Τον φασισμό δε θα τον νικήσουμε διαβάζοντας ή «Ταξιδεύοντας» -σε Γυάρο, Λέρο και λοιπές ελληνικές γωνιές-, όπως κάποτε ο Καζαντζάκης, που ούτε κατάλαβε πότε κοιμήθηκε σοσιαλιστής και ξύπνησε στην Ισπανία θαυμαστής του Φράνκο και του Νίτσε. Κάποια βιβλία, βέβαια, προσφέρουν πολύτιμη γνώση για τη σημερινή επέτειο, τροφή για σκέψη και βασικά για δράση. Ό,τι ακολουθεί όμως δεν είναι μια λίστα με προτάσεις ή ένας κατάλογος δικών μου διαβασμάτων. Είναι συνειρμοί και αναμνήσεις ατάκτως ερριμμένοι, χωρίς ιδιαίτερη συνοχή -όση έχουν τα κομμάτια ενός παζλ που έπεσαν τυχαία στο πάτωμα ή σε μια οθόνη- για επίκαιρα ή διαχρονικά ζητήματα.
Τα περισσότερα κείμενα για το Πολυτεχνείο είναι κούφιοι, δεκάρικοι λόγοι, γεμάτοι ψεύτικο συναίσθημα, σα να προσποιούνται οργασμό -γιατί άκουσαν κάπου πως η εξέγερση είναι μια μορφή έρωτα. Μα τα όνειρα των εραστών δε σβήνουν και η πλατεία ήταν γεμάτη. Τέτοια είναι, κατά κανόνα, η πρώτη επαφή μας με την επέτειο, πχ σε κάποια σχολική γιορτή (εκτός και αν πέσεις σε δικό μας καθηγητή, που την αναλαμβάνει με μεράκι), και αποτελεί εγγύηση ότι δε θα την νιώσεις ποτέ δικιά σου, για να ψάξεις το νόημα που ’χει κάτι απ’ τις φωτιές και τις αιτίες που σε αφήνουνε μισό. (Σποϊλεριά: εκτός από τη μοναξιά, υπάρχει η αλλοτρίωση και ο ιμπεριαλισμός. Για την ακρίβεια, η μοναξιά υπάρχει ακριβώς γιατί υπάρχει το σύστημα και οι σχέσεις εκμετάλλευσης, κι όσο υπάρχουν, θα υπάρχει -σκλάβους μισθωτούς για να ’χει). (Σημειώνω, παρενθετικά επίσης, ότι ήταν μεγάλος ο πειρασμός να φύγω από το θέμα, γράφοντας για την πρώτη μου πορεία στο Πολυτεχνείο, αλλά το κρατάω για επόμενη εισήγηση).
Αν νοσταλγήσεις ποτέ τα παιδικά σου χρόνια και τους δεκάρικους λόγους στις γιορτές, θα τους ξαναβρείς εύκολα στα κλισέ της ομιλίας κάποιου επίσημου, που βγάζει την (υπο)χρέωση, παπαγαλίζει άψυχα κλισέ, σαν σχολική έκθεση δίχως έμπνευση, παραμένοντας εντελώς εκτός θέματος -αλλά εντός του κλίματος της εποχής, σε αντίθεση με τις εξεγέρσεις μας από το Ανεμολόγιο. Αλλά αν έχεις ερωτευτεί μια χρονολογία, δεν κολλάς σε τέτοια πράγματα πεζά και θα βρεις πολύ πιο ζουμερά κείμενα να διαβάσεις -από τη δική μας ή από την άλλη πλευρά της ιστορίας.
