Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026

Η γυναικάρα με τα κόκκινα

Καταρχάς δεν είναι αυτό που νομίζετε. Ή μάλλον είναι, αλλά όχι ακριβώς. Τέλος πάντων δεν είναι δική μου γνώμη αλλά ενός αναθεωρητή. Και τι γυρεύει αυτός εδώ; Βρήκε θέση μαζί με άλλα αποσπάσματα, ζουμερά ή χιουμοριστικά, από βιβλία που διάβασε τις τελευταίες μέρες η κε του μπλοκ, με αφορμή την επέτειο του Πολυτεχνείου, που είναι διαχρονική πηγή έμπνευσης. Για να εκπληρώσω ένα υστερόγραφο στο προτελευταίο κείμενο και να διαψεύσω τις Κασσάνδρες, που κατά βάθος έχουν δίκιο λέγοντας πως η κλισέ φράση "αυτό θα το δούμε σε κάποια άλλη ανάρτηση", σημαίνει βασικά πως δε θα το πιάσουμε ποτέ.


Κατά πρώτον ένα απόσπασμα από το βιβλίο "Το Πολυτεχνείο ζει; Όνειρα - μύθοι -αλήθειες", σε επιμέλεια του Δημήτρη Παπαχρήστου, με 30+1 μαρτυρίες βετεράνων αγωνιστών, που συγκεντρώθηκαν σε διάφορες δόσεις -μία στα εικοσάχρονα της εξέγερσης (19+1) και η δεύτερη με συμπληρωματικές μαρτυρίες (των ίδιων ή διαφορετικών προσώπων) στα 30χρονα. Μπήκα στον πειρασμό να παραθέσω το θράσος του Λαλιώτη για την Πανσπουδαστική Νο8, αλλά με κέρδισε τελικά ένας άλλος Πασόκος, που έγινε υπάλληλος της ΕΟΚ, το ρίχνει με σχετική αποτυχία στον χαβαλέ, και κλείνει με ένα υστερόγραφο που ομολογώ με έκανε να γελάσω. Και το όνομα αυτού Γιώργος Γλυνός -με αυτή την ορθογραφία.

Υγ: Έμαθα και ένα δυσάρεστο. Πέθανε ένας παλιός μας συμφοιτητής, ο Χρήστος Βακαλόπουλος. Κατόπιν εορτής, όπως λέμε, διάβασα ένα από τα βιβλία που είχε γράψει, τους Πτυχιούχους. Βρήκα ένα απόσπασμα που αναφέρεται στις προηγούμενες περιόδους της ζωής μου. Σ’ το αντιγράφω:

«Στο Πολυτεχνείο μαζευόταν φοβερός κόσμος, το πήγαιναν για νέες Νομικές, κάθε σχολή μιλούσε με τον τρόπο της. «Κοιτάξτε αυτόν απέναντι», είπε ο Σήφης. Μας έδειξε έναν αποστεωμένο μαυριδερό, που κουβαλούσε ένα κιβώτιο, είχε σταθεί να πάρει μιαν ανάσα έξω από την «Αλεξάνδρα», τα μάτια του γυάλιζαν, ή τουλάχιστον έτσι φαινόταν εκείνη τη στιγμή. «Θα σας πω μια ιστορία γι’ αυτόν, πολύ αστεία: το ’68 τον έπιασαν με το ΚΚΕ...» «Τις ΔΕΑ», διόρθωσε ο Πλέιτον. «Ναι, τον έβαλαν στην Αίγινα και μια μέρα έπλενε τα πιάτα δίπλα σ’ ένα γέρο κομμουνιστή που λεγόταν Νεφελούδης. Ο μαυριδερός ρώτησε το γέρο αν είχε καμιά συγγένεια μ’ έναν άλλο Νεφελούδη, βουλευτή του ΚΚΕ». «Γιατί;» ρώτησε ο γέρος, κι ο μαυριδερός απάντησε ότι το προηγούμενο βράδυ είχε διαβάσει ότι το 1928, σε μια διαδήλωση στην Κόρινθο, είχαν συλληφθεί δύο βουλευτές του ΚΚΕ, ο Νεφελούδης και ο Σκλάβαινας. «Εγώ είμαι», απάντησε ο γέρος. «Από το ’28 είσαι εδώ;» ρώτησε ο μαυριδερός. Ο Πλέιτον έσκασε στα γέλια...»

