και τον Άι Στράτη.

-Ζούσαμε και ζούμε σε μια εποχή τεράτων, όπου η εποχή του χαλκού δεν έχει ακόμα σβήσει και το βασίλειο της ελευθερίας και της πραγματικής ιστορίας του ανθρώπου δεν έχει ακόμα εγκαθιδρυθεί. Γι’ αυτό ο Όμηρος βασίζεται στην προφορική παράδοση, πριν την εδραίωση της γραφής (και της γραπτής ιστορίας), ενώ εμείς ψάχνουμε εμμονικά τον (τρίτο) δρόμο προς το Θιάκι κι η πάλη των τάξεων παραμένει ιστορικά αδικαίωτη, καθώς ο (ιστορικός) χρόνος μας γελάει σαν μωρό.

-Σκύλλα και Χάρυβδη. Μια προφητική απεικόνιση των 50 φαιών αποχρώσεων του σύγχρονου δικομματισμού και των κάλπικων διλημμάτων που βασανίζουν τον μέσο υπήκοο στην κάλπη: ΝΔ ή ΕΛΑΣ (τι θα γίνει φίλε μου με εμάς); Η τραγική ειρωνεία είναι ο Αλέξης σε ρόλο Οδυσσέα προς την «Ιθάκη» του, το ΤΑΙΠΕΔ και άλλα ευπώλητα, που έχασε στον δρόμο τους συντρόφους του και άλλα βαρίδια, και μας πλασάρει ξαναζεσταμένο το «μικρότερο κακό», γιατί η Σκύλλα του τρώει μόνο έξι μέλη του πληρώματος, σε αντίθεση με τη Χάρυβδη του Μητσοτάκη. Κανείς δε λέει ότι όλα τα γουρούνια (της Κίρκης) έχουν την ίδια μούρη. Έχουν όμως ίδιες πολιτικές και αποτελέσματα. Ενώ με κόκκινο πανί ένα καράβι απ’ το ’40 έχει να φανεί. Ηλεκτρικός Δυσσέας στη Μεσόγειο και η Πηνελόπη έχει κουραστεί να υφαίνει σχέδια επί αργαλειού, για την επανάσταση που έρχεται.

Βασική προϋπόθεση για αυτή την εκλογική συμπεριφορά είναι η μνήμη χρυσόψαρου και η επίμονη άρνηση για συμπεράσματα. Μπορεί το γοητευτικό εγχείρημα της αντιστοίχισης ομηρικών τοπωνύμιων με τη γεωγραφία της σύγχρονης Μεσογείου να μην έχει ισχυρή επιστημονική βάση, αλλά αν ψάχνεις τη γη των Λωτοφάγων, θα βρεις πολλούς γνήσιους απογόνους τους στη χώρα μας.

Οι συνθήκες θα ωριμάσουν, αντικειμενικά και απότομα, όταν τελειώσει επιτέλους το υφαντό της Πηνελόπης και βοηθήσει ο θεός του πολέμου την ομάδα του να πάρει κάποιον τίτλο. Στο ενδιάμεσο παραμένουμε πιστοί στις αρχές μας, όπως ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη, ευέλικτα και απαρέγκλιτα, σαν δυο αγαπημένα κερασφόρα ζώα. Η Καλυψώ και οι μνηστήρες δεν είναι δείγμα απιστίας, παρά μόνο τακτικοί ελιγμοί, ζιγκ-ζαγκ και επώδυνοι συμβιβασμοί, που δεν αναιρούν την προσήλωση στον στρατηγικό στόχο.

Η Πηνελόπη είναι κάτι σαν την (επαναστατική) εξουσία, που το προλεταριάτο δεν την μοιράζεται με κανένα, αλλά οι καιροσκόποι μνηστήρες την είχαν κάνει παλλαϊκή, σαν χρουτσοφικό κράτος. Η εξουσία έχει γένος θηλυκό, σε αντίθεση με τα εγκλήματα των ανδρών-πολεμιστών που την διεκδικούν. Κι όποιος την θέλει, πρέπει να κάνει γυναίκα του την Πηνελόπη. Δεν αρκεί να σκοτώσει απλώς τον διάδοχο Τηλέμαχο -που φυγομαχεί και τηλεμαχεί, μέχρι να έρθει ο πολυμήχανος πατερούλης.

Άσπρη Ελένη, μαύρη Ελένη, το θέμα είναι να γίνονται πόλεμοι και να ανοίγουν εμπορικοί δρόμοι για τους «λαούς της θάλασσας» που τα έκαναν μούσκεμα. Αλλά αν θέλεις ελευθερία, Ωραία Ελένη (και κάθε Ελένη), πρέπει να γίνεις κόκκινη -και δεν εννοώ Ινδιάνα, χάριν συμπερίληψης. Στα ρωσικά άλλωστε, «Κόκκινη Πλατεία» σήμαινε και σημαίνει όμορφη, πολύ πριν κοκκινίσει η πλάση με τους μπολσεβίκους και τη μόνιμη εγκατάσταση του πολυμήχανου Βλαδίμηρου εκεί. Κι ίσως μπορούμε να το επεκτείνουμε, πχ στον Ωραίο Στρατό του Ζούκοφ, που απελευθέρωσε την Ευρώπη (από τους ταύρους, που ορμούσαν όπου έβλεπαν κόκκινους) και του χρωστά χάρη η ανθρωπότητα που την έσωσε.

Η Σοβιετία ήταν μια Τροία, υπό συνεχή (ιμπεριαλιστική) περικύκλωση, από τα γεννοφάσκια της. Απέτυχαν να την εκπορθήσουν με τα όπλα -κι ύστερα βρήκαν πως φταίει ο βαρύς χειμώνας, ο αγωνιστικός στίβος και τα αγριογούρουνα που είχαν φάει κάτι αηδίες από την Κίρκη. Ήθελαν να αποπλανήσουν τον σοβιετικό λαό με βιτρίνες, καπιταλιστικές Σειρήνες και το όμορφο τραγούδι τους, που έμοιαζε με ποπ των 80’ς και την εισαγωγή του Wind of Change. Έλεγαν πως κρατούσαν τον λαό δεμένο, στον μεσαίο τρούλο του Κρεμλίνου, μα όσοι πέρασαν στην άλλη πλευρά, άφησαν τα κόκαλά τους, χωρίς να βρουν κανέναν καταναλωτικό παράδεισο.

Ό,τι δεν κατάφεραν τα όπλα και η προπαγάνδα, το πέτυχε τελικά ο Δούρειος Ίππος της Περεστρόικα, της μαύρης αγοράς και των ε-χ σχέσεων. Κανείς δεν άκουγε την Κασσάνδρα και τον Λιγκατσόφ, που μας προειδοποιούσαν για τα χειρότερα -και είχαν δίκιο. Ο νικηφόρος ιμπεριαλισμός έφερε μόνο ένα άγριο πλιάτσικο διαρκείας -αντί για ειρήνη και ευημερία. Θέλησε να (ξανα)γράψει την ιστορία και να φέρει το (σοβιετικό) έπος στα μέτρα του. Να το παρουσιάσει ως ένα είδος ύβρης (και ιστορικής νεμέσεως) ενάντια στη φυσικά ροή της κυριαρχίας του. Και να κηρύξει πανηγυρικά το τέλος της ιστορίας, πριν καν αυτή αρχίσει για το πολύτροπο είδος μας.

Η παλιά φρουρά των μπολσεβίκων αποδεκατίστηκε στην πορεία, σαν τους σφους του Οδυσσέα, που έμεινε μόνος του στο τέλος σαν Χαϊλάντερ (κι ίσως για αυτό να έγιναν κάποια γυρίσματα στη Σκωτία), αλλά συνέχισε να έχει μνηστήρες για τον θρόνο του. Έφυγε (η παλιά φρουρά) από το προσκήνιο, από φυσικούς ή πολιτικούς λόγους, και ας μας δείχνουν τον Στάλιν σαν αιμοδιψές ομηρικό τέρας. Άσε που κάποια στην πορεία έγιναν γουρούνια αστικά -κι ίσως ήταν τέτοιοι από πάντα-, ευθέως αντίστροφα με τη Φάρμα των Ζώων κι όσα μας λέει ο πράκτορας Όργουελ για τους χοίρους γραφειοκράτες που μεταλλάχθηκαν σε ανθρώπους. Το βασικό συμβολικό γκεστάλτ, όμως, είναι πως την κρίσιμη ώρα όλες οι αποχρώσεις του κινήματος έσονται εις Κόμμα εν και μοναδικό, ενιαίο και πρωτοπόρο, ειδάλλως εκλείπουν νομοτελειακά από την πολιτική σκηνή, γιατί δεν υπηρετούν κάποια ιστορική σκοπιμότητα.

