Καταρχάς δεν είναι αυτό που νομίζετε. Ή μάλλον είναι, αλλά όχι ακριβώς. Τέλος πάντων δεν είναι δική μου γνώμη αλλά ενός αναθεωρητή. Και τι γυρεύει αυτός εδώ; Βρήκε θέση μαζί με άλλα αποσπάσματα, ζουμερά ή χιουμοριστικά, από βιβλία που διάβασε τις τελευταίες μέρες η κε του μπλοκ, με αφορμή την επέτειο του Πολυτεχνείου, που είναι διαχρονική πηγή έμπνευσης. Για να εκπληρώσω ένα υστερόγραφο στο προτελευταίο κείμενο και να διαψεύσω τις Κασσάνδρες, που κατά βάθος έχουν δίκιο λέγοντας πως η κλισέ φράση "αυτό θα το δούμε σε κάποια άλλη ανάρτηση", σημαίνει βασικά πως δε θα το πιάσουμε ποτέ.
Κατά πρώτον ένα απόσπασμα από το βιβλίο "Το Πολυτεχνείο ζει; Όνειρα - μύθοι -αλήθειες", σε επιμέλεια του Δημήτρη Παπαχρήστου, με 30+1 μαρτυρίες βετεράνων αγωνιστών, που συγκεντρώθηκαν σε διάφορες δόσεις -μία στα εικοσάχρονα της εξέγερσης (19+1) και η δεύτερη με συμπληρωματικές μαρτυρίες (των ίδιων ή διαφορετικών προσώπων) στα 30χρονα. Μπήκα στον πειρασμό να παραθέσω το θράσος του Λαλιώτη για την Πανσπουδαστική Νο8, αλλά με κέρδισε τελικά ένας άλλος Πασόκος, που έγινε υπάλληλος της ΕΟΚ, το ρίχνει με σχετική αποτυχία στον χαβαλέ, και κλείνει με ένα υστερόγραφο που ομολογώ με έκανε να γελάσω. Και το όνομα αυτού Γιώργος Γλυνός -με αυτή την ορθογραφία.
Υγ: Έμαθα και ένα δυσάρεστο. Πέθανε ένας παλιός μας συμφοιτητής, ο Χρήστος Βακαλόπουλος. Κατόπιν εορτής, όπως λέμε, διάβασα ένα από τα βιβλία που είχε γράψει, τους Πτυχιούχους. Βρήκα ένα απόσπασμα που αναφέρεται στις προηγούμενες περιόδους της ζωής μου. Σ’ το αντιγράφω:
«Στο Πολυτεχνείο μαζευόταν φοβερός κόσμος, το πήγαιναν για νέες Νομικές, κάθε σχολή μιλούσε με τον τρόπο της. «Κοιτάξτε αυτόν απέναντι», είπε ο Σήφης. Μας έδειξε έναν αποστεωμένο μαυριδερό, που κουβαλούσε ένα κιβώτιο, είχε σταθεί να πάρει μιαν ανάσα έξω από την «Αλεξάνδρα», τα μάτια του γυάλιζαν, ή τουλάχιστον έτσι φαινόταν εκείνη τη στιγμή. «Θα σας πω μια ιστορία γι’ αυτόν, πολύ αστεία: το ’68 τον έπιασαν με το ΚΚΕ...» «Τις ΔΕΑ», διόρθωσε ο Πλέιτον. «Ναι, τον έβαλαν στην Αίγινα και μια μέρα έπλενε τα πιάτα δίπλα σ’ ένα γέρο κομμουνιστή που λεγόταν Νεφελούδης. Ο μαυριδερός ρώτησε το γέρο αν είχε καμιά συγγένεια μ’ έναν άλλο Νεφελούδη, βουλευτή του ΚΚΕ». «Γιατί;» ρώτησε ο γέρος, κι ο μαυριδερός απάντησε ότι το προηγούμενο βράδυ είχε διαβάσει ότι το 1928, σε μια διαδήλωση στην Κόρινθο, είχαν συλληφθεί δύο βουλευτές του ΚΚΕ, ο Νεφελούδης και ο Σκλάβαινας. «Εγώ είμαι», απάντησε ο γέρος. «Από το ’28 είσαι εδώ;» ρώτησε ο μαυριδερός. Ο Πλέιτον έσκασε στα γέλια...»