Ο Βακαλόπουλος ανήκει οριακά στη γενιά του Πολυτεχνείου, έφυγε πολύ νέος από καρκίνο του πνεύμονα και θεωρείται από πολλούς μεγάλο λογοτεχνικό ταλέντο. Διαβάζοντας πρόσφατα την επανέκδοση της "Γραμμής του Ορίζοντος", με τον χαοτικό ειρμό και τις σκόπιμες επαναλήψεις για τα υπαρξιακά αδιέξοδα μιας γενιάς, δε θα ήμουν σε θέση να βεβαιώσω αυτή την άποψη, αλλά το παραπάνω απόσπασμα από τους "Πτυχιούχους" με βάζει σε σκέψεις μήπως αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία.

-.-

Στο ίδιο βιβλίο αναδημοσιεύονται οι σύντομες τοποθετήσεις μιας σειράς παλιών αγωνιστών εκείνης της γενιάς, όπως τις συγκέντρωσε και τις κατέγραψε το αφιέρωμα της εφημερίδας "Το Βήμα". Από αυτές ξεχωρίζω την παρακάτω, κυρίως γιατί έρχεται σε ευθεία αντιπαράθεση με την πασοκική ευδαιμονία για τη δικαίωση της εξέγερσης.

Με πίκρα αβάσταχτη

Σε μένα έχει απομείνει πίκρα διπλή και αβάσταχτη. Διότι για ό,τι αγωνιστήκαμε δεν έγινε τίποτα σχεδόν, και ας λένε τα παραμύθια τους οι κυβερνώντες. Ας ονειρεύονται οι συναγωνιστές μας -όσοι είναι στα δώματα της εξουσίας- να γίνουν πρωθυπουργοί πριν φτάσουν στα εξήντα. Όταν ακούμε «ισχυρή Ελλάδα», θα πρέπει να ψηλαφούμε τα σημάδια της αδυναμίας μας και του ευτελισμού μας. Η άλλη πλευρά της πίκρας είναι ότι και πάλι χούντα διαφεντεύει και σκιάζει το μέλλον, όχι μόνο της Ελλάδας.

Λάμπρος Παπαδημητράκης
Σκηνοθέτης - ο άγνωστος τρίτος εκφωνητής της εξέγερσης

Για όλα αυτά που αγωνιστήκαμε, που θα έλεγε και ο Σπύρος στους Απαράδεκτους... 

-.-

Συνέχεια με ένα απόσπασμα από το αυτοβιογραφικό "ο τελευταίος τεντιμπόης της χούντας" του Μάκη Μπαλαούρα -ο αναθεωρητής που λέγαμε προηγουμένως- και μια ιδιαίτερη σκηνή στο παρασκήνιο της δίκης των 11 και του ανερχόμενου φοιτητικού κινήματος, το 1973.

Όσο συνεχιζόταν η δίκη μας, το βράδυ μάς επέστρεφαν στα κελιά μας. Εκείνο το βράδυ άκουσα θορύβους, βογγητά, φωνές πόνου και βρισιές των ανθρωποφυλάκων. Είχαν φέρει συλληφθέντες της κατάληψης, τους έδερναν και τους απειλούσαν. Κάποια στιγμή, για να δω τι γίνεται κι όχι μόνο να ακούω, χτυπάω την πόρτα για να πάω τουαλέτα. Τώρα πια που δικαζόμασταν, είχαμε κάποιες ανοχές εκ μέρους τους. Μου ανοίγουν, παρά το γεγονός ότι θα έβλεπα και θα με έβλεπαν άλλοι κρατούμενοι, με οδηγούν προς την τουαλέτα. Βλέπω διάφορους ταλαιπωρημένους και χτυπημένους, προσπαθώντας να τους δώσω κουράγιο έστω με τα μάτια. Στη στροφή του διαδρόμου πέφτω ξαφνικά πάνω σε μια εντυπωσιακά κομψή γυναίκα, με κόκκινο φουστάνι και με γούνα. Νόμισα ότι είχα παραισθήσεις, ότι ήταν οπτασία. Άρχισα να ρωτάω όπου με έπαιρνε και τελικά έμαθα ότι ήταν η Όλγα Τρέμη, που τότε ήταν και φωτομοντέλο. Όταν είδα μετά από χρόνια το φιλμ «Η γυναικάρα με τα κόκκινα», το μυαλό μου πήγε στη σκηνή των κελιών...