Κι αν τελικά φτωχική τη βρήκες τη Σοβιετία, δε σε γέλασε. Είχε ελλείψεις και αντιφάσεις, αλλά από ταξική άποψη ήταν χιλιάδες φορές ανώτερη από την καλύτερη αστική (σοσιαλ)δημοκρατία -πχ σουηδικού τύπου. Κι αυτό δε συμβαίνει απλώς γιατί βασιλεύει στους τυφλούς ο μονόφθαλμος Όμηρους της εκμετάλλευσης ο Πολύφημος -ή γιατί ο μη χοίρος βέλτιστος

Αχ βρε Κυκλωπάκι μου
Εσύ είσαι η Ιθάκη μου
Ξώκειλα στην αγκαλιά σου
Σώος και ένας
Και έγινα με τα φιλιά σου
Ο Κανένας

Κι αν τελικά το ΚΚΣΕ έβαλε το χεράκι του και έβγαλε το ματάκι του, δεν είναι έξυπνο να αποφεύγουμε τα κρίσιμα ερωτήματα, πχ για τις αιτίες της αντεπανάστασης και ποιος την καθοδήγησε, και να λέμε «ο Κανένας», λες και ο σοσιαλισμός «κατέρρευσε» από μόνος του, από το βάρος των αντιφάσεών του, που ήταν άλυτες και δομικές.

Το ταξίδι προς την Ιθάκη μας έβγαλε σοφότερους. Κι ο τελικός προορισμός έχει πάντα σημασία, ακόμα και αν τον πλησιάζουμε χωρίς να τον φτάσουμε ποτέ -σαν τις γραμμές των οριζόντων. Ακόμα κι αν δεν ήταν όπως τον περιγράφαμε στο πρόγραμμά μας, ακόμα και αν ο νόστος για τη Σοβιετία και το κόκκινο νησί της Ιθάκης δεν είναι πάντα ο καλύτερος σύμβουλος για την κρίση μας και τις εκτιμήσεις μας. Το ταξίδι σε γεμίζει εμπειρίες, αλλά η κίνηση δεν είναι το παν, αν δεν υπάρχει σχέδιο και προορισμός, με κατεύθυνση την κοινωνία του μέλλοντος.

Σημασία έχει να είσαι σύντροφος παντός καιρού, με σχέδια και σχεδίες, να μη σταματάς ούτε στιγμή να αγωνίζεσαι, να μην έχεις μικροαστική βιασύνη αλλά την επιμονή του Άργου -και ας σου φαίνεται πως αργεί να τσουλήσει ο τροχός της ιστορίας. Σε έναν κόσμο γεμάτο Τηλέμαχους που φυγομαχούν, φρόντισε να είσαι ο Οδυσσέας, πολυμήχανος και ευέλικτος, σαν τον Βλαδίμηρο.

Κάνε λοιπόν τον κύκλο σου Οδυσσέα
Και όσο λείπεις θα είμαι εκεί
Να υφαίνω ατέλειωτο πανί
Ώσπου να βρεις τον δρόμο σου μοιραία
Στης Ιθάκης το νησί να ξαναρθείς

Αν θες να λέγεσαι φίλαθλος...

Αν θες να καταλάβεις τον πανικό ενός γραφιά μπροστά σε μια άσπρη σελίδα/οθόνη, μπορείς να σκεφτείς τον φόβο του τερματοφύλακα πριν το πέναλτι, που λέγεται εσχάτη των ποινών, μοιάζει με εκτελεστικό απόσπασμα και έχει σπεσιαλίστες εκτελεστές, με υψηλά ποσοστά ευστοχίας. Με τη διαφορά πως αυτός (ο τερματοφύλακας) θέλει να πετύχει τη σφαίρα που έρχεται κατά πάνω του και να την εξοστρακίσει από το τέρμα του. Εκτός κι αν πάει μόνη της στα περιστέρια της ειρήνης, σε τροχιά γύρω από τη γη, για να μας πει -όπως ο Γιούρι κάποτε- ότι δε βλέπει κανέναν θεό εκεί πάνω. Μονάχα επίγειους, που φοράνε το 10 στην πλάτη, και έχουν αδυναμίες, κατ’ εικόνα και ομοίωση των ανθρώπων που τους λάτρεψαν.

Αν θες να εξηγήσεις σε έναν τυπικό άνδρα φίλαθλο τι είναι η επιλόχειος κατάθλιψη, μπορείς να μιλήσεις στη γλώσσα του και να του πεις για το άδειο καλεντάρι μετά το Μουντιάλ και το κρύο καλοκαίρι που έρχεται, μέχρι να αρχίσουν τα εθνικά πρωταθλήματα και να τον ζεστάνουν τα παλτά της μεταγραφικής περιόδου. Ή έστω για την κάλπη που είναι γκαστρωμένη, όπως έλεγε ο Χαρίλαος, και πάντα μελαγχολείς με το αποτέλεσμα, γιατί εμείς  μόνο σε πιο ενδιαφέρουσες διαδικασίες μπορούμε να νικήσουμε -και δεν εννοώ των πέναλτι.

Αν θες να του κάνεις μια μικρή εισαγωγή στον κόσμο και την έννοια της κατάθλιψης, μπορείς να του δείξεις έναν οπαδό χωρίς (γεμάτη) ζωή, που καίγεται με τα φιλικά της ομάδας του, μες στο κατακαλόκαιρο, κόντρα σε κάποια μπιραρία -αντί να πάει σε μια τέτοια με τους φίλους του. Δε θα το πιάσει, ως δυνητικά πάσχων, αλλά θα έχεις κάνει μια καλή προσπάθεια.

Κι αν θες να τον εισαγάγεις σε πιο σύνθετες έννοιες, όπως ο φετιχισμός και η αλλοτρίωση, πες του για τη χαρά του παιχνιδιού, που έχει την ίδια ετυμολογική ρίζα με το παιδί. Δείξε του μια παρέα παιδιά που παίζουν και μια παρέα ενήλικων παιδιών, που στέκουν αποχαυνωμένα στην κερκίδα και δεν ξέρουν από πότε έχουν να αγγίξουν τόπι. Μην τον αποπάρεις, γιατί θα τον χάσεις. Πες του μόνο ότι η χαρά είναι να παίζεις, να πρωταγωνιστείς, όχι να μένεις θεατής. Ακόμα και αν είναι λίγο πριν το τέλος του μεγαλύτερου παίκτη στα χρονικά, μοιάζει η σιωπή με αγάπη μεγάλη και τα δάκρυα στα μάγουλα με τελευταίο αντίο, σε ένα πλοίο που βούλιαξε σαν όνειρο θερινής νυκτός -ου μην και αριστερής.

Κάνε εντυπωσιακό φινάλε και έξοδο με τη φράση που αποδίδεται στον σύντροφο με το μουστάκι, για το ιδανικό άθλημα: 22 να βλέπουν και χιλιάδες να παίζουν, σε μια διαλεκτική αντιστροφή του χεγκελιανού σχήματος και της μίζερης πραγματικότητας, που ελάχιστοι μπολσεβίκοι μπορούσαν να κάνουν.
Θυελλώδικα χειροκροτήματα, ουρανομήκεις επιδοκιμασίες! Ουρααααα

Αν θες να πάρει σοβαρά την ιστορία του πρωτόγονου ανθρώπου, μίλησέ του για το άθλημα που αγαπά, σαν την καλύτερη προσομοίωση του αρχέγονου κυνηγιού της φυλής (του ποδοσφαίρου), με τους θηρευτές τερμάτων που έχει μείνει να τους λέμε ακόμα «κυνηγούς», αλλά κανείς δεν είναι χαρούμενος όταν σημαδεύουν μπεκάτσες.

Κι αν θες να λέγεσαι φίλαθλος -πες του μετά-, ένα άξιο μέλος της φυλής του ποδοσφαίρου, δε γίνεται να κάνεις σαν πρωτόγονος και να μην αντιδράς όταν τα κάνει πλακάκια ο φύλαρχος με τους κονκισταδόρες, παραδίδοντας γη και ύδωρ, πνεύμα και αρχαία ιδανικά σε αλλότριους θεούς, χωρίς κάποια αξία πέρα από αυτή που μετριέται με χρήματα, τραπεζικούς λογαριασμούς και λεπτά (με φι) στο ημίχρονο, που κρατά κάνα μισάωρο.

-.-

Αν θες να δεις τη χαρά να ζωγραφίζεται στο πρόσωπο ενός παιδιού, δώσε του μια μπάλα να παίξει, και τα άλλα θα τα βρει μόνο του, θαρρείς από ένστικτο. Το λέει στο βιβλίο του και ο Μπογιό, που δεν έδινε πάσα από το δεξί στο αριστερό, όπως λένε όσοι τον είδαν στο πρωτάθλημα της ΕΣΗΕΑ. Θα είχε βάλει δηλαδή το γκολ του σύντομου εικοστού αιώνα ο Ντιέγκο, αν πάσαρε σε κάποιον ξυλοκόπο συμπαίκτη του; Και ποιος είναι, στην τελική, ο Μαραντόνα μπροστά στον Νίκο;
Είναι ο (εκθαμβωτικός) ατομισμός, ηλίθιε. 