Ο Βακαλόπουλος ανήκει οριακά στη γενιά του Πολυτεχνείου, έφυγε πολύ νέος από καρκίνο του πνεύμονα και θεωρείται από πολλούς μεγάλο λογοτεχνικό ταλέντο. Διαβάζοντας πρόσφατα την επανέκδοση της "Γραμμής του Ορίζοντος", με τον χαοτικό ειρμό και τις σκόπιμες επαναλήψεις για τα υπαρξιακά αδιέξοδα μιας γενιάς, δε θα ήμουν σε θέση να βεβαιώσω αυτή την άποψη, αλλά το παραπάνω απόσπασμα από τους "Πτυχιούχους" με βάζει σε σκέψεις μήπως αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία.
-.-
Στο ίδιο βιβλίο αναδημοσιεύονται οι σύντομες τοποθετήσεις μιας σειράς παλιών αγωνιστών εκείνης της γενιάς, όπως τις συγκέντρωσε και τις κατέγραψε το αφιέρωμα της εφημερίδας "Το Βήμα". Από αυτές ξεχωρίζω την παρακάτω, κυρίως γιατί έρχεται σε ευθεία αντιπαράθεση με την πασοκική ευδαιμονία για τη δικαίωση της εξέγερσης.
Με πίκρα αβάσταχτη
Σε μένα έχει απομείνει πίκρα διπλή και αβάσταχτη. Διότι για ό,τι αγωνιστήκαμε δεν έγινε τίποτα σχεδόν, και ας λένε τα παραμύθια τους οι κυβερνώντες. Ας ονειρεύονται οι συναγωνιστές μας -όσοι είναι στα δώματα της εξουσίας- να γίνουν πρωθυπουργοί πριν φτάσουν στα εξήντα. Όταν ακούμε «ισχυρή Ελλάδα», θα πρέπει να ψηλαφούμε τα σημάδια της αδυναμίας μας και του ευτελισμού μας. Η άλλη πλευρά της πίκρας είναι ότι και πάλι χούντα διαφεντεύει και σκιάζει το μέλλον, όχι μόνο της Ελλάδας.
Λάμπρος ΠαπαδημητράκηςΣκηνοθέτης - ο άγνωστος τρίτος εκφωνητής της εξέγερσης
Για όλα αυτά που αγωνιστήκαμε, που θα έλεγε και ο Σπύρος στους Απαράδεκτους...
-.-
Συνέχεια με ένα απόσπασμα από το αυτοβιογραφικό "ο τελευταίος τεντιμπόης της χούντας" του Μάκη Μπαλαούρα -ο αναθεωρητής που λέγαμε προηγουμένως- και μια ιδιαίτερη σκηνή στο παρασκήνιο της δίκης των 11 και του ανερχόμενου φοιτητικού κινήματος, το 1973.
Όσο συνεχιζόταν η δίκη μας, το βράδυ μάς επέστρεφαν στα κελιά μας. Εκείνο το βράδυ άκουσα θορύβους, βογγητά, φωνές πόνου και βρισιές των ανθρωποφυλάκων. Είχαν φέρει συλληφθέντες της κατάληψης, τους έδερναν και τους απειλούσαν. Κάποια στιγμή, για να δω τι γίνεται κι όχι μόνο να ακούω, χτυπάω την πόρτα για να πάω τουαλέτα. Τώρα πια που δικαζόμασταν, είχαμε κάποιες ανοχές εκ μέρους τους. Μου ανοίγουν, παρά το γεγονός ότι θα έβλεπα και θα με έβλεπαν άλλοι κρατούμενοι, με οδηγούν προς την τουαλέτα. Βλέπω διάφορους ταλαιπωρημένους και χτυπημένους, προσπαθώντας να τους δώσω κουράγιο έστω με τα μάτια. Στη στροφή του διαδρόμου πέφτω ξαφνικά πάνω σε μια εντυπωσιακά κομψή γυναίκα, με κόκκινο φουστάνι και με γούνα. Νόμισα ότι είχα παραισθήσεις, ότι ήταν οπτασία. Άρχισα να ρωτάω όπου με έπαιρνε και τελικά έμαθα ότι ήταν η Όλγα Τρέμη, που τότε ήταν και φωτομοντέλο. Όταν είδα μετά από χρόνια το φιλμ «Η γυναικάρα με τα κόκκινα», το μυαλό μου πήγε στη σκηνή των κελιών...