Μπορείς πχ να δεις δεξιά τρολ να ξερνάνε γνήσια χουντική χολή για το Πολυτεχνείο και τους νεκρούς του -αυτά που θέλουν να πουν τα στελέχη τους, αλλά τους περιορίζει η γαμημένη η πολιτική ορθότητα. (Γράψε λάθος, ο Σπυράδωνις έχει καταλάβει προ πολλού ότι καταπατώντας την, κερδίζει δημοσιότητα και σταυρούς, έστω κάπως αγκυλωτούς, δεν έχει σημασία). Θα δεις πρυτάνεις με πολιτικά να ζηλεύουν τη δόξα και τη στολή των συνταγματαρχών, να αποφασίζουν και να διατάσσουν το κλείσιμο του χώρου, να πιστεύουν μάταια ότι μπορούν να ματαιώσουν τον εορτασμό και τις εκδηλώσεις. Αστούς δημοσιολόγους να ζητάνε με θράσος πολιτικών νάνων να καταργηθεί επιτέλους ο εορτασμός -και ει δυνατόν και τα γεγονότα από την ιστορία-, να αδυνατούν να χωνέψουν ότι ζουν στη μοναδική χώρα παγκοσμίως όπου λαμβάνει χώρα κάθε χρόνο μια πορεία προς την πρεσβεία (μία είναι η πρεσβεία) με πολιτικά και αντι-ιμπεριαλιστικά συνθήματα.
Πολύ δύσκολα θα διαβάσεις για κάποιους παλιούς δεξιούς, που δεν ήθελαν να μας χαρίσουν το Πολυτεχνείο, επέμεναν πως ήταν και αυτοί παρόντες στα γεγονότα ή επιχειρούσαν να καταθέσουν στεφάνι -που γινόταν το αλατοπίπερο κάθε εορτασμού. Αλλά τα χρόνια έχουν περάσει, δε θυμούνται πια (Διομήδη τον ελέγανε ή Νίκο) και έχουν πάψει να σέρνονται πίσω από την «ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς». Και τι σημαίνει αυτό; Ότι αφήνονται στην αγκαλιά της ιδεολογικής ηγεμονίας των φασιστών και πιπιλίζουν την ίδια καραμέλα για τους νεκρούς της εξέγερσης, που δεν ήταν μες στο Πολυτεχνείο, λες και συζητάμε αν ήταν πέναλτι εντός ή εκτός περιοχής.
Μπορείς να διαβάσεις το πόρισμα του δεξιότατου εισαγγελέα Τσεβά (που επικαλείται και ο Σπυράδωνις) για τους βεβαιωμένους θανάτους (και τις βάσιμες υποψίες για άλλα θύματα, που δεν επιβεβαιώθηκαν ούτε όμως διερευνήθηκαν σοβαρά ποτέ) και την αντίστοιχη εργασία του (Ρηγά) Καλλιβρετάκη, με την αναλυτική τεκμηρίωση κάθε δολοφονίας, πχ από τις εκατοντάδες σφαίρες που θέριζαν ζωές από την ταράτσα του παρακείμενου υπουργείου στη Μάρνη, λίγο έξω από το Πολυτεχνείο.
Αλλά η πιο ενδιαφέρουσα δουλειά του Καλλιβρετάκη είναι για «το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο», για τα γεγονότα δηλαδή που πλαισίωσαν και γιγάντωσαν την εξέγερση, δίνοντάς της παλλαϊκό χαρακτήρα. Οι φοιτητές έβαλαν την αρχική σπίθα (αν δεν καείς εσύ, αν δεν καώ εγώ), αλλά δε θα είχε ξεσπάει ποτέ πυρκαγιά χωρίς τους εργαζόμενους και τον λαό που νίκησε για λίγο τον φόβο και τον έστειλε στην άλλη πλευρά. Κι αυτό απαντά και στο περιβόητο ζήτημα των απολύτως υπαρκτών νεκρών, που ήταν κυρίως στον περίγυρο του Πολυτεχνείου (για να διαλύσουν το πλήθος, να απομονώσουν τους φοιτητές και να χτυπήσουν την κατάληψη με τον στρατό), καθώς και τις επόμενες μέρες -για να μην υπάρξει ούτε σκέψη για οποιαδήποτε συνέχεια.