Αν παίξεις μαζί με το παιδί και το κερδίσεις με πλάγια μέσα, είσαι ζαβολιάρης. Ή απλώς ο Αλέκος Αλεξανδρής. Ή ένας ψηφοφόρος του Βουλγαράκη, που ξέρει πως ό,τι είναι (τυπικά) νόμιμο, είναι και ηθικό. Και νόμος είναι το μέτρο της άδικης ηθικής τους. Μέχρι να αλλάξουμε τους όρους του παιχνιδιού.

Αν το παιδί αρχίσει να κλαίει από συγκίνηση, μάλλον θα είναι Αργεντίνος. Θα κάνει τατού, θα γίνει κάγκουρας δυτικών προαστίων, θα τραγουδά συνθήματα κουνώντας χέρια πάνω - κάτω (για να δείξει τις ιταλικές ρίζες μιας χώρας που μιλά ισπανικά) και θα παίζει σαν καμικάζι του Τσόλο Σιμεόνε -που είναι νομοτέλεια να καθοδηγήσει την Αργεντινή τεχνικά, αν δεν το κάνει ήδη. Η μέρα εκείνη δε θα αργήσει, κυνηγημένη Αργεντινή...

Αν ασχολείσαι αμυδρά με την αθλητική επικαιρότητα, αλλά σε μαγνήτισε ξαφνικά το τένις και η «αυθόρμητη» ερωτική εξομολόγηση της Σάκκαρη στον γιο του Μητσοτάκη, είσαι γεννημένο τρολ. Κι αν δε σε πληρώνουν για αυτό, χαραμίζεσαι. Αν πάλι πας στο γραφείο και πιάνουν τέτοια «αθλητική» κουβέντα μπροστά σου, τότε Mariori καταλαβαίνεις πως ζούμε απλώς ανάμεσά τους και μας κάνουν χάρη που μας ανέχονται.

Αν βρεις στρωμένη μπροστά σου μια μπάλα, είναι ό,τι πιο κοντινό θα βρεις σε χρονομηχανή, για να γυρίσεις στην παιδική σου ηλικία. Αν δε σου κάνει κλικ, κούκου ή κάποιον άλλο ήχο, αν δε σου μιλά το τόπι -και δεν του μιλάς και εσύ για αντίποινα-, τότε έχει πεθάνει οριστικά το παιδί μέσα σου και μαζί του πιθανόν και εσύ. Αλλά αν γλιτώσει «Το Παιδί» υπάρχει ελπίδα. Κι ίσως στη νέα σεζόν πάει καλύτερα και ο Κεραυνός Νεοχωρίου. Σκίζεις τα δίχτυα, μαζεύεις βαθμούς.

Κι αν φτάνεις στο σημείο να αδιαφορείς παγερά -στους 40 βαθμούς- για όλα αυτά, ακόμα και αν φτάνουν οι δυο αγαπημένες σου ομάδες στον τελικό, με κοινό μπλαουγκράνα παρονομαστή, είναι σίγουρα ένα κάποιο σημάδι. Ότι ωρίμασες ή ότι γέρασες, εξαρτάται από ποια σκοπιά το βλέπεις.

Κι όποιος γνωρίζει τι φταίει για όλα αυτά, ας μου εξηγήσει μετά. Όχι μόνο με ψυχαναλυτικές ερμηνείες και το φροϊδικό στάδιο, για παλιμπαιδισμούς, χρονομηχανές και τη χαρά του παιχνιδιού. Αλλά μαρξιστικά, μιλώντας για κέρδη, εμπορεύματα και συμφέροντα, που βγάζουν τη χαρά του κόσμου στο σφυρί. Μέχρι να βρει δίπλα του το δρεπάνι και να τους πάρει παραμάζωμα.

-.-

Το Μουντιάλ είναι μια μηχανή παραγωγής στιγμών, συγκινήσεων, αναμνήσεων, συμβολισμών, σε μια πεζή εποχή που είναι στείρα και παράγει πολλές πολύχρωμες φούσκες, αλλά σχεδόν τίποτα που να διαρκεί και να αξίζει. Με σύγχρονους, επιδραστικούς (δηλ ινφλουενσερικούς) όρους, θα λέγαμε ότι είναι ο μεγαλύτερος και πιο αυθεντικός δημιουργός περιεχομένου (content creator), με αξεπέραστα στιγμιότυπα και πόζες (που γίνονται memes, reels, κοκ).

Μπορείς να κολλήσεις στο μέλι, από χίλια μονοπάτια, αθλητικά και μη. Πχ με τον αδελφό του Γιαμάλ, που είναι ένα κινούμενο meme. Ή με το meme του Μέσι, που κάνει τον Βασίλη στο «Αχ Ελένη» σε λούπα, που τα παίρνει με τον Hey Jude Μπέλιγχαμ. Ή με τη φωτό του Μέσι, με τον μπέμπη Γιαμάλ, σα να δίνει το χρίσμα του Μεσσία στον διάδοχο και να τον βαφτίζει στον Ιορδάνη (from the river to the sea, Palestine will be free. Και συμφωνεί και ο Λαμίν, γιατί δεν είναι No Politica, σαν τον Leo -σε αυτό το θέμα τουλάχιστον). Ή με τον 41χρονο μπέμπη Κριστιάνο και το υπερτροφικό εγώ του, που θέλει να παίζει πάντα βασικός, γιατί η ομάδα ποτέ δεν ήταν πάνω από αυτόν. Και σε 4 χρόνια το Μουντιάλ θα είναι στην πατρίδα του, οπότε ποτέ μη λες «γλιτώσαμε».

Με το σύνθημα της αργεντίνικης κερκίδας για τις Μαλβίνες, τον Ντιέγκο και το τελευταίο του Μέσι -που έμοιαζε κύκνειο άσμα, αλλά πήρε πολύ φάλτσο στο τέλος. Με τους διεθνείς τους, που τραγουδάνε σαν τους οπαδούς στην κερκίδα, και παίζουν ως τέτοιοι ενίοτε, πχ ξύλο, γαλουχημένοι με το πνεύμα της Ατλέτικο. Με τον Μπαρδέμ, που μίλησε για την Παλαιστίνη. Με τον Χοσάμ Χασάν, που έκανε τη διαφορά με τις δηλώσεις του για το θέμα -όπως κανείς Αιγύπτιος ηγέτης δε θα μπορούσε, τα τελευταία 50 χρόνια. Με τον εναλλακτικούλη Μπόρχα Ιγκλέσιας, που σκεφτόταν πώς θα χαιρετήσει τον Τραμπ και τον δούλευαν οι φίλοι του. Με τον Γκούτι Ρομέρο, που τον παρέκαμψε εύσχημα (;) και του έριξε άκυρο. Με τον γελοίο «πλανητάρχη», που ήθελε να βγει στη φωτό με τους πρωταθλητές. Και με την ειρωνική λεζάντα του Γκάρντιαν, που τον έσφαζε με βρετανικό βαμβάκι -εισαγόμενο από Κάιρο...

Με κάτι στατιστικά που είναι φρουροί στις πύλες του ανεξήγητου. Πχ ότι η Αγγλία έκανε δύο ολόκληρες σωστές πάσες στον ημιτελικό, από τη στιγμή που σκόραρε μέχρι την ανατροπή της Αργεντινής. Ή ότι η Αργεντινή στον τελικό δεν έκανε σουτ στην εστία και ούτε μια τελική μέχρι το 115! Περίπου ό,τι έπαθαν δηλαδή και οι Γάλλοι στον ημιτελικό, ενώ έμοιαζαν υπερηχητικοί ως την ώρα της κρίσης (που ορίζεται ως η συνθήκη που οι μπλε δεν μπορούν και οι κόκκινοι δεν τους αφήνουν).

Με το μαλλί του προδότη Κουκουρέγια, που δε θα γίνει ποτέ Πουγιόλ. Με τον μικρό Κουμπαρσί, σε ρόλο τρομπέτας. Με σκυλάκια και χταπόδια που προβλέπουν τον νικητή, αλλά όχι την ανθρώπινη βλακεία που είναι απρόβλεπτη και απέραντη. Με αιθέριες υπάρξεις-ολογράμματα που τις έφτιαξε η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά έχουν βρει ήδη υποψήφια λιγούρια-καμάκια να τις κατακτήσουν. Και με την ΤΝ στην υπηρεσία του «μίσους», που δεν είναι ταξικό, γιατί βρήκε διέξοδο στον Μέσι, τον Κριστιάνο ή κάποια εθνική ομάδα, ενίοτε και με πολιτικό άλλοθι ενάντια στο κατεστημένο, γιατί -αχ...- κανείς δεν είναι σαν τον Ντιέγκο.
Αρρώστια, που θα έλεγε και ένας Βλαδίμηρος!