Με την Τρέμη κάπου-κάπου βρισκόμασταν με παρέες σε ταβέρνες όπου συναντούσαμε παιδιά της Αντι-ΕΦΕΕ, έχοντας μια γλυκιά ανάμνηση και από τη «Δίκη των 11», όπου ήλθε ως μάρτυρας υπεράσπισης, αλλά δεν κάναμε παρέα. Μετά από χρόνια, όταν η Τρέμη ήταν παρουσιάστρια στο MEGA, ένα βράδυ εκλογικών αποτελεσμάτων με κάλεσαν και εμένα, ως εκπρόσωπου του ΚΚΕ Εσωτερικού. Μπήκα στο στούντιο και η Τρέμη άρχισε να τσεκάρει τον κατάλογο των παρόντων. Άρχισε να λέει ονόματα, κοιτώντας έναν-έναν και εισέπραττε βλέμμα ή χαμόγελο. Λέγοντας το όνομά μου ούτε με κοίταξε ούτε περίμενε το νεύμα μου, προχώρησε αμέσως σε άλλο όνομα. Πετάγεται ο επίσης προσκεκλημένος Κώστας Λαλιώτης: «Όλγα, είναι ο Μάκης Μπαλαούρας». Η Όλγα σταματά, μου χαμογελά και μου λέει: «Τι κάνεις, Μάκη;» Το κόκκινο φόρεμα μου έμεινε, αλλά στο μυαλό μου πια καταγράφηκε ως η γυναικάρα με την αμνησία.
Για την Όλγα (την Τρέμη, όχι την κόρη του Μάκη) θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς πολλά. "Γυναικάρα με τα κόκκινα" θα ήταν μάλλον το τελευταίο από αυτά, αλλά γηράσκουμε αεί διδασκόμενοι -και βασικά γηράσκουμε.
Το καλό με το βιβλίο του Μπαλαούρα είναι ότι έχει αρκετές τέτοιες αναφορές ανεκδοτολογικού περιεχομένου. Το σχετικά κακό είναι ότι καταλαμβάνουν τόσο χώρο από το βιβλίο, σα σκηνές μιας ταινίας που ακροβατεί μεταξύ κωμωδίας και πολιτικής, που σε βάζουν σε σκέψεις αν είναι αληθινές ή τέλος πάντων τραβηγμένες από τον αφηγητή.
-.-
Γενικά, πάντως, τα αντιδικτατορικά παράσημα δεν ήταν πάντα ικανά να σου εξασφαλίσουν ένα βήμα και αναγνωρισιμότητα, όπως δείχνει η παρακάτω ιστορία από την "Παράξενη Υπόσχεση" του Αλεξάτου (εκδόσεις Άπαρσις), που μιλάει για την πορεία και τα αδιέξοδα αυτής της γενιάς -και πιο συγκεκριμένα των μελών μιας οργάνωσης του εξωκοινοβουλίου- και επανακυκλοφόρησε πρόσφατα μετά από περίπου 15 χρόνια.
Πολλά χρόνια μετά θα διηγούμουν το περιστατικό αυτό σε μια παρέα σε μπαράκι, όπου βρισκόταν και ένας από τους γνωστούς αγωνιστές του αντιδικτατορικού κινήματος. Αφηγήθηκε κι αυτός ένα ανάλογο περιστατικό, που συνέβη την πρώτη μέρα που έφτασε αυτοεξόριστος στο Παρίσι.
Το όνομά του είχε γίνει γνωστό, χάρη σε μια βιωματική περιγραφή των βασανιστηρίων που είχε υποστεί απ’ την Ασφάλεια και την παρέδωσε σε απεσταλμένους του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, που ερευνούσαν για τις συνθήκες κράτησης των αντιπάλων της Χούντας. Μετά από τον διεθνή θόρυβο που προκάλεσαν οι αποκαλύψεις του, η Χούντα υποχρεώθηκε να τον αποφυλακίσει και κατόρθωσε να φύγει στη Γαλλία.
Κάμποσοι παλιοί γνωστοί του είχαν κι αυτοί καταφύγει στη γαλλική πρωτεύουσα, αλλά δεν ήξερε και πού θα τους έβρισκε. Για καλή του τύχη διάβασε μια χειρόγραφη αφίσα, που ανακοίνωσε πως την ίδια αυτή μέρα θα γινόταν στο τάδε αμφιθέατρο της Σορβόννης συνέλευση των Ελλήνων φοιτητών, με θέμα την αλληλεγγύη στο αντιδικτατορικό κίνημα της Ελλάδας. Πήγε κι αυτός και καθώς το αμφιθέατρο ήταν ήδη γεμάτο, κάθισε στην τελευταία σειρά στα ψηλά, προσπαθώντας να εντοπίσει κανέναν γνωστό. Τίποτα! Όλοι εκεί μέσα του ήταν άγνωστοι. Η έκπληξή του ήταν μεγάλη, όταν άκουσε τον πρώτο ομιλητή να αναφέρεται στο όνομά του:
«Να εντείνουμε τον αγώνα κατά της Χούντας και των Αμερικάνων, στην προοπτική της ανάπτυξης ενός μαζικού κινήματος για την αντιδικτατορική πάλη, που θα στοχεύει στην αντιμονοπωλιακή και αντιιμπεριαλιστική επανάσταση. Γι’ αυτό ματώνουν τα αδέλφια μας στην Ελλάδα. Γι’ αυτό χύνει το αίμα του στα κολαστήρια των συνταγματαρχών ο...»!