Μπορείς να ακούσεις φλογερούς ρήτορες σε συνελεύσεις να εξηγούν εδώ και χρόνια πως τα συνθήματα του Πολυτεχνείου παραμένουν ιστορικά αδικαίωτα (σαν την πάλη των τάξεων) και βασικά ανεκπλήρωτα. Εκτός και αν πετύχεις στελέχη του ΠΑΣΟΚ που εξαργύρωσαν τη συμμετοχή τους στο κίνημα, να σου εξηγούν πως το Πολυτεχνείο νίκησε και εμείς απολαμβάνουμε την καλύτερη δημοκρατία που είχαμε ποτέ -κι ας μην είναι τέλεια- και την ευρωπαϊκή προοπτική. Και όσο τους ακούς αναρωτιέσαι πώς ακριβώς ορίζουν τη νίκη και αν χρησιμοποιούν συλλογικά κριτήρια ή το δικό τους ατομικό βόλεμα. Μα η εξέγερση που είναι μια μορφή έρωτα δε συγχωρεί όσους από βόλεμα εξέπεσαν.
Μπορείς να δεις παλιές και σύγχρονες αναλύσεις να απαντούν στο ερώτημα «σε ποιον ανήκει το Πολυτεχνείο» -πχ αν έχει σχέση με την 17Ν που καπηλεύτηκε την ημερομηνία και τη σημειολογία της εξέγερσης και των γενεθλίων του ΣΕΚΕ, που να τα χιλιάσει, σε αντίθεση με τον κόσμο της εκμετάλλευσης. Το Πολυτεχνείο ήταν κορυφαία στιγμή του μαζικού κινήματος και εκ των πραγμάτων στον αντίποδα της ατομικής τρομοκρατίας. Αλλά η εξέγερση είναι μια μορφή τέχνης, που αυτονομείται από τον δημιουργό της και τη μετέπειτα πορεία του (ή πιθανή κατάντια του) και δε λερώνει το όνομά της μαζί του, γιατί ανήκει στο κοινό που την αγάπησε και συνεχίζει να την νοηματοδοτεί ως τις μέρες μας.
Μπορείς να διαβάσεις τον Τσακνή να αφιερώνει προφητικά στίχους στον εαυτό του. Και αυτοί που μας προδώσανε ανέραστοι να μείνουν. Αλλά ο Διονύσης μάλλον παράκουσε, κατάλαβε «αγέραστοι να μείνουν» και ξανάρθε στα γεράματα να προσκολληθεί στη νιότη του κόσμου, για να ξεπλύνει τα κρίματά του από την «Πρώτη Φορά Αριστερά», χωρίς άλλη αυτοκριτική -πέρα από αυτήν που έκανε στους στίχους του.
Μπορείς να ακούσεις-διαβάσεις ύμνους για την αυθόρμητη, ακηδεμόνευτη, ανεξάρτητη εξέγερση, που ξεπήδησε ξαφνικά και μακριά από κόμματα -μη βρει μπελά- σαν θρίαμβος της αυτονομίας, της αμεσοδημοκρατίας, κάθε αναρχικής ουτοπίας και ο,τι άλλο κινηματικό απωθημένο κουβαλά και της φορτώνει κανείς αναδρομικά. Ή για τις παρέες που «γράφουν ιστορία» (στη θέση των τάξεων), όπως θα έλεγε αργότερα ο Διονύσης, πολύ πριν το «Κούρεμα», αλλά ήδη πολύ μακριά από τη συγκέντρωση που ανάβει και όλα είναι συνειδητά -ακόμα και το αυθόρμητο. Κι έγιναν συνειδητά, ακριβώς γιατί υπήρχαν οργανώσεις που έριξαν τον σπόρο, έκαναν (παράνομη) δουλειά μυρμηγκιού, ακόμα και σε τοπικούς συλλόγους (Κρητών κτλ), υπό τις πιο αντίξοες συνθήκες. Έκαναν ζύμωση για να οργανώσουν τον αγώνα, να τον μαζικοποιήσουν, να πολιτικοποιήσουν τα συνθήματα και το περιεχόμενο, και ας μην μπορούσαν να προβλέψουν την έκταση που θα πάρει, την έκρηξη εκείνου του «ζεστού Νοέμβρη» -και τη βαρυχειμωνιά που ακολούθησε-, όπως ο μάγος που δεν ελέγχει τις δυνάμεις που απελευθερώνει και τις μαγικές στιγμές που (συμ)πυκνώνουν τον χρόνο.