Με την Τρέμη κάπου-κάπου βρισκόμασταν με παρέες σε ταβέρνες όπου συναντούσαμε παιδιά της Αντι-ΕΦΕΕ, έχοντας μια γλυκιά ανάμνηση και από τη «Δίκη των 11», όπου ήλθε ως μάρτυρας υπεράσπισης, αλλά δεν κάναμε παρέα. Μετά από χρόνια, όταν η Τρέμη ήταν παρουσιάστρια στο MEGA, ένα βράδυ εκλογικών αποτελεσμάτων με κάλεσαν και εμένα, ως εκπρόσωπου του ΚΚΕ Εσωτερικού. Μπήκα στο στούντιο και η Τρέμη άρχισε να τσεκάρει τον κατάλογο των παρόντων. Άρχισε να λέει ονόματα, κοιτώντας έναν-έναν και εισέπραττε βλέμμα ή χαμόγελο. Λέγοντας το όνομά μου ούτε με κοίταξε ούτε περίμενε το νεύμα μου, προχώρησε αμέσως σε άλλο όνομα. Πετάγεται ο επίσης προσκεκλημένος Κώστας Λαλιώτης: «Όλγα, είναι ο Μάκης Μπαλαούρας». Η Όλγα σταματά, μου χαμογελά και μου λέει: «Τι κάνεις, Μάκη;» Το κόκκινο φόρεμα μου έμεινε, αλλά στο μυαλό μου πια καταγράφηκε ως η γυναικάρα με την αμνησία.

Για την Όλγα (την Τρέμη, όχι την κόρη του Μάκη) θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς πολλά. "Γυναικάρα με τα κόκκινα" θα ήταν μάλλον το τελευταίο από αυτά, αλλά γηράσκουμε αεί διδασκόμενοι -και βασικά γηράσκουμε.

Το καλό με το βιβλίο του Μπαλαούρα είναι ότι έχει αρκετές τέτοιες αναφορές ανεκδοτολογικού περιεχομένου. Το σχετικά κακό είναι ότι καταλαμβάνουν τόσο χώρο από το βιβλίο, σα σκηνές μιας ταινίας που ακροβατεί μεταξύ κωμωδίας και πολιτικής, που σε βάζουν σε σκέψεις αν είναι αληθινές ή τέλος πάντων τραβηγμένες από τον αφηγητή.

-.-

Γενικά, πάντως, τα αντιδικτατορικά παράσημα δεν ήταν πάντα ικανά να σου εξασφαλίσουν ένα βήμα και αναγνωρισιμότητα, όπως δείχνει η παρακάτω ιστορία από την "Παράξενη Υπόσχεση" του Αλεξάτου (εκδόσεις Άπαρσις), που μιλάει για την πορεία και τα αδιέξοδα αυτής της γενιάς -και πιο συγκεκριμένα των μελών μιας οργάνωσης του εξωκοινοβουλίου- και επανακυκλοφόρησε πρόσφατα μετά από περίπου 15 χρόνια.

Πολλά χρόνια μετά θα διηγούμουν το περιστατικό αυτό σε μια παρέα σε μπαράκι, όπου βρισκόταν και ένας από τους γνωστούς αγωνιστές του αντιδικτατορικού κινήματος. Αφηγήθηκε κι αυτός ένα ανάλογο περιστατικό, που συνέβη την πρώτη μέρα που έφτασε αυτοεξόριστος στο Παρίσι.

Το όνομά του είχε γίνει γνωστό, χάρη σε μια βιωματική περιγραφή των βασανιστηρίων που είχε υποστεί απ’ την Ασφάλεια και την παρέδωσε σε απεσταλμένους του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, που ερευνούσαν για τις συνθήκες κράτησης των αντιπάλων της Χούντας. Μετά από τον διεθνή θόρυβο που προκάλεσαν οι αποκαλύψεις του, η Χούντα υποχρεώθηκε να τον αποφυλακίσει και κατόρθωσε να φύγει στη Γαλλία.