Κι ακολούθησε άλλος ομιλητής, που καλούσε κι αυτός στην «ανάπτυξη ενός μαζικού κινήματος για την αντιδικτατορική πάλη», μόνο που κατ’ αυτόν θα στόχευε «στη συγκρότηση της ενότητας των αντιδικτατορικών δημοκρατικών δυνάμεων, που γι’ αυτήν χύνει το αίμα του στα μπουντρούμια της Μπουμπουλίνας ο...»!
Στο προχώρημα της κουβέντας συνειδητοποιούσε πως είχε υποστεί τα άγρια βασανιστήρια για την υλοποίηση πολλών στόχων και μάλιστα αλληλοαποκλειόμενων! Γιατί ένας άλλος ομιλητής βεβαίωνε το ακροατήριο πως ο στόχος για τον οποίο έχυνε ο σύντροφος το αίμα του ήταν «η λαϊκοδημοκρατική επανάσταση», ενώ κάποιος άλλος ήταν σίγουρος πως στόχος του συντρόφου που υπέφερε τη βία των τυράννων ήταν «η σοσιαλιστική επανάσταση».
Σήκωσε κι αυτός κάποια στιγμή το χέρι του για να του δώσουν τον λόγο. Μάταια, γιατί, όπως κατάλαβε στη συνέχεια και από άλλες τέτοιου είδους διαδικασίες, ήταν δύσκολο, έως και ακατόρθωτο μερικές φορές, να πάρεις σειρά να μιλήσεις, αν δεν ήσουν γνωστός ως εκπρόσωπος κάποιας συγκεκριμένς ιδεολογικο-πολιτικής τάσης, οργάνωσης ή κόμματος. Με τα πολλά και καθώς όλοι οι ομιλητές, ο ένας μετά τον άλλον, θεωρούσαν τους εαυτούς τους υποχρεωμένους να αναφερθούν στο όνομά του και στον λόγο για τον οποίο «έχυνε το αίμα του», σηκώθηκε όρθιος -ήταν και ψηλός- και με τη δυνατή και επιβλητική φωνή του, έκανε το ακροατήριο να γυρίσει έκπληκτο προς το μέρος του:
«Να μιλήσω κι εγώ, βρε παιδιά! Εγώ είμαι ο...!»
-.-
Στο ίδιο βιβλίο διαβάζουμε άλλη μια ιστορία, βγαλμένη από τη ζωή -όπως τα έφερε ετούτος ο αιώνας.
Μου θύμισε μια Γεωργιανή γνωστή, που δεν το πίστευε αυτό που της συνέβη, την πρώτη μέρα που έπιασε δουλειά σ’ ένα σπίτι στη Φιλοθέη. Πτυχιούχος αρχαιοελληνικών σπουδών, είχε έρθει πριν κάτι χρόνια με την αυταπάτη πως όλο και κάποια άκρη θα βρισκόταν και γι’ αυτήν, στη χώρα των απογόνων του Σοφοκλή και του Αριστοτέλη.
Η κυρία, ευγενική και καλοπροαίρετη, ικανοποιημένη που μπορούσαν να συνεννοηθούν στα ελληνικά, την ξεναγούσε στην κουζίνα, δίνοντάς της τις απαραίτητες πληροφορίες:
«Αυτό είναι το ψυγείο. Χρησιμεύει στη συντήρηση των τροφίμων. Για τρόφιμα που θέλουμε να κρατήσουμε πολύ καιρό έχουμε την κατάψυξη. Για δες! Εντάξει; Πάμε, λοιπόν, σ’ αυτό εδώ. Αυτό είναι ηλεκτρική κουζίνα...»
Δεν έλεγε τίποτα η κοπέλα και άφηνε την κυρία να συνεχίσει. Κάποια στιγμή θα τελείωνε αυτή η γελοία ξενάγηση. Και η κυρία συνέχισε, φτάνοντας και στη φρουτιέρα, πάνω στο τραπέζι, κρίνοντας σκόπιμο να ενημερώσει την καημένη τη Μάγια για το τι είναι εκείνο το κίτρινο μακρουλό φρούτο:
«Αυτό είναι μπανάνα. Ξέρεις τι είναι μπανάνα;»
«Ξέρω! Μας έδιναν μπανάνες δωρεάν στο σχολείο, όταν ήμασταν μικρά. Τις έφερναν από την Αφρική, από χώρες που είχαν φιλικές σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση. Εμείς τους στέλναμε αυτοκίνητα, μηχανήματα, ψυγεία, ηλεκτρικές κουζίνες, πλυντήρια και άλλα βιομηχανική είδη, κι αυτοί μας έστελναν φρούτα, καφέ, κακάο και άλλα αγροτικά είδη».