Αν τα άνθη του καλού φύτρωναν μόνα τους, αυθόρμητα και απρόβλεπτα, δε θα χρειαζόταν καμία πολιτική οργάνωση, ούτε ζύμωση, καλλιέργεια και αγρότες. Θα είχαμε μείνει ευτυχείς και αυτάρκεις στη φύση, στο στάδιο του τροφοσυλλέκτη, και οι συνθήκες θα ωρίμαζαν από μόνες τους, οι δικτατορίες θα έπεφταν στα πόδια μας σαν ώριμα φρούτα, οι εξεγέρσεις θα ήταν μια φυσική κατάσταση, που ξεσπάει κάθε τόσο σαν καταιγίδα και παρασέρνει τα πάντα. Και ύστερα ήρθαν οι μέλισσες (και οι λύκοι αγκαλιά με τα σκυλιά) και ο μπαλκονομπερδεμένος Μπίγαλης, που είναι απ’ όλα, γιατί είναι προνοητικός.
Θα διαβάσεις επίσης αναλύσεις για τις δύο γραμμές στο Πολυτεχνείο, την αγωνιστική και τη συμβιβαστική, που ήθελε την αξιοποίηση της «φιλελευθεροποίησης» της χούντας και «κάθε δημοκρατικού ρήγματος». Αλλά και κάποιους να συμπεριλαμβάνουν εμμονικά στη δεύτερη γραμμή το ΚΚΕ, ίσως γιατί πιστεύουν πως πιάνουν τον ιστορικό χρόνο από τα κέρατα, σαν σταματημένα ρολόγια που κόλλησαν στο «εδώ και τώρα» και βαυκαλίζονται πως δείχνουν σωστά την ώρα στις κρίσιμες στιγμές, χωρίς να τους απασχολεί πώς φτάνουμε εκεί, τι γίνεται στο ενδιάμεσο ή και αμέσως μετά. Και πρέπει να ψάξεις πολύ, κάτω από την αρχαία σκουριά, για να βρεις και να διαβάσεις πως τα παιδιά του Φλεβάρη ήταν τα μόνα που προσπάθησαν σοβαρά να σπάσουν στις σχολές το μαύρο σκοτάδι της χούντας του Ιωαννίδη και να εμφανιστούν στις σχολές -και το κύμα των μαζικών συλλήψεων ξέσπασε τότε, κοντά στη γιορτή των ερωτευμένων, ακριβώς για να αποτρέψει αυτό το ενδεχόμενο.
Αντ’ αυτού θα βρεις πολλα ανιαρά αναμασήματα για την Πανσπουδαστική νο 8 -από τον Λαλιώτη και άλλους με θράσος χιλίων Πασόκων. Που αγνοούν επιδεικτικά όσα ανασκεύασε πρόσφατα το ΚΚΕ για την ονομαστική αναφορά στον Μαυρογένη και θεωρούν πως οι Κνίτες, τρεις μήνες μετά το Πολυτεχνείο, εκτίμησαν πως συμμετείχαν σε μια λαϊκή εξέγερση που ξεκίνησε από προβοκάτορες (παρεμπιπτόντως, και η επανάσταση του 1905 είχε ξεκινήσει από έναν πράκτορα του Τσάρου, αλλά δεν είναι καν αυτή η περίπτωση) κι ανάμεσά τους ήταν μεταξύ άλλων και ο πρωτοετής της Νομικής, Κουτσούμπας.