Κάμποσοι παλιοί γνωστοί του είχαν κι αυτοί καταφύγει στη γαλλική πρωτεύουσα, αλλά δεν ήξερε και πού θα τους έβρισκε. Για καλή του τύχη διάβασε μια χειρόγραφη αφίσα, που ανακοίνωσε πως την ίδια αυτή μέρα θα γινόταν στο τάδε αμφιθέατρο της Σορβόννης συνέλευση των Ελλήνων φοιτητών, με θέμα την αλληλεγγύη στο αντιδικτατορικό κίνημα της Ελλάδας. Πήγε κι αυτός και καθώς το αμφιθέατρο ήταν ήδη γεμάτο, κάθισε στην τελευταία σειρά στα ψηλά, προσπαθώντας να εντοπίσει κανέναν γνωστό. Τίποτα! Όλοι εκεί μέσα του ήταν άγνωστοι. Η έκπληξή του ήταν μεγάλη, όταν άκουσε τον πρώτο ομιλητή να αναφέρεται στο όνομά του:

«Να εντείνουμε τον αγώνα κατά της Χούντας και των Αμερικάνων, στην προοπτική της ανάπτυξης ενός μαζικού κινήματος για την αντιδικτατορική πάλη, που θα στοχεύει στην αντιμονοπωλιακή και αντιιμπεριαλιστική επανάσταση. Γι’ αυτό ματώνουν τα αδέλφια μας στην Ελλάδα. Γι’ αυτό χύνει το αίμα του στα κολαστήρια των συνταγματαρχών ο...»!

Κι ακολούθησε άλλος ομιλητής, που καλούσε κι αυτός στην «ανάπτυξη ενός μαζικού κινήματος για την αντιδικτατορική πάλη», μόνο που κατ’ αυτόν θα στόχευε «στη συγκρότηση της ενότητας των αντιδικτατορικών δημοκρατικών δυνάμεων, που γι’ αυτήν χύνει το αίμα του στα μπουντρούμια της Μπουμπουλίνας ο...»!

Στο προχώρημα της κουβέντας συνειδητοποιούσε πως είχε υποστεί τα άγρια βασανιστήρια για την υλοποίηση πολλών στόχων και μάλιστα αλληλοαποκλειόμενων! Γιατί ένας άλλος ομιλητής βεβαίωνε το ακροατήριο πως ο στόχος για τον οποίο έχυνε ο σύντροφος το αίμα του ήταν «η λαϊκοδημοκρατική επανάσταση», ενώ κάποιος άλλος ήταν σίγουρος πως στόχος του συντρόφου που υπέφερε τη βία των τυράννων ήταν «η σοσιαλιστική επανάσταση».

Σήκωσε κι αυτός κάποια στιγμή το χέρι του για να του δώσουν τον λόγο. Μάταια, γιατί, όπως κατάλαβε στη συνέχεια και από άλλες τέτοιου είδους διαδικασίες, ήταν δύσκολο, έως και ακατόρθωτο μερικές φορές, να πάρεις σειρά να μιλήσεις, αν δεν ήσουν γνωστός ως εκπρόσωπος κάποιας συγκεκριμένς ιδεολογικο-πολιτικής τάσης, οργάνωσης ή κόμματος. Με τα πολλά και καθώς όλοι οι ομιλητές, ο ένας μετά τον άλλον, θεωρούσαν τους εαυτούς τους υποχρεωμένους να αναφερθούν στο όνομά του και στον λόγο για τον οποίο «έχυνε το αίμα του», σηκώθηκε όρθιος -ήταν και ψηλός- και με τη δυνατή και επιβλητική φωνή του, έκανε το ακροατήριο να γυρίσει έκπληκτο προς το μέρος του:

«Να μιλήσω κι εγώ, βρε παιδιά! Εγώ είμαι ο...!»

-.-

Στο ίδιο βιβλίο διαβάζουμε άλλη μια ιστορία, βγαλμένη από τη ζωή -όπως τα έφερε ετούτος ο αιώνας.

Μου θύμισε μια Γεωργιανή γνωστή, που δεν το πίστευε αυτό που της συνέβη, την πρώτη μέρα που έπιασε δουλειά σ’ ένα σπίτι στη Φιλοθέη. Πτυχιούχος αρχαιοελληνικών σπουδών, είχε έρθει πριν κάτι χρόνια με την αυταπάτη πως όλο και κάποια άκρη θα βρισκόταν και γι’ αυτήν, στη χώρα των απογόνων του Σοφοκλή και του Αριστοτέλη.