Ένιωσε λίγο περίεργα η κυρία, αλλά δεν ήταν βέβαιη πως η Μάγια θα ήξερε και τον θερμοσίφωνα. Κι εκεί, έπεσε πράγματι μέσα! Εντάξει, η κοπέλα τον είχε μάθει από τότε που ήρθε εδώ, αλλά στην πατρίδα της ήταν άγνωστος. «Θερμοσίφωνα δεν είχαμε εμείς».
Έλαμψε το πρόσωπο της κυρίας!
«Δεν είχατε; Και πώς κάνατε μπάνιο; Βράζατε νερό;»
«Όχι! Είχε πάντα νερό ζεστό από τη βρύση. Η μια βρύση κρύο και η άλλη ζεστό. Έτσι ερχόταν, σε όλα τα σπίτια. Ζεσταινόταν με γκάζ, φυσικό αέριο, από τον δήμο».
-.-
Ας κλείσουμε την άτυπη τριλογία, με ένα ακόμα απόσπασμα από το ίδιο βιβλίο.
Καμιά φορά δημιουργούνταν και παρεξηγήσεις. Όπως στην περίπτωση του τυπάκου, που στάθηκε να παρακολουθήσει το πηγαδάκι και άκουσε κάποιον να ρωτάει αν είναι κανένας εργάτης εδώ, για να ακουστεί και η γνώμη της τάξης.
«Εγώ είμαι εργάτης. Δουλεύω σε βιοτεχνία».
Ο φοιτητής στράφηκε προς το μέρος του.
«Τώρα θα μπουν τα πράγματα στη θέση τους».
Και δείχνοντάς τον, αναφώνησε, με χαμόγελο ικανοποίησης:
«Νάτο, το κοινωνικό υποκείμενο!»Ο τυπάκος αγρίεψε και τον βούτηξε απ’ τον γιακά:
«Ποιον είπες υποκείμενο, ρε αρχίδι; Υποκείμενο είσαι και φαίνεσαι, καργιόλη! Μη σου γαμήσω καμιά Παναγία, νυχτιάτικα!»
Εντάξει, εσείς μπορεί να γελάτε, αλλά αγνοείτε ίσως ότι μπορεί να είχε διαβάσει (λογοτεχνική αδεία, με σχήμα πρωθύστερο) την "καινοτόμο" ανάλυση του διανοητή Αντώνη Ε. Χαριστού που ανατρέπει τις βασικές παραδοχές του μαρξισμού και εξηγεί γλαφυρά στην Athens Voice γιατί οι εργάτες δεν είναι το επαναστατικό υποκείμενο. Άκου εκεί, να μας πούνε και υποκείμενο...
-,-
Αντί επιλόγου και άνευ περαιτέρω σχολιασμού, επιλέγω να αντιγράψω μια από τις 34 φωνές από το βιβλίο "Τότε και Τώρα" (Εκδόσεις Τόπος) που αναμετρώνται με το ερώτημα τι έχει μείνει "από τη λάμψη του Πολυτεχνείου στο ημίφως του σήμερα".
Βασίλης Χριστόπουλος
Όταν το 1969 έφευγα για την Αθήνα να σπουδάσω στο Πολυτεχνείο, ένιωθα ότι ξεκινούσα το ταξίδι της μεγάλης μου εξόδου προς την ελευθερία.
Είχα μεγαλώσει σε ένα ασφυκτικό και σκοτεινό οικογενειακό περιβάλλον. Είχα ζήσει χωρίς να κατανοώ τι ακριβώς συμβαίνει στην οικογένειά μου, αλλά και τι συμβαίνει σε μένα. Το μόνο που ήξερα ήταν ότι ήθελα να δραπετεύσω.
Ένιωθα να είμαι συνέχεια σφιγμένος, σαν μέσα μου να είμαι ένας σφιχτοδεμένος κόμπος. Πολλές φορές πίστευα πως δεν ήμουν εγώ που ζούσα αλλά κάποιος άλλος. Τώρα, μετά από πολλές δεκαετίες, καταλαβαίνω πως είχα ζήσει μέσα σε μια ομίχλη φόβου και άγνοιας.