Αυτό που δε θα βρεις εύκολα είναι το όνομα του «συγγραφέα» εκείνης της ανακοίνωσης, στο παράνομο φύλλο -για να μας εξηγούσε το σκεπτικό της. Ο Μίμης λέει πως είναι ο Τζιαντζής και δεν είναι απίθανο να έχει δίκιο, αλλά κανείς δε δίνει πίστη και αξία σε ό,τι λέει ένας τέτοιος καιροσκόπος. Το πιο εντυπωσιακό είναι πως τα περισσότερα φοιτητικά στελέχη πρώτης γραμμής εκείνης της ΚΝΕ σκόρπισαν αργότερα σε άλλους πολιτικούς χώρους, οπότε δεν τους δέσμευε ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός (που αντιμετωπίζεται από τους απέξω ως «κομματική ομερτά»). Κι αν αυτοί δε μιλάνε ή δε μίλησαν και πήραν τα μυστικά τους στον τάφο τους, δεν είναι-ήταν προφανώς για να προστατέψουν το ΚΚΕ.
Μπορεί να διαβάσει, επίσης, κανείς πολλές αναλύσεις για το φετινό Πολυτεχνείο. Την ΑΡΑΣ, την αναρχία, τη μεταξύ τους βεντέτα, τις μαφιόζικες πρακτικές, το βούτυρο στο ψωμί της αντιδραστικής Πρυτανείας, το γαϊτανάκι της οργανωμένης απαξίωσης της επετείου. Πολύ δύσκολα θα βρει όμως μια αυτοκριτική από όσους είχαν συνάψει πολιτικό γάμο με την ΑΡΑΣ, που ήταν καθαρό πολιτικό συνοικέσιο, χωρίς έρωτα ή κάποια εξέγερση στον ορίζοντα. Ή από όσους διανθίζουν κάθε αναφορά στην ΑΡΑΣ με ακροβατικούς συμψηφισμούς και αναφορές στα ΚΝΑΤ -που κολλάνε παντού και είναι η βασική συγκολλητική ουσία ενός ετερόκλιτου χώρου. Από όσους ξεχνάνε ότι πρόσφατα, σε ένα Πολυτεχνείο, έφαγαν μαφιόζικο ξύλο γιατί... τους πέρασαν για Κνίτες. Και από όσους βαφτίζουν «ΚΝΑΤ» κάθε μορφή περιφρούρησης, ξεχνώντας ότι αυτή είναι πρωτίστως πολιτική έννοια. Αν ανακατεύεσαι διαρκώς με τα πίτουρα, δε στέκει πολιτικά να διαμαρτύρεσαι όταν σε τρώνε οι κότες -κοτόπουλα με κράνη, που λέει και ένα οπαδικό σύνθημα.
Μπορεί να διαβάσει κανείς πολλά, πχ μαρτυρίες από πρωταγωνιστές των γεγονότων -που κρύβουν ευχάριστες και δυσάρεστες εκπλήξεις, όπως το βιβλίο με την επιμέλεια του Χανδρινού, που ήθελε να παρουσιάσει αντικειμενικά και την οπτική κάποιων χουντικών. Να ακούσει συναυλίες στον χώρο, όπως της Μποφίλιου, που είναι μια φωνή με ψυχή που το έσκασε από τη Μεταπολίτευση, για να ξαναβρεί το «χαμένο συναίσθημα», αν και τίποτα δεν πάει χαμένο κάθε ζεστό Νοέμβρη. Μπορεί να σκεφτεί απογοητευμένος ότι όλα αυτά τα κείμενα είναι σκέτη φλυαρία, χωρίς νόημα, ότι η φλόγα των ιδανικών μας τρεμοσβήνει, ξεθώριασε και την περισυλλέγουν τα σκουπιδιάρικα σαν εμμονή. Μπορεί -και είναι θεμιτό- να πέσει ψυχολογικά, επιβάλλεται όμως να σηκωθεί. Και να μην ξεχνά ποτέ πως τα όνειρα των εραστών δε σβήνουν.
Υστερόγραφο
Αντί για επίλογο, σκόπευα να έχω ένα παράρτημα με κάποιες τοποθετήσεις και αποσπάσματα. Αλλά φτάσαμε ήδη κοντά στο διχίλιαρο λέξεις, οπότε ας μείνουν για κάποια άλλη φορά.




.png.webp)