Η κυρία, ευγενική και καλοπροαίρετη, ικανοποιημένη που μπορούσαν να συνεννοηθούν στα ελληνικά, την ξεναγούσε στην κουζίνα, δίνοντάς της τις απαραίτητες πληροφορίες:

«Αυτό είναι το ψυγείο. Χρησιμεύει στη συντήρηση των τροφίμων. Για τρόφιμα που θέλουμε να κρατήσουμε πολύ καιρό έχουμε την κατάψυξη. Για δες! Εντάξει; Πάμε, λοιπόν, σ’ αυτό εδώ. Αυτό είναι ηλεκτρική κουζίνα...»

Δεν έλεγε τίποτα η κοπέλα και άφηνε την κυρία να συνεχίσει. Κάποια στιγμή θα τελείωνε αυτή η γελοία ξενάγηση. Και η κυρία συνέχισε, φτάνοντας και στη φρουτιέρα, πάνω στο τραπέζι, κρίνοντας σκόπιμο να ενημερώσει την καημένη τη Μάγια για το τι είναι εκείνο το κίτρινο μακρουλό φρούτο:

«Αυτό είναι μπανάνα. Ξέρεις τι είναι μπανάνα;»

«Ξέρω! Μας έδιναν μπανάνες δωρεάν στο σχολείο, όταν ήμασταν μικρά. Τις έφερναν από την Αφρική, από χώρες που είχαν φιλικές σχέσεις με τη Σοβιετική Ένωση. Εμείς τους στέλναμε αυτοκίνητα, μηχανήματα, ψυγεία, ηλεκτρικές κουζίνες, πλυντήρια και άλλα βιομηχανική είδη, κι αυτοί μας έστελναν φρούτα, καφέ, κακάο και άλλα αγροτικά είδη».

Ένιωσε λίγο περίεργα η κυρία, αλλά δεν ήταν βέβαιη πως η Μάγια θα ήξερε και τον θερμοσίφωνα. Κι εκεί, έπεσε πράγματι μέσα! Εντάξει, η κοπέλα τον είχε μάθει από τότε που ήρθε εδώ, αλλά στην πατρίδα της ήταν άγνωστος. «Θερμοσίφωνα δεν είχαμε εμείς».

Έλαμψε το πρόσωπο της κυρίας!

«Δεν είχατε; Και πώς κάνατε μπάνιο; Βράζατε νερό;»

«Όχι! Είχε πάντα νερό ζεστό από τη βρύση. Η μια βρύση κρύο και η άλλη ζεστό. Έτσι ερχόταν, σε όλα τα σπίτια. Ζεσταινόταν με γκάζ, φυσικό αέριο, από τον δήμο».

-.-

Ας κλείσουμε την άτυπη τριλογία, με ένα ακόμα απόσπασμα από το ίδιο βιβλίο.

Καμιά φορά δημιουργούνταν και παρεξηγήσεις. Όπως στην περίπτωση του τυπάκου, που στάθηκε να παρακολουθήσει το πηγαδάκι και άκουσε κάποιον να ρωτάει αν είναι κανένας εργάτης εδώ, για να ακουστεί και η γνώμη της τάξης.

«Εγώ είμαι εργάτης. Δουλεύω σε βιοτεχνία».
Ο φοιτητής στράφηκε προς το μέρος του.
«Τώρα θα μπουν τα πράγματα στη θέση τους».
Και δείχνοντάς τον, αναφώνησε, με χαμόγελο ικανοποίησης:
«Νάτο, το κοινωνικό υποκείμενο!» 

Ο τυπάκος αγρίεψε και τον βούτηξε απ’ τον γιακά:
«Ποιον είπες υποκείμενο, ρε αρχίδι; Υποκείμενο είσαι και φαίνεσαι, καργιόλη! Μη σου γαμήσω καμιά Παναγία, νυχτιάτικα!»

Εντάξει, εσείς μπορεί να γελάτε, αλλά αγνοείτε ίσως ότι μπορεί να είχε διαβάσει (λογοτεχνική αδεία, με σχήμα πρωθύστερο) την "καινοτόμο" ανάλυση του διανοητή Αντώνη Ε. Χαριστού που ανατρέπει τις βασικές παραδοχές του μαρξισμού και εξηγεί γλαφυρά στην Athens Voice γιατί οι εργάτες δεν είναι το επαναστατικό υποκείμενο. Άκου εκεί, να μας πούνε και υποκείμενο...