Έφευγα από την Πάτρα και την οικογένεια με την επιθυμία να μάθω να ζω στην ελευθερία, να μάθω ποιος πραγματικά είμαι. Για τις σπουδές μου (πολιτικός μηχανικός στο Πολυτεχνείο) δεν ήμουνα σίγουρος αν ήταν δική μου επιλογή ή ήταν η βούληση της μάνας μου που μου την είχε υποβάλει τεχνηέντως. Αλλά και δε με ένοιαζε. Σημασία είχε πως είχα πετύχει, μπορούσα να φύγω από την Πάτρα και να απαιτώ με αξιοπρέπεια τη χρηματοδότηση των σπουδών μου.
Φεύγοντας για την Αθήνα η μόνη σίγουρη γνώμη που είχα για την οικογένεια ήταν πως ο αταίριαστος γάμος τους έκρυβε κάποιο μυστικό.
Για τον πατέρα μου είχα μια καθαρή εικόνα: δεξιός, συντηρητικός και ακαλλιέργητος. Ένας μπακάλης που στην κατοχή, με τη μαύρη αγορά, είχε μαζέψει κάμποσες λίρες. Για τη μάνα μου είχα μια ασαφή εικόνα: μορφωμένη δασκάλα (από την Παιδαγωγική Ακαδημία του Αρσακείου) και αυστηρή. Καταλάβαινα πως με επιδέξιες μεθόδους παιδαγωγικής (τότε δεν το έλεγα χειραγώγηση, δεν γνώριζα τον όρο) μου υπέβαλε τις απόψεις της παραβλέποντας τελείως τις δικές μου ανάγκες.
Φεύγοντας για την Αθήνα είχα κάνει τη σκέψη πως αυτό το αταίριαστο ζευγάρι το έδενε κάποιο σκοτεινό μυστικό. Αλλά έφευγα χωρίς να με ενδιαφέρει να το εξιχνιάσω, κλεισμένος στον εαυτό μου και στα δικά μου προβλήματα.
Πολλές φορές υπήρξα μάρτυρας μισοτελειωμένων διαλόγων.
-Γιάννη, δεν ξέρεις εσύ, του έλεγε συχνά η μάνα, εννοώντας «εγώ είμαι η μορφωμένη».
-Και ξέρεις εσύ, χαζοβιόλα, που μας παριστάνεις τη μορφωμένη. Αν δεν ήμουνα εγώ, ποιος ξέρει πού θα βρισκόσουνα τώρα.
-Δεν ξέρεις τι λες, έκλεινε τη συζήτηση η μάνα.
Αυτός ο διάλογος, σε πολλές παραλλαγές, επαναλαμβανόταν συχνά.
Κάποιες φορές ρώτησα τη μάνα μου τι σημαίνουν αυτά.
-Νομίζει πως επειδή ήμασταν μόνες με τη γιαγιά, ήρθε να μας προστατεύσει.
-Από τι κινδυνεύατε;
-Ε, ξέρεις, ο πατέρας μου είχε φύγει από το σπίτι. Μια γυναίκα με μια κόρη μόνες στην ερημιά, άλλες εποχές τότε.
Η ερημιά ήταν δυο χιλιόμετρα έξω από την Πάτρα, στην περιοχή Ζαρουχλέικα, όπου η μάνα μου είχε το πατρικό της σπίτι κι ένα καλό αγρόκτημα.
Φεύγοντας για την Αθήνα, από τα εφηβικά μου χρόνια μόνο μια γλυκιά εικόνα έπαιρνα μαζί μου: την αγάπη μου για το διάβασμα.
«Για χρόνια πλάγιαζα νωρίς». Όχι, όπως έκανε ο Μαρσέλ Προυστ, να σβήσω το κερί, να κλείσω το βιβλίο και να βυθιστώ σε συλλογισμούς και αναπολήσεις. Πλάγιαζα προκειμένου να συνεχίσω στο κρεβάτι το μυθιστόρημα που μέσα στην ημέρα διάβαζα κλεφτά εδώ κι εκεί. Κυρίως καθισμένος στη γωνιά της μελέτης μου με τον μικρότερο αδελφό μου στην άλλη γωνιά του κοινού μας δωματίου.
Καθώς βυθιζόμουν στην ανάγνωση, δραπέτευα από το χώρο του παιδικού δωματίου, έβγαινα έξω από το σώμα μου και ζούσα τη στιγμή, την κάθε στιγμή της ανάγνωσης. Πέρασαν χρόνια μέχρι να διαβάσω τη φράση «για μας τους θνητούς η μόνη αιωνιότητα είναι η στιγμή, ας τη ζήσουμε», μια παραλλαγή της φράσης του Ουρουγουανού Εδουάρδο Γκαλεάνο. Κι ακόμη περισσότερα μέχρι να πέσει στα χέρια μου το αγαπημένο «Η δύναμη του Τώρα» του Έκχαρτ Τόλε.