Και τέλος, με την «υπέροχη» αντιδιαλεκτική συζήτηση για τον καλύτερο παίκτη της γενιάς μας ή -ακόμα καλύτερα- όλων των εποχών. Και με τα ώριμα, νηφάλια επιχειρήματα κάθε πλευράς -Κριστιάνο 1 EURO, Μέσι κανένα. Κι αν θες να εξηγήσεις σε έναν καμένο οπαδό τι είναι η ιδεολογία για τους Αλτουσεριανούς -σε διάκριση με την επιστήμη- ή τέλος πάντων γιατί μπορεί να αποκτήσει στρεβλό περιεχόμενο, θολώνοντας την αντικειμενική κρίση και επηρεάζοντας τη ματιά μας, μπορείς να του δείξεις αμφισβητούμενες φάσεις με οπτικό εφέ -για να μη φαίνονται τα χρώματα της φανέλας και τα διακριτικά των ομάδων και να μην ξέρει τι να υποστηρίξει. Ή απλά τα σχόλια μίσους για τον Μέσι -που μπορεί να μας απασχολήσουν και στο επόμενο μέρος.

Αν θες να κολλήσεις, τέλος πάντων, θα βρεις πολλές αφορμές. Αλλά ούτε μία δικαιολογία για να είσαι κολλημένος με την μπάλα και να μη βλέπεις τη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, πίσω από τα λαμπερά φώτα του Μουντιάλ.

-Το τερατώδες μοντέλο με τις 48 ομάδες. Και δεν το λέω γιατί πειράζει τις δυνάμεις του δύο, τη συμμετρία και τον αυτισμό μου -αν ήταν έτσι θα χαιρόμουν με το ενδεχόμενο να γίνουν 64 στο επόμενο Παγκόσμιο Κύπελλο, όπως σκέφεται να κάνει η ΦΙΦΑ...

-Την κόκκινη κάρτα στον Μπαλογκάν των ΗΠΑ, που έσβησε η ΦΙΦΑ, κατόπιν υψηλής παρέμβασης του Τραμπ, που δε σκέφτηκε να κρατήσει καν τα προσχήματα -διατί να το κρύψωμεν άλλωστε; που έλεγε και ο Δρακουμέλ.

-Τον Ινφαντίνο σε ρόλο καραφλού Χατζηαβάτη.

-Τα διαλείμματα στη μέση του ημιχρόνου, για να τονωθούν οι χορηγοί -τα έλεγε ο προφήτης Ντιέγκο, αλλά ποιος τον άκουγε.

-Την ημίωρη ανάπαυλα στο ημίχρονο του χτεσινού Σούπερ-Μπόουλ. Γιατί ο χρόνος είναι κάτι σχετικό και είχες μισή ώρα να το σκεφτείς, βλέποντας πώς κρατιέται η Σακίρα ή ότι κανείς δεν κράτησε Ρονάλντο και Ροναλντίνιο, όπως τρέχαν στον κατήφορο, με σπασμένα φρένα. (Και παρόλα αυτά ήταν μια ανάσα δροσιάς, εν μέσω πλαστικού, ξαναζεσταμένου θεάματος).

-Τις γελοιότητες εναντίον της εθνικής του Ιράν, που σε άλλη χώρα προπονούνταν και αλλού καλούνταν να παίξει.

Και αυτά απλώς με ένα πρόχειρο μάζεμα, χωρίς συστηματική καταγραφή των κακών κειμένων -σαν αυτό που διαβάζετε.

Αν θες να λέγεσαι φίλαθλος, δεν μπορείς να κλείνεις τα μάτια, ούτε τη μύτη σε αυτήν την μπόχα. Κι αν τέσσερα χρόνια πριν, έμπαινε στο τραπέζι για συζήτηση το ενδεχόμενο ενός μποϊκοτάζ στην Καταρ-αμένη διοργάνωση, το εύλογο ερώτημα είναι τι είχε αλλάξει φέτος στην ουσία, στην κοιτίδα της αστικής δημοκρατίας. Αν εξαιρέσουμε τους εκατοντάδες νεκρούς εργάτες (για στάδια στην έρημο, χωρίς καμία αξία χρήσης και προοπτική), το πακέτο του αθλητικού ξεπλύματος, του αυταρχισμού και των αφορολόγητων κερδών (της ΦΙΦΑ, των χορηγών κτλ) ήταν ίδιο και χειρότερο.

Μπορεί να διαβάσει κανείς λεπτομέρειες στην «Κόκκινη Κάρτα» (εκδόσεις Δίχτυ), πχ για το πώς η FIFA έκλεισε ξεχωριστές ληστρικές συμφωνίες -για την ίδια και τους χορηγούς της- με κάθε διοργανώτρια πόλη, τιμωρώντας (στην καλύτερη) με κακή φήμη και συστάσεις, όσες αρνούνταν να υποταχθούν στους εκβιαστικούς όρους της. Κι αν ο πρώην διεθνής των ΗΠΑ, Τζουλς Μπύκοφ, έχει μια σχετικά έντιμη αντινεοφιλελεύθερη οπτική, εντούτοις μόνο στο Αμέρικα θα τον θεωρούσαν «Κόκκινο» -σαν το χρώμα της κάρτας του και τα ματοβαμμένα κέρδη.

Πλησιάζοντας επικίνδυνα το διχίλιαρο σε λέξεις, η κε του μπλοκ αναγκάζεται να αυτολογοκριθεί δραστικά (θα είμαι σύντομος, που λένε σε τέτοιες περιπτώσεις -και εννιά στις δέκα, δεν είναι).

Πχ για τα βιβλία με αντίστοιχη (ποδοσφαιρική, όχι αντι-νεοφιλελεύθερη) θεματική που αξίζει να διαβάσει κανείς. Αλλά αν διαλέξει να προσπεράσει-σνομπάρει την «Καταραμένη Ομάδα», θα κάνει μια κάκιστη επιλογή -όπως οι τουρίστες στην Πλάκα που φορούσαν χτες, στους 40 βαθμούς, αθλητικές μπλούζες με πολυεστέρα.

Ή για την κοινωνική σήψη και τον κόσμο που αναζητά σε αθλητικά βιώματα τη χαμένη συλλογικότητα -σαν τον «ψαγμένο» πρωταγωνιστή του χίπστερ Polaroid, που (νόμιζε πως) βρήκε το νόημα της ζωής στα δισεκατομμύρια θεατών του τελικού του Μουντιάλ...

Το τέλος του κειμένου, δεν μπορεί παρά να είναι κόκκινο. Θα φροντίσει για αυτό ο Γιάνης -με ένα νι και πολλά πςςς για τις απόψεις του. Γιατί αν δε μας πει αυτός, ένας αήττητος νικημένος νάρκισσος, για την αξία της υπέροχης ομαδικότητας ενάντια στον εκθαμβωτικό ατομισμό, τότε ποιος;

Αν θες να λέγεσαι νάρκισσος...

Η υπέροχη ομαδικότητα επικράτησε του εκθαμβωτικού ατομικισμού, εξασφαλίζοντας το Παγκόσμιο Κύπελλο για την Ισπανία. Μαζί της νίκησε και ο λειτουργικός, υγιής πολυπολιτισμός. Το ποδόσφαιρο κατάφερε, αν και οριακά, να επιβιώσει την άγρια εμπορευματοποίηση και τα επιχειρηματικά…

— Yanis Varoufakis (@yanisvaroufakis) July 19, 2026

Κάθε που έχει εκλογές, δεν ξέρω τι με πιάνει

Ή μάλλον ξέρω. Νοσταλγία. Για τα φοιτητικά μας νιάτα στην οργάνωση, τη νιότη του κόσμου που έδειχνε πως θα γινόταν άλλος, και για όλα αυτά που αγωνιστήκαμε. Δηλαδή ποια; Το ένα, το άλλο, ε άσε με και εσύ ρε Βλάσση! Καλό είναι πάντως να έχεις φοιτητικές αναμνήσεις με το κόμμα, έχεις και κάποιες (προσ)βάσεις. (Μου έρχεται να γράψω συνειρμικά «του θανάτου», αλλά δε χωράει ούτε υποψία μαύρου χιούμορ για τα κορίτσια στην Ηλιούπολη, ούτε καβγάδες για το αν έπρεπε να δημοσιευτεί και να αναπαραχθεί το τελευταίο σημείωμα). Αγώνες για το άρθρο 16, ενάντια στην Μπολόνια, την (κίβδηλη) ανωτατοποίηση, για μόρφωση, ειδίκευση, ειδίκευση, ειδίκευση...

Να ανεβαίνουμε στα έδρανα να χορέψουμε με βήμα στον ρυθμό του κοντόξυλου και να έχουμε ένα πολυσέλιδο ένθετο με τις θέσεις μας για την Ανώτατη Εκπαίδευση, που άλλοι την έλεγαν Πανεπιστημιακή και άλλοι Τριτοβάθμια, και έπρεπε να σακουλεύεσαι τις πολιτικές αποχρώσεις και τις διαφορές πίσω από όλα αυτά, γιατί καμιά διατύπωση δεν ήταν αθώα, σε αντίθεση με τα συνδικαλιστικά μας νιάτα.