-,-

Αντί επιλόγου και άνευ περαιτέρω σχολιασμού, επιλέγω να αντιγράψω μια από τις 34 φωνές από το βιβλίο "Τότε και Τώρα" (Εκδόσεις Τόπος) που αναμετρώνται με το ερώτημα τι έχει μείνει "από τη λάμψη του Πολυτεχνείου στο ημίφως του σήμερα".

Βασίλης Χριστόπουλος

Όταν το 1969 έφευγα για την Αθήνα να σπουδάσω στο Πολυτεχνείο, ένιωθα ότι ξεκινούσα το ταξίδι της μεγάλης μου εξόδου προς την ελευθερία.

Είχα μεγαλώσει σε ένα ασφυκτικό και σκοτεινό οικογενειακό περιβάλλον. Είχα ζήσει χωρίς να κατανοώ τι ακριβώς συμβαίνει στην οικογένειά μου, αλλά και τι συμβαίνει σε μένα. Το μόνο που ήξερα ήταν ότι ήθελα να δραπετεύσω.

Ένιωθα να είμαι συνέχεια σφιγμένος, σαν μέσα μου να είμαι ένας σφιχτοδεμένος κόμπος. Πολλές φορές πίστευα πως δεν ήμουν εγώ που ζούσα αλλά κάποιος άλλος. Τώρα, μετά από πολλές δεκαετίες, καταλαβαίνω πως είχα ζήσει μέσα σε μια ομίχλη φόβου και άγνοιας.

Έφευγα από την Πάτρα και την οικογένεια με την επιθυμία να μάθω να ζω στην ελευθερία, να μάθω ποιος πραγματικά είμαι. Για τις σπουδές μου (πολιτικός μηχανικός στο Πολυτεχνείο) δεν ήμουνα σίγουρος αν ήταν δική μου επιλογή ή ήταν η βούληση της μάνας μου που μου την είχε υποβάλει τεχνηέντως. Αλλά και δε με ένοιαζε. Σημασία είχε πως είχα πετύχει, μπορούσα να φύγω από την Πάτρα και να απαιτώ με αξιοπρέπεια τη χρηματοδότηση των σπουδών μου.

Φεύγοντας για την Αθήνα η μόνη σίγουρη γνώμη που είχα για την οικογένεια ήταν πως ο αταίριαστος γάμος τους έκρυβε κάποιο μυστικό.

Για τον πατέρα μου είχα μια καθαρή εικόνα: δεξιός, συντηρητικός και ακαλλιέργητος. Ένας μπακάλης που στην κατοχή, με τη μαύρη αγορά, είχε μαζέψει κάμποσες λίρες. Για τη μάνα μου είχα μια ασαφή εικόνα: μορφωμένη δασκάλα (από την Παιδαγωγική Ακαδημία του Αρσακείου) και αυστηρή. Καταλάβαινα πως με επιδέξιες μεθόδους παιδαγωγικής (τότε δεν το έλεγα χειραγώγηση, δεν γνώριζα τον όρο) μου υπέβαλε τις απόψεις της παραβλέποντας τελείως τις δικές μου ανάγκες.

Φεύγοντας για την Αθήνα είχα κάνει τη σκέψη πως αυτό το αταίριαστο ζευγάρι το έδενε κάποιο σκοτεινό μυστικό. Αλλά έφευγα χωρίς να με ενδιαφέρει να το εξιχνιάσω, κλεισμένος στον εαυτό μου και στα δικά μου προβλήματα.

Πολλές φορές υπήρξα μάρτυρας μισοτελειωμένων διαλόγων.

-Γιάννη, δεν ξέρεις εσύ, του έλεγε συχνά η μάνα, εννοώντας «εγώ είμαι η μορφωμένη».

-Και ξέρεις εσύ, χαζοβιόλα, που μας παριστάνεις τη μορφωμένη. Αν δεν ήμουνα εγώ, ποιος ξέρει πού θα βρισκόσουνα τώρα.

-Δεν ξέρεις τι λες, έκλεινε τη συζήτηση η μάνα.