Η μητέρα, βλέποντας τις διάφορες καλλιτεχνικές προτιμήσεις μου, επιστράτευσε την πειθώ της πως πρέπει να σπουδάσω μηχανικός, γιατί το επάγγελμα είναι σε άνοδο, έχει κύρος και κυρίως λεφτά με λίγη δουλειά. Το επιχείρημά της που μέτρησε ήταν πως θα έχω ελεύθερο χρόνο να διαβάζω. Το επιχείρημά της μ’ έκανε να υποκύψω.
Η Αθήνα στάθηκε η πόλη στην οποία κλήθηκα να ασκηθώ στην ελευθερία και την αυτογνωσία. Σε πρώτη φάση οδηγήθηκα από τις νέες αναγνώσεις μου, που έγιναν πιο πολιτικές χάρη στους πιο ενημερωμένους συμφοιτητές μου. Συνέχιζα όμως παράλληλα να διαβάσω και λογοτεχνία. Διαβάζω Στρατή Τσίρκα, Δημήτρη Χατζή, Τζακ Λόντον, Τζων Στάινμπεκ, Έρσκιν Κάλντγουελ, που στην Πάτρα αγνοούσα.
Το ανερχόμενο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα στάθηκε όμως το μεγάλο πεδίο άσκησης της ελευθερίας μου. Αναμείχθηκα ενεργά στα φοιτητικά, στις συλλογές υπογραφών για ελεύθερες εκλογές, και στις γενικές συνελεύσεις, στις οποίες μιλούσα με πάθος. Στις 14 Φλεβάρη 1973, σε μια πρώιμη κατάληψη του Πολυτεχνείου, ήρθε η σύλληψή μου. Η σχετική δημοσιότητα που έλαβε με έφερε σε ρήξη με την οικογένεια.
Μετά από μερικές ημέρες έγινε και η δίκη των 11 φοιτητών. Χωρίς καμιά προηγούμενη επικοινωνία με τους δικούς μου, την πρώτη μέρα της δίκης είδα ξαφνικά μέσα στην αίθουσα τη μητέρα μου. Όλες τις μέρες της δίκης παρακολουθούσε ανελλιπώς τη διαδικασία και, με τη βοήθεια φίλων, συμμετείχε σε συναντήσεις με δικηγόρους και πολιτικά πρόσωπα. Καταλαβαίνοντας πως στις διάφορες συναντήσεις ενεργούσε σαν εκπρόσωπός μου ανησυχούσα για τις απόψεις που μπορεί να εξέφραζε.
Θυμωμένος μαζί της που ενεργεί χωρίς τη θέλησή μου, απέφευγα ακόμα και να την κοιτάζω. Τις ελάχιστες φορές που ανταλλάξαμε δυο κουβέντες μου χαμογελούσε. Να μου δώσει θάρρος, σκέφτηκα.
Μετά τη δίκη στρατεύτηκα μαζί με άλλους 100 φοιτητές με τον Ν. 1347/1973. Στις ελάχιστες άδειες για μαθήματα δεν κατέβαινα στην Πάτρα. Απολύθηκα, όπως όλοι μας, στις αρχές Νοέμβρη, παραμονές Πολυτεχνείου. Εξέγερση, καταστολή, νέα δικτατορία Ιωαννίδη, παράνομος στο Ρήγα Φεραίο, απέφευγα τους γνωστούς τόπους και βρέθηκα στην Πάτρα το Πάσχα του 1974.
Ο πατέρας θυμωμένος και απειλητικός: «Έμπλεξες, να δω τώρα τι θα κάνεις στη ζωή σου. Εγώ δεν μπορώ να βοηθήσω. Όποια πόρτα χτύπησα, μου τα ’πανε καθαρά. Μείνε μακριά απ’ τον κομμουνιστή γιο σου».
Η μάνα σιωπηλή, σαν να μην ήταν σίγουρη αν έπρεπε να συμφωνήσει ή να πει κάτι να με δικαιολογήσει. Η δικτατορία του Ιωαννίδη ακόμη συνεχιζόταν.
Η επόμενη συνάντησή μας ήταν μετά τη Μεταπολίτευση, όταν κατέβηκα στην Πάτρα να βοηθήσω στην προεκλογική προσπάθεια της Ενωμένης Αριστεράς. Μετά την αναγνώριση της αντιδικτατορικής αντίστασης, το κλίμα είχε αλλάξει.
Ο πατέρας όμως παρέμενε σκεπτικός και προβληματισμένος. Αλλά η μάνα παρακολουθούσε με ενδιαφέρον τις πολιτικές μου δραστηριότητες, ψήφισε μάλιστα και την Ενωμένη Αριστερά.