Και το μόνο που θυμάμαι από παιδί μικρό, Ευρυδίκη μου, ήταν που μύριζε αντηλιακό το πρώτο μας φιλί, τέλη Μαϊούνη, και ότι εμείς με την ειδίκευση δεν εννοούσαμε εξειδίκευση, ενώ οι άλλοι, με τις παιδικές αρρώστιες, ήθελαν την ειδίκευση να την δίνει ο εργοδότης, που δεν καταλαβαίνω σε ποιο φωτεινό μυαλό φαινόταν ριζοσπαστική ιδέα. Και ο Toni Rigatoni έλεγε πως το δικό μας του φαινόταν πιο λογικό, αλλά δε βαριέσαι, πολιτική αντιπαράθεση να γίνεται. Και μετά έγινε ένας από τους θρυλικούς 7 (όχι της Μπλάιτον) που στην πορεία έμειναν έξι (six-seven). Και πιο μετά έγινε αναθεωρητής και πήγε και έπεσε στον γκρεμό των ΑΣΚΙ και έγινε διευθυντής τους, κομμουνιστολόγος και καλά κρασιά. Καλός συνδικαλιστής ήταν κάποτε...

Συνεπώς νοσταλγείς απλώς τα νιάτα σου, που πίστευες πως θα κρατήσουν για πάντα. Ούτε το προεκλογικό μπαλέτο που κατέβαζε θεαματικά αφίσες, με άψογο συντονισμό και τη χάρη των Μπαλσόι. Ούτε τα γηπεδικά συνθήματα, πχ στον πάτο σας χορεύει η ψυχή του ΚΚΕ, αλλά με άλλη διατύπωση ή των άλλων για τον μεταβατικό στόχο και τα οπίσθια κάποιας εύσωμης Δαπίτισσας, πριν εφευρεθεί-διαδοθεί η ακύρωση-cancel και τα κινητά με οθόνη, που θα το τεκμηρίωναν. (*Ευτυχώς ωριμάσαμε σαν συνθήκες και αυτά τα συνθήματα κόπηκαν μαχαίρι, αν και -λέει η Mariori- σε μια έντονη καταμέτρηση και μια ηρωική πρωτιά, ένας σφος κοιτούσε εκλιπαρώντας την καθοδήγηση, για να ξεσπάσει: λίγο ψ...ή; Τι ψυχή έχει λίγο ψ...ή;

Ούτε τον καταθλιπτικό συσχετισμό δύναμης και ότι είχαμε μόνο 2-3 κάστρα παρηγοριά, σαν το Ψυχολογικό και την Ικαριά, ενώ κονταροχτυπιόμασταν με την ακροδεξιο-ουδέτερη -κατά το ακροκεντρώα- «Ένωση Ανεξαρτήτων», που έπαιρνε και την καντίνα στο Ποσείδι μετά το Δεκαπενταύγουστο. Ή ότι θέλαμε τη σφραγίδα της ΦΕΑΠΘ (χωρίς αναλογικό προεδρείο). Και ότι ήμασταν μια γενιά-σάντουιτς, μεταξύ δύο εποχών που τα αμφιθέατρα βάφτηκαν κόκκινα -και δεν εννοώ την ΑΡΑΣ.

Ούτε τον κυριλέ υπόκοσμο της ΔΑΠ (μπράβους και πορτιέρηδες σε κλαμπ), που γίνεται ως τις μέρες μας παρακράτος εν κράτει, όπου βρίσκει πεδίο ασύδοτης δράσης. Και έχει γεμίσει διαχρονικά με γαλάζια παράσιτα (πτυχιούχα και μη, δεν έχει σημασία) κάθε αμειβόμενη θέση στο δημόσιο, ενώ πουλά φλογερό αντικρατικό σανό σε διάφορα κουτορνίθια που έχουν ως σύμβολο το σήμα της.

Ούτε την πράσινη γλίτσα της ΠΑΣΠ που κολλούσε στα κοινά πλαίσια για κατάληψη, ούτε τη «γόνιμη» κουβέντα αν ήταν νίκη του φοιτητικού κινήματος που ξεγλίστρησε το ΠΑΣΟΚ από τη συζήτηση περί αναθεώρησης του 16. Ούτε καν για το πώς κλίνεται στη γενική ο «νόμος-πλαίσιο» -και τα δύο συνθετικά ή μόνο το ένα.

Ούτε τα διήμερα ΕΑΑΚ, που έβγαζαν για χρόνια το ίδιο κείμενο για να μην πλακώνονται, μέχρι να βρουν άλλη αφορμή, πχ τα μπαγιάτικα ψάρια του Αλφαβητίξ -όπως στον Αγώνα των Αρχηγών στο Netflix, που παραδόξως βλέπεται ευχάριστα ως ένα σημείο- και τη λύρα του Κακοφωνίξ -από την ΑΡΠΑ Φιλολογικού- που όλοι τον απομονώνουν σαν την ΑΡΑΣ, αλλά αυτή τους τραμπουκίζει σαν Αυτοματίξ και ηγεμονεύει σαν Μαζεστίξ στο γαλατικό αριστεροχώρι. Όχι, δε θα τραγουδήσεις...

Ούτε την αένανη συλλογή υπογραφών του ΣΕΚ και της Γένοβα 2001, που ήταν σαν μετονομασία της ΠΟΠ ’84 και της Γιουγκοπλάστικα, μέχρι που ενώθηκε με τα ΕΑΑΚ και έπεσαν μερικές κινηματικές μπούφλες, για να πειστούν όλες οι πλευρές σχετικά με το επίδικο. Ούτε καν ο χαβαλές με την (α)ορατότητα του Δικτύου στην κάλπη και τη συμπερίληψή του στα γενικά αποτελέσματα, εκτός της κατηγορίας «Λοιπά».

Μα τότε τι ακριβώς σου λείπει; Έλα ντε...

Τα τραπεζάκια και οι συνελεύσεις. Η χαμένη υπόσχεση πως (όταν μεγαλώσω) θα βάλω ένα τραπεζάκι με αφίσες και ανακοινώσεις στον χώρο δουλειάς μου. Η χαμένη βεβαιότητα πως θα αλλάξει ο κόσμος -χωρίς να καληνυχτίζουμε κάθε φορά τον Κεμάλ επί ματαίω. Η χαμένη αυτοπεποίθηση να μιλάς σε κόσμο, για να (τον πείσεις να) αλλάξουμε τον κόσμο. Μα κυρίως πως όλα αυτά δεν ήταν χαμένη άνοιξη - υπόθεση, και ας μη φαινόταν (ακόμα) στην κάλπη. Ήταν δουλειά μυρμηγκιού, κερδισμένες συνειδήσεις (μία προς μία), βιογραφικά που θα κοσμούσαν για πάντα το βιογραφικό κάθε παλιού Κνίτη (ανεξάρτητα από τη μετέπειτα πορεία του). Και βασικά, μαζικά παμφοιτητικά συλλαλητήρια, που τα ένιωθε όλη η πόλη -μη σου πω και όλη η χώρα, στο απόγειο του ’06-’07.

Όχι, δε χρειάζεται κύμα Ostalgie και επετειακές εκδηλώσεις (του πόλου τα εννιάμερα) για τα 10 χρόνια του Μαϊούνη και τους Ούννους του, εκείνα τα παιδιά που άλλος για Τσίπρα τράβηξε και άλλος για Βαρουφάκη και άλλος στης Πέρκα τα στενά ψάχνει τη νέα Ιθάκη. Ούτε να παρακολουθείς την ιστορία του αριστεροχωρίου, που γράφεται με ατελείωτες διασπάσεις και «Ανυπακοή», η οποία έφυγε από την Αναμέτρηση, γιατί θέλει να συνεργαστεί με τον Γιάνη. Από το παλιό ΜΕΡΑ στο ΜέΡΑ25, ένας Γράψας δρόμος. Φυσικά και θα υπακούσω, όπως θα έλεγε μια ψυχή, φίλ@ πρώην Ναρίτ@. Καλύτερα παπάκι, παρά με Βαρουφάκη.

Μπορείς, όμως, να πατάς διαρκώς ανανέωση στη σελίδα του ΜΑΣ με τα (μόνα έγκυρα) αποτελέσματα, να καμαρώνεις για την πρωτιά στην παλιά σχολή σου, να χαμογελάς από μέσα σου όταν ακούς το τραγουδάκι για τη Μαριέτα -που έμεινε για λάθος λόγους στην ιστορία. Και να διατηρείς το δικαίωμα της αμφιβολίας και μια σειρά απορίες για την παρακαταθήκη του πρόσφατου κινήματος ενάντια στα ιδιωτικά Πανεπιστήμια και τη σημερινή κατάσταση. Αλλά αυτά χρειάζονται χρόνο και έκταση για να αναλυθούν, οπότε θα μείνουμε στην εκλογική επικαιρότητα και κάποιες κωδικοποιημένες σημειώσεις.