Αυτός ο διάλογος, σε πολλές παραλλαγές, επαναλαμβανόταν συχνά.

Κάποιες φορές ρώτησα τη μάνα μου τι σημαίνουν αυτά.

-Νομίζει πως επειδή ήμασταν μόνες με τη γιαγιά, ήρθε να μας προστατεύσει.

-Από τι κινδυνεύατε;

-Ε, ξέρεις, ο πατέρας μου είχε φύγει από το σπίτι. Μια γυναίκα με μια κόρη μόνες στην ερημιά, άλλες εποχές τότε.

Η ερημιά ήταν δυο χιλιόμετρα έξω από την Πάτρα, στην περιοχή Ζαρουχλέικα, όπου η μάνα μου είχε το πατρικό της σπίτι κι ένα καλό αγρόκτημα.

Φεύγοντας για την Αθήνα, από τα εφηβικά μου χρόνια μόνο μια γλυκιά εικόνα έπαιρνα μαζί μου: την αγάπη μου για το διάβασμα.

«Για χρόνια πλάγιαζα νωρίς». Όχι, όπως έκανε ο Μαρσέλ Προυστ, να σβήσω το κερί, να κλείσω το βιβλίο και να βυθιστώ σε συλλογισμούς και αναπολήσεις. Πλάγιαζα προκειμένου να συνεχίσω στο κρεβάτι το μυθιστόρημα που μέσα στην ημέρα διάβαζα κλεφτά εδώ κι εκεί. Κυρίως καθισμένος στη γωνιά της μελέτης μου με τον μικρότερο αδελφό μου στην άλλη γωνιά του κοινού μας δωματίου.

Καθώς βυθιζόμουν στην ανάγνωση, δραπέτευα από το χώρο του παιδικού δωματίου, έβγαινα έξω από το σώμα μου και ζούσα τη στιγμή, την κάθε στιγμή της ανάγνωσης. Πέρασαν χρόνια μέχρι να διαβάσω τη φράση «για μας τους θνητούς η μόνη αιωνιότητα είναι η στιγμή, ας τη ζήσουμε», μια παραλλαγή της φράσης του Ουρουγουανού Εδουάρδο Γκαλεάνο. Κι ακόμη περισσότερα μέχρι να πέσει στα χέρια μου το αγαπημένο «Η δύναμη του Τώρα» του Έκχαρτ Τόλε.

Η μητέρα, βλέποντας τις διάφορες καλλιτεχνικές προτιμήσεις μου, επιστράτευσε την πειθώ της πως πρέπει να σπουδάσω μηχανικός, γιατί το επάγγελμα είναι σε άνοδο, έχει κύρος και κυρίως λεφτά με λίγη δουλειά. Το επιχείρημά της που μέτρησε ήταν πως θα έχω ελεύθερο χρόνο να διαβάζω. Το επιχείρημά της μ’ έκανε να υποκύψω.

Η Αθήνα στάθηκε η πόλη στην οποία κλήθηκα να ασκηθώ στην ελευθερία και την αυτογνωσία. Σε πρώτη φάση οδηγήθηκα από τις νέες αναγνώσεις μου, που έγιναν πιο πολιτικές χάρη στους πιο ενημερωμένους συμφοιτητές μου. Συνέχιζα όμως παράλληλα να διαβάσω και λογοτεχνία. Διαβάζω Στρατή Τσίρκα, Δημήτρη Χατζή, Τζακ Λόντον, Τζων Στάινμπεκ, Έρσκιν Κάλντγουελ, που στην Πάτρα αγνοούσα.

Το ανερχόμενο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα στάθηκε όμως το μεγάλο πεδίο άσκησης της ελευθερίας μου. Αναμείχθηκα ενεργά στα φοιτητικά, στις συλλογές υπογραφών για ελεύθερες εκλογές, και στις γενικές συνελεύσεις, στις οποίες μιλούσα με πάθος. Στις 14 Φλεβάρη 1973, σε μια πρώιμη κατάληψη του Πολυτεχνείου, ήρθε η σύλληψή μου. Η σχετική δημοσιότητα που έλαβε με έφερε σε ρήξη με την οικογένεια.