-Τι γίνεται με σένα; Στροφή στα αριστερά;
-Πάντα ήμουνα. Φοβισμένη, αλλά αριστερή. Δεν το κατάλαβες στη δίκη σου;
-Όχι, δεν κατάλαβα τίποτα.
-Μα προσπάθησα να σ’ το δείξω.
-Κι από πότε, παρακαλώ;
-Το 1944, 18 χρονών, φοιτήτρια στην Ακαδημία, ήμουνα γραμματέας της ΕΠΟΝ στα Ζαρουχλέικα.
-Εσύ; ειρωνεύτηκα.
-Εγώ. Οκτώβρη του ’44 στο σχολείο κάναμε μια γιορτή προς τιμήν του αποσπάσματος του ΕΛΑΣ που είχε απελευθερώσει την περιοχή μας. Επικεφαλής του ήταν ο καπετάν Ρήγας, ένας νεαρός καπετάνιος, φοιτητής Νομικής. Στη γιορτή ήταν καλεσμένο όλο το χωριό. Μίλησα εκ μέρους της ΕΠΟΝ να τους καλωσορίσω.
-Δεν μου είχες πει τίποτα.
-Τι να σου πω. Ήρθαν τα Δεκεμβριανά, ο αφοπλισμός του ΕΛΑΣ, οι διώξεις, τα πράγματα γυρίσανε τούμπα. Όλοι λέγανε πως ήμουνα στιγματισμένη, πως κινδυνεύω. Τα βράδια περνούσαν οι Χίτες έξω από το σπίτι, φώναζαν και απειλούσαν. Φοβόμουνα κι εγώ. Η μάνα μου αναζητούσε έναν δεξιό σύζυγο να μας προστατέψει.
-Κι ήταν ο πατέρας μου που αψήφησε το στίγμα;
-Ναι, μαζί με μια καλή προίκα στα Ζαρουχλέικα.
-Κοίταξα τη μάνα μου με συμπάθεια, αλλά ένιωθα ακόμη τον κόμπο μέσα μου.
Τέλειωσα τις σπουδές μου, πλήρωσα το υπόλοιπο της θητείας μου και το 1976 επέστρεψα οριστικά στην Πάτρα, για εργασία και πολιτική δουλειά στο ΚΚΕ εσωτερικού. Γνώρισα παλιούς συντρόφους με συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση, στον Εμφύλιο και χρόνια εξορίας στην πλάτη τους. Λόγω επαγγέλματος, σχετίστηκα στενά με τον σοβατζή Ζήση Χατζόπουλο, τον καπετάν Ρήγα της Αντίστασης. Έναν ευγενικό και γλυκομίλητο άντρα με φωτεινά μάτια.
Στο μυαλό μου στριφογύριζε η ιδέα να τον φέρω σε επαφή με τη μάνα μου. Η αφορμή δόθηκε όταν η μάνα μου μου ζήτησε έναν σοβατζή να διορθώσει στο πατρικό κάτι τσατμάδες στα ταβάνια που είχαν ανοίξει.
Ο Ζήσης ήταν πάνω στην πρόχειρη σκαλωσιά με το μυστρί και το πηλοφόρι στα χέρια. Εγώ από κάτω τον τροφοδοτούσα λάσπη, όταν μπήκε η μάνα μου στο σπίτι. Δεν είχα πει τίποτα σε κανέναν.
-Γνωρίζεις τον μάστορα; ρώτησα τη μάνα.
-Ζήση, σου θυμίζει κάτι η μάνα μου;
-Να κατεβώ κάτω να τη χαιρετήσω, απάντησε με ευγένεια.
Κοιτάχτηκαν αρκετά, με αμηχανία. Είχαν περάσει πάνω από τριάντα χρόνια.
-Μάνα, είναι ο καπετάν Ρήγας που σας μίλησε στο σχολείο τον Οκτώβρη του ’44.
-Ζήση, είναι η γραμματέας της ΕΠΟΝ που σας καλωσόρισε.
-Είσαι η δασκάλα Κατίνα, σε θυμάμαι, ανταποκρίθηκε ο Ζήσης και τα μάτια του λάμψανε.
Η μάνα μου, μετά από ένα μικρό δισταγμό, έπεσε στην αγκαλιά του παλιού καπετάνιου. Κλαίγοντας τον αγκάλιασε και δεν τον άφηνε.
Το κατάλαβα αμέσως. Για μένα ήταν η στιγμή της συμφιλίωσης με τη μάνα μου. Μπορούσα πια να δω και τον πατέρα μου με κατανόηση. Και κυρίως να λύσω τον κόμπο που για χρόνια είχα μέσα μου.













.png.webp)