-«Κάθε παράταξη δίνει τα δικά της αποτελέσματα», θα μας πουν πάλι τα αντικειμενικά ρεπορτάζ, για να μη βγάλει άκρη το αμύητο κοινό τους. Που είναι, τηρουμένων των αναλογιών, σαν την εισαγωγική παρουσίαση του βάρδου σε κάθε τεύχος. «Οι γνώμες για το ταλέντο του διίστανται. Ο ίδιος θεωρεί τον εαυτό του ιδιοφυΐα, οι άλλοι τον βρίσκουν αχαρακτήριστο». Η ΔΑΠ λέει ότι νίκησε, όλοι οι υπόλοιποι την βγάζουν δεύτερη. Και αν δεν μπορείς να κρίνεις, η αλήθεια είναι πάντα κάπου στη μέση...

Σε κάθε περίπτωση, η λογική λέει πως σε λίγες ώρες η Πανσπουδαστική θα επικυρώσει μια ακόμα πρωτιά. Οπότε μπαίνει το ερώτημα τι άλλαξε την τελευταία πενταετία και πώς φαίνεται στην πράξη η αλλαγή συσχετισμών. Μόνο που κάποιοι το βάζουν εκ του πονηρού, υπονοώντας πως δεν άλλαξαν πολλά από τον καιρό της παντοδυναμίας της ΔΑΠ.

Κανείς δεν είναι υπεράνω κριτικής, αρκεί αυτή να έχει σοβαρά κριτήρια. Η ευθύνη του ΜΑΣ είναι να ανεβαίνει το επίπεδο των αγώνων και των συνειδήσεων -όπως γίνεται τα τελευταία χρόνια. Οι αγώνες αυτοί μπορεί να έχουν μικρές νίκες ή να μην πετύχουν άμεσα αποτελέσματα. Κανείς δεν εγγυάται μια γρήγορη, εύκολη νίκη, παρά μόνο αίμα, δάκρυα και ιδρώτα -όπως θα έλεγαν ο Ουίνστον και ο Σάκης, σε κάποια εκδήλωση της ΔΑΠ. Και αν ξύσουμε λίγο την επιφάνεια της κριτικής που θέλει «εδώ και τώρα» νίκες και αποτελέσματα, θα βρούμε τη γνωστή (μικροαστική) ανυπομονησία, που δεν αντέχει τους αγώνες διαρκείας, μετατρέπεται εύκολα σε ηττοπάθεια και καλλιεργεί την απογοήτευση.

Η ΚΝΕ σηκώνει το βάρος των αγώνων, των διώξεων, της σύγκρουσης του φοιτητικού κόσμου με το βαθύ κράτος (κυβέρνηση, Πρυτανείες και δυνάμεις καταστολής), το παρακράτος της ΔΑΠ, τα ιδιωτικά συμφέροντα που απλώνουν πλοκάμια στο Πανεπιστήμιο. Η στοχοποίηση των μελών, των εκδηλώσεων και της δράσης της δε δείχνει μόνο τη λύσσα του αντιπάλου, αλλά πόσο υπολογίσιμη δύναμη την θεωρούν. Ο αντίπαλος βλέπει συχνά πιο μακριά από πολλούς άλλους.

Την ίδια στιγμή, η βεντέτα της ΑΡΑΣ με τους αναρχικούς παίρνει πρωτόγνωρες διαστάσεις και προκαλεί ερωτήματα: πχ αν αλείφει βούτυρο στο ψωμί ή ρίχνει νερό στον μύλο της αντίδρασης. Η αστυνομία βρήκε αφορμή να μπουκάρει στο ΑΠΘ για να «επιβάλει την τάξη». Τα ΜΜΕ έστησαν ένα μικρό πάρτι για την «ανομία στα Πανεπιστήμια». Και η κυβέρνηση πάτημα για να επαναφέρει την ατζέντα των «απαραίτητων» μέτρων καταστολής. Το αμύητο κοινό αγνοεί πως τα θύματα ήταν και στη θέση του θύτη, οπότε κρύβονταν από τις σχολές, φοβούμενοι τα αντίποινα. Το ΚΚΕ καταδικάζει το όργιο καταστολής και τις προβοκατόρικες ενέργειες. Και ο Γιαννακίδης αποφαίνεται στο προοδευτικό News247 ότι το κόμμα καλύπτει φασίστες, αλήτες και τραμπούκους στα Πανεπιστήμια...

Η Atack του ΝΑΡ καταγγέλλει τις συνεχείς επιθέσεις της ΑΡΑΣ. Αλλά ένας Αρασίτης αναρωτιέται ρητορικά αν θα πουν τώρα και τους αναρχικούς «τραμπούκους, παρακρατικούς» κτλ ή φοβούνται να μη χαλάσουν τη συμμαχία τους. Και είναι σχεδόν κρίμα που δε θέτει το ίδιο ερώτημα εκεί που πρέπει και να του πουν οι σφοι: κράτα την μπίρα μου -ή έστω τον Ριζοσπάστη μου, όπου βρίσκουμε και την ωραία φράση «συμμορία που λειτουργεί με όρους μαφίας» για την ΑΡΑΣ.

Τα υπόλοιπα θα τα βρούμε στην καταμέτρηση. Και τα περισσότερα, μετά από αυτήν, σε πιο ενδιαφέρουσες διαδικασίες, όταν οι άλλοι θα ψάχνουν πού πήγε ο μοναχικός καουμπόης, να τους σώσει από το οργανωμένο πλήθος.

Κοίτα, Μιχάλη μου, το χάλι σου

Ωπ, τι γυρεύει εδώ ένα τέτοιο κείμενο; Αυτή είναι μια καλή ερώτηση αλλά μια πλήρης απάντηση θα έπιανε πολλές σελίδες και θα χρειαζόταν ένα άλλο κείμενο για το κυρίως θέμα. Ας πούμε απλώς ότι το μπλο(γ)κ είναι ένα προσωπικό ημερολόγιο που υπηρετεί τις εμμονές του ιδιοκτήτη του. Και αν χρειάζεται κάποια αφορμή, αυτή είναι η ταινία «Μάικλ» που κυκλοφόρησε πρόσφατα στις αίθουσες.

Και πώς εμπλέκεται ο Μιχάλης στις εμμονές της κε του μπλοκ; Αυτή είναι μια κακή ερώτηση, που φανερώνει κακή σχέση με την πατριδογνωσία και την εποχή των παιδικών μας χρόνων -της μόνης πραγματικής πατρίδας μας. Αλλά μια πλήρης απάντηση θα έπιανε βιβλίο ολόκληρο με παιδικά απομνημονεύματα και μετα θα χρειαζόταν άλλο ένα. Ας πούμε απλώς ότι οι κασέτες του Μιχάλη (εκτός και αν ήσουν σαν την κακομαθημένη ξαδέλφη που μου χάρισε εν είδει φιλανθρωπίας την πρώτη κασέτα μου, γιατί αυτή είχε ήδη το BAD σε βινύλιο και σε CD), ήταν για τη γενιά μου στο φάσμα της νομοτέλειας, που δεν είναι παρά ένα φάσμα δυνατοτήτων, οριζόμενο από μια βασική αντίθεση -πχ άσπρο-μαύρο, που ο Μιχάλης πήγε να το λύσει αντιδιαλεκτικά, με πλαστικές εγχειρίσεις.

Μπορεί απλά να άκουγες. Ή να άκουγες και να το ξεπέρασες μεγαλώνοντας, όπως κάποιοι με τον Βασίλη, γιατί είναι λέει για αιώνιους έφηβους και ο Μακεγιάσο για μικρά παιδιά -που με τη στερνή μας γνώση δε γεννά πολύ ευχάριστους συνειρμούς. Ή να άκουγες σαν τον συνονόματο συμμαθητή, που του κόλλησε η μελωδία-ριφάκι από το Smooth Criminal (προφητικός, αυτοβιογραφικός τίτλος κατά μία έννοια -όπως το «Καταρρέω» για τη Σοβιετία που ανατράπηκε- και τι να απέγινε άραγε η Άννι κι ο φίλος της) και τραγουδούσε λούπα «ντίγκι-ντίγκι ντίγκι-ντάγκα, ντίγκι-ντάγκα». Γιατί ήμασταν αθώα παιδιά που δεν ήξεραν τα λόγια ούτε από ντιγκιντάγκες, αχ ωραία χρόνια...
Γιατί τα μισά νοσταλγικά σχόλια του ΥΤ καταλήγουν σε φλερτ με τον ρατσισμό και την εποχή που δεν είχαμε γεμίσει ξένους, αλλά κοιμόμασταν με παράθυρα ανοιχτά -όπως συμβούλευε ο Ζαχαριάδης τους κομμουνιστές, για να μπορούν να το σκάσουν. Και θέλει μεγάλη συνειδησιακή-ιδεολογική μάχη, για να διαχωρίσουμε τα σκατά (και την AfD) από την Ostalgie και τις συμβουλές του σ. Νίκου.