Μετά από μερικές ημέρες έγινε και η δίκη των 11 φοιτητών. Χωρίς καμιά προηγούμενη επικοινωνία με τους δικούς μου, την πρώτη μέρα της δίκης είδα ξαφνικά μέσα στην αίθουσα τη μητέρα μου. Όλες τις μέρες της δίκης παρακολουθούσε ανελλιπώς τη διαδικασία και, με τη βοήθεια φίλων, συμμετείχε σε συναντήσεις με δικηγόρους και πολιτικά πρόσωπα. Καταλαβαίνοντας πως στις διάφορες συναντήσεις ενεργούσε σαν εκπρόσωπός μου ανησυχούσα για τις απόψεις που μπορεί να εξέφραζε.

Θυμωμένος μαζί της που ενεργεί χωρίς τη θέλησή μου, απέφευγα ακόμα και να την κοιτάζω. Τις ελάχιστες φορές που ανταλλάξαμε δυο κουβέντες μου χαμογελούσε. Να μου δώσει θάρρος, σκέφτηκα.

Μετά τη δίκη στρατεύτηκα μαζί με άλλους 100 φοιτητές με τον Ν. 1347/1973. Στις ελάχιστες άδειες για μαθήματα δεν κατέβαινα στην Πάτρα. Απολύθηκα, όπως όλοι μας, στις αρχές Νοέμβρη, παραμονές Πολυτεχνείου. Εξέγερση, καταστολή, νέα δικτατορία Ιωαννίδη, παράνομος στο Ρήγα Φεραίο, απέφευγα τους γνωστούς τόπους και βρέθηκα στην Πάτρα το Πάσχα του 1974.

Ο πατέρας θυμωμένος και απειλητικός: «Έμπλεξες, να δω τώρα τι θα κάνεις στη ζωή σου. Εγώ δεν μπορώ να βοηθήσω. Όποια πόρτα χτύπησα, μου τα ’πανε καθαρά. Μείνε μακριά απ’ τον κομμουνιστή γιο σου».

Η μάνα σιωπηλή, σαν να μην ήταν σίγουρη αν έπρεπε να συμφωνήσει ή να πει κάτι να με δικαιολογήσει. Η δικτατορία του Ιωαννίδη ακόμη συνεχιζόταν.

Η επόμενη συνάντησή μας ήταν μετά τη Μεταπολίτευση, όταν κατέβηκα στην Πάτρα να βοηθήσω στην προεκλογική προσπάθεια της Ενωμένης Αριστεράς. Μετά την αναγνώριση της αντιδικτατορικής αντίστασης, το κλίμα είχε αλλάξει.

Ο πατέρας όμως παρέμενε σκεπτικός και προβληματισμένος. Αλλά η μάνα παρακολουθούσε με ενδιαφέρον τις πολιτικές μου δραστηριότητες, ψήφισε μάλιστα και την Ενωμένη Αριστερά.

-Τι γίνεται με σένα; Στροφή στα αριστερά;

-Πάντα ήμουνα. Φοβισμένη, αλλά αριστερή. Δεν το κατάλαβες στη δίκη σου;

-Όχι, δεν κατάλαβα τίποτα.

-Μα προσπάθησα να σ’ το δείξω.

-Κι από πότε, παρακαλώ;

-Το 1944, 18 χρονών, φοιτήτρια στην Ακαδημία, ήμουνα γραμματέας της ΕΠΟΝ στα Ζαρουχλέικα.

-Εσύ; ειρωνεύτηκα.

-Εγώ. Οκτώβρη του ’44 στο σχολείο κάναμε μια γιορτή προς τιμήν του αποσπάσματος του ΕΛΑΣ που είχε απελευθερώσει την περιοχή μας. Επικεφαλής του ήταν ο καπετάν Ρήγας, ένας νεαρός καπετάνιος, φοιτητής Νομικής. Στη γιορτή ήταν καλεσμένο όλο το χωριό. Μίλησα εκ μέρους της ΕΠΟΝ να τους καλωσορίσω.

-Δεν μου είχες πει τίποτα.

-Τι να σου πω. Ήρθαν τα Δεκεμβριανά, ο αφοπλισμός του ΕΛΑΣ, οι διώξεις, τα πράγματα γυρίσανε τούμπα. Όλοι λέγανε πως ήμουνα στιγματισμένη, πως κινδυνεύω. Τα βράδια περνούσαν