Μπορεί επίσης άκουγες και να άφηνες την ψυχή σου στην πίστα (και blood on the dancefloor), σαν τον μικρό στη μικρότερη τάξη που αντέγραφε τις κινήσεις του και ανοιγόκλεινε τα χείλη του, σαν να έβγαινε play-back, και ήταν πόλος έλξης στις σχολικές γιορτές.
Αλλά ήταν σχεδόν απίθανο να μην άκουγες -έστω και αν ήταν για να το απορρίψεις αργότερα.

Τι λέγαμε όμως; Α ναι, για την ταινία και τον Μάικλ Τζάκσον. Καλλιτεχνικά μιλώντας, ο Μιχάλης ήταν ένας και μοναδικός στο είδος του, σπάνιος συνδυασμός μουσικών ταλέντων -χορευτή, ερμηνευτή και ολίγον συνθέτη- και εκπληκτικός σόου-μαν, με εμβληματικά κλιπάκια (σαν ταινίες μικρού μήκους), συναυλίες-εμφανίσεις, κινήσεις, στολές, γάντια και άσπρες κάλτσες να φωσφορίζουν στο στρομπόλι. Έστω και ένα απ’ αυτά θα ήταν αρκετό να τον κατατάξει μεταξύ των κορυφαίων, πόσο μάλλον στην εποχή μας, που αναδεικνύει πολλά ατάλαντα, φανταχτερά τίποτα. (Όλα αυτά ασφαλώς με όρους αστικής τέχνης, δηλαδή σόου μπιζ, καθώς ο Μιχάλης δεν εξέφρασε ποτέ ούτε δια της τεθλασμένης το βασανισμένο τραγούδι της φυλής του ή των φτωχών στρωμάτων από τα οποία προερχόταν και ο ίδιος). 

Σε καθαρά ανθρώπινο επίπεδο, ο Τζάκσον ήταν κατά πάσα βεβαιότητα κακοποιητής (αν όχι βιαστής) μικρών παιδιών και η συζήτηση θα μπορούσε να τελειώσει εκεί. Ή να συνεχίσει ευρύτερα πάνω στο διαχρονικό ζήτημα της σχετικής αυτονόμησης του έργου από τον καλλιτέχνη -ιδίως αν μιλάμε για δηλωμένους φασίστες, που έχουν φτιάξει αριστουργήματα. Καθώς και γύρω από το ερώτημα πόσοι δικοί μας καλλιτέχνες θα γλίτωναν την ακύρωση, αν ήταν ανοιχτό βιβλίο η ιδιωτική τους ζωή, ως πεδίο δοκιμής-κρίσης για τις αρχές και τη θεωρία τους.

Η συζήτηση, όμως, δεν πρέπει να τελειώνει ποτέ εκεί, από τη δική μας σκοπιά τουλάχιστον. Πίσω από κάθε έγκλημα, κακοποίηση και διαταραγμένη προσωπικότητα που τα διαπράττει, αναζητάμε τους κοινωνικούς παράγοντες που δε δικαιολογούν, ούτε δίνουν άλλοθι, αλλά ερμηνεύουν κάποιες πράξεις-συμπεριφορές. Όχι για να ξεπλύνουμε ή να αθωώσουμε τους ενόχους, αλλά για να εμβαθύνουμε στις αιτίες και να τις αντιμετωπίσουμε.

Στην περίπτωση του MJ μπορούμε να διακρίνουμε δύο επίπεδα: το οικογενειακό και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. Ο Τζάκσον είχε έναν χειριστικό, κακοποιητικό πατέρα που χτυπούσε τα παιδιά του, για να επιβάλλει πειθαρχία, τα εκμεταλλευόταν ως μάνατζερ που προωθούσε την καριέρα τους και τα «όνειρά» τους και έβλεπε το συγκρότημα και ειδικά τον Μάικλ ως μηχανή κέρδους - λαχείο για να κάνει τη μεγάλη ζωή που ήθελε ή να ξελασπώσει από τα χρέη του.
Εξαιτίας του ο MJ δεν είχε ουσιαστικό δικαίωμα στην παιδική ηλικία και μια φυσιολογική ανάπτυξη του χαρακτήρα του. Δεν έκανε παρέα με άλλα παιδιά, γιατί έπρεπε να αφοσιωθεί στις πρόβες του, απέκτησε κόμπλεξ για τη μύτη του -και έκανε την πρώτη από τις πολλές πλαστικές του! Δε γνώρισε πολλές στιγμές οικογενειακής θαλπωρής -παρά μόνο δίπλα στη μητέρα του- ενώ μια θεωρία λέει πως δεν αγάπησε το αντίθετο φύλο, γιατί έβλεπε τον πατέρα του να ξενοπηδά ό,τι κινούνταν κατά τη διάρκεια των περιοδειών των Jackson 5.
Ο Μάικλ μισούσε και φοβόταν τον πατέρα του, αδυνατώντας να απεμπλακεί από τις δαγκάνες του, ακόμα και όταν έφτασε στην κορυφή του κόσμου με το Thriller και είχε ξεκινήσει τη σόλο καριέρα του. Έψαχνε απεγνωσμένα διέξοδο στις «φιλίες» του με εξωτικά ζώα (πχ έναν χιμπατζή, ένα φίδι και ένα λάμα!) ή στο παραμύθι του Πίτερ Παν, και ένα κομμάτι του έμεινε για πάντα εγκλωβισμένο σε αυτές τις «Χαρούμενες σκέψεις», το καταφύγιο της παιδικής του ηλικίας, χωρίς να καταφέρει ποτέ να ωριμάσει. Αλλά ένα ενήλικο παιδί που αποκτά απεριόριστο χρήμα και δύναμη, μπορεί να γίνει ο χειρότερος τύραννος για όσους τον περιβάλλουν. 

Αν εστιάσουμε στη γενική εικόνα, μπορούμε να βρούμε βαθύτερα γκεστάλτ από το «αμαρτίες γονέων παιδεύουσι τέκνα». Ή από το στερεότυπο των απόκληρων που πιάνουν την καλή και βγάζουν απωθημένα, μαζί με τα χειρότερα στοιχεία του εαυτού τους. Ή την απόγνωση μιας φτωχής αφροαμερικάνικης οικογένειας, που προσπαθεί να ξεφύγει από τη μιζέρια του «πεπρωμένου» της. Ή τις σκληρές συνθήκες διαβίωσης που σκληραίνουν και τον χαρακτήρα της, αφού ο κυνισμός είναι μονόδρομος για την επιβίωση. 

Μπορούμε να δούμε πχ τη δίψα για κέρδη να διεισδύει από τις ρωγμές των οικογενειακών σχέσεων, να τις δηλητηριάζει και να τις καταστρέφει (ούτε ο Μάικλ ούτε τα άλλα μέλη της οικογένειας ήταν αθώα του αίματος -δεν είναι η δόξα, δεν είναι τα λεφτά). Μπορούμε επίσης να δούμε το star system να υψώνει είδωλα για να τα γκρεμίσει, αφού τα χορέψει στο ταψί. Να τα ταΐζει με δόξα, χρήματα και προνόμια άγνωστα στους κοινούς θνητούς, να τα ντοπάρει (κυριολεκτικά, κατά κανόνα) για να αντέξουν την κούρσα και να τα ξεζουμίζει, να τα αποστραγγίζει μεθοδικά από κάθε υποψία ανθρώπινων συναισθημάτων και φυσιολογικής ζωής, και να τα πετά στο περιθώριο όταν πάψουν να (του) είναι χρήσιμα. Προφανώς είχε τη συναίνεσή τους για όλα αυτά και ο καθένας φέρει ευθύνη για τις επιλογές του, αλλά είναι ζήτημα πόσο ελεύθερες είναι αυτές τελικά.

Εν κατακλείδι, πίσω από κάθε έγκλημα και κάθε κατεστραμμένη ζωή, υπάρχει ένα ευρύτερο «κατηγορώ» για έναν σάπιο κόσμο κι ένα ένοχο σύστημα, που έχει το έγκλημα στη φύση του. Για να παραφράσουμε τους στίχους που τραγουδά και ο Μιχάλης: 

If they say why, why, tell them that is system's nature. 

Η ταινία βέβαια δεν έχει καμία πρόθεση να μας δείξει κάτι από όλα αυτά. Επιλέγει ως -πραγματικό πλην- βολικό στόχο τον πατέρα-μάνατζερ, που δεν είναι καν εν ζωή για να αντιδράσει, αναδεικνύοντας πόσο γλοιώδης και εγωιστής ήταν. Πέραν τούτου, όμως, ουδέν, πλην μιας αδιάφορης αγιογραφίας, που σταματά στην περιοδεία του BAD -δηλαδή στο απόγειο της δόξας του Μιχάλη- και αφήνει να εννοηθεί πως ίσως υπάρξει και δεύτερο μέρος, όπου ίσως έχουμε κάποια ανατροπή ως προς το βασικό αφήγημα. Γιατί στο πρώτο δεν είδαμε τίποτα κακό (πλην του BAD), παρά μόνο ελάχιστες νύξεις για τα σκοτεινά του σημεία (πχ την απαρχή του εθισμού του στις ουσίες) -αλλά σχεδόν καμία για τις κατηγορίες που αμαυρώνουν τη φήμη του. 

Περιμέναμε άραγε κάτι διαφορετικό; Σαφώς, όχι. Με ξενίζει όμως ότι δεν τηρήθηκαν τα προσχήματα, γιατί η βιομηχανία του Χόλιγουντ έχει δείξει πως ξέρει να φτιάχνει προσεκτικούς «βίους αγίων», με άλλοθι αντικειμενικότητας -πχ όπως στο Last Dance, για έναν άλλο διάσημο MJ. Ξέρει να δείχνει τις υπαρκτές κηλίδες ενός λαμπερού ήλιου, να παίζει με την κλίμακα άσπρου-μαύρου και των (50) ενδιάμεσων αποχρώσεων, να παρουσιάζει πιο ρεαλιστικά -και για αυτό πειστικά- πορτρέτα, με αδιόρατα φίλτρα. Εδώ τι πήγε στραβά άραγε; 

Η πρώτη σκέψη ήταν πως η συμμετοχή της οικογένειας και του μάνατζερ στην παραγωγή έβαλε αρκετά χαμηλά το ταβάνι της ειλικρίνειας, διασφαλίζοντας πως δε θα ειπωθούν άβολες αλήθειες που θα έβλαπταν (ακόμα περισσότερο) την υστεροφημία του Μιχάλη. Χωρούσε μόνο η δική τους, στρογγυλεμένη, μεροληπτική, επιλεκτική και αναξιόπιστη, με το αφήγημα - παραμύθι για τον Μάικλ που βρήκε καταφύγιο στη χώρα του παραμυθιού του Πίτερ Παν. Και όσοι το χάψουν...

Μια άλλη προσέγγιση είναι ότι οι Αμερικάνοι βλέπουν τον Μιχάλη κάπως σαν εθνικό τους σύμβολο, κάτι μεταξύ Καποδίστρια και Καζαντζίδη, με τη διαφορά πως α. η ταινία δεν τρέφεται από εντάσεις και επικοινωνιακό θόρυβο, βγάζοντας περίπου απάτριδες όσους δεν την εγκωμιάζουν και β. ακόμα και η ταινία για τον Καζαντζίδη έχει κάποιες λίγες αιχμές για τον ήρωά της, ενώ το «Michael» όχι. Προσωπικά το βρίσκω μονοδιάστατο, πολύ άγευστο και άοσμο για να πιάσει, αλλά τα εισιτήρια που κόβει μαρτυρούν το αντίθετο. Μπορεί τελικά ο κόσμος να έχει ανάγκη από άσπιλα είδωλα, όπου το μόνο ψεγάδι τους θα είναι ίσως η λεύκη στο δέρμα. Ή να περάσει ανέμελα, σα να παίζει με σαπουνόφουσκες που σκάνε κάνοντας ποπ -και ο Τζάκσον είναι ο βασιλιάς της. Ακόμα και να νοσταλγήσει τα νιάτα του ή μια εποχή που δεν έζησε και ίσως είχε παραπάνω μελωδία, έμπνευση, πρωτότυπες ιδέες -περασμένα μεγαλεία και διηγώντας τα να βγάζεις κέρδος. 

Τελικά από την πλάνη μου με έβγαλε, για πολλοστή φορά, το όργανο, που έχει για όλα τη σωστή απάντηση (και δεν είναι το 42). Όχι (μόνο) γιατί είχε τη σωστή γραμμή για την κριτική της ταινίας, αλλά γιατί εξηγεί πως υπάρχει εξωδικαστικός συμβιβασμός για τις κατηγορίες εναντίον του Τζάκσον και δεσμευτική ρήτρα να μην αναφερθεί ποτέ ξανά η υπόθεση, κάτι που αχρήστεψε σχεδόν το 1/3 του αρχικού υλικού και οδήγησε τους δημιουργούς σε άλλα μονοπάτια και ένα μάλλον αδιάφορο αποτέλεσμα. Το οποίο είναι πολύ ωραίο για μιούζικαλ, έχει ορισμένες εκπληκτικές ερμηνείες (από τον ανιψιό του Τζάκσον ή το παιδί που τον υποδύεται στα πρώτα χρόνια, και τον ηθοποιό που παίζει τον ρόλο του πατέρα του), μοιάζει όμως να μην έχει καλό σενάριο και λόγο ύπαρξης. Αν, παρόλα αυτά, σου φτάνει να χορεύεις στη θέση σου, θα περάσεις ευχάριστα την ώρα σου και το μόνο που πρέπει να προσέχεις είναι να μην πέσει ο ουρανός στο κεφάλι σου και να μην πατήσουν άλλα επικίνδυνα πράγματα, πάνω στην ανεμελιά σου.

Υστερόγραφο 

Τι γυρεύει εδώ αυτό το υστερόγραφο για μια σειρά του Νέτφλιξ; Μα ο Ρόνι ήταν ένας χορευτής των γηπέδων, που χόρευε και τους αντιπάλους του και έκανε τον Πανούτσο να πει ότι θα μπορούσε να τον βλέπει οκτώ ώρες να κοιμάται (και από τότε ίσως έχει να πει κάτι έξυπνο). Δεν είχε διάρκεια για να μπει στην κουβέντα περί GOAT, αλλά έκανε πράγματα που κανείς άλλος δεν μπορούσε (από την αποθέωση στο Μπερναμπέου ως το να αναγκάσει αντίπαλο να ζητήσει τη φανέλα του στο ημίχρονο, πριν βγει αλλαγή εκτεθειμένος από τα μαγικά του). Δε θα ήταν σχέση ζωής, αλλά ίσως η πιο δυνατή, αξιομνημόνευτη καψούρα. Είχε το ίδιο απαράμιλλο ταλέντο με τον Μάικλ, το σουλούπι και τις κινήσεις του, ίσως και το μαλλί του, μεγάλο δέσιμο με την οικογένεια από την οποία προέρχονταν όμως και πολύ κακές επιρροές, και πρωτίστως τις ίδιες (αυτο)καταστροφικές τάσεις. Από τον εθισμό στις ουσίες, μέχρι τα σκάνδαλα και τις σκοτεινές υποθέσεις που τον έφεραν στη φυλακή της Παραγουάης.

Όταν γελούσε στο γήπεδο, ήταν ένας γητευτής της μπάλας, που είχε μάτια μόνο για αυτήν (και αυτή για αυτόν), της μιλούσε γλυκά, της έκανε έρωτα και την αποπλανούσε. Όταν έχασε τη μαγική του αύρα, ήταν απλώς ένας γκάουτσο με πεταχτά δόντια, που έμοιαζε με τον Μπαγκς Μπάνι και είχε φανεί προ πολλούς πως η μπάλα δεν ήταν η βασική προτεραιότητα στα ενδιαφέροντά του. Έτσι από αρχηγός του Καρναβαλιού και ενός άγριου διονυσιασμού, κατέληξε σαν βασιλιάς Καρνάβαλος που περιφέρει το σαρκίο του οπουδήποτε μπορεί να βγάλει κέρδος από τις καλές αναμνήσεις που κράτησε για αυτόν ο κόσμος.

Έχασε κάθε άλλοθι, όχι όταν λύγισε στις ουσίες -αυτό το είχε πάθει και ο Μαραντόνα, σε πολύ μεγαλύτερη έκταση. Αλλά όταν προσκύνησε την εξουσία του Μπολσονάρου -όπως και αρκετοί ακόμα συμπατριώτες του από το σινάφι του. Και δεν άφησε πολλά περιθώρια συμπάθειας και υπεράσπισης, ούτε καν σε όσους τον είχαν ερωτευτεί βλέποντάς τον στο χορτάρι. 

Τι θα γινόταν ή θα μπορούσε να γίνει αν είχε αγωνιστική πειθαρχία, αν δεν αγαπούσε τόσο τα πάρτι, τις γυναίκες και τις καταχρήσεις; Πιθανότατα τίποτα, γιατί δε θα ήταν ο ίδιος. Τα (ποδοσφαιρικά) είδωλα καίγονται και σβήνουν σαν κομήτες. Τα αντιδιαλεκτικά ερωτήματα πάλι, όχι.

Ασχολούμαστε όμως με το Χόλιγουντ και παραβλέπουμε τις εγχώριες ποιητικές σκηνές, που είναι βγαλμένες από σινεμά. Σαν τους Πασόκους στο Σkοπευτήριο, που είναι λιγότερο πειστικοί και από τους κομπάρσους του Βούλγαρη. Ή το ιστορικό πανό της ΟΚΔΕ...

Αλλά ίσως το κάνουμε σε επόμενη -πχ φοιτητική- ανάρτηση. Αν και η βάση του μπλοκ πρέπει να ξέρει πως το επόμενο διάστημα είναι πιθανό η συχνότητα των αναρτήσεων να αραιώσει αισθητά, λόγω αυξημένων υποχρεώσεων. Η ζωή θα δείξει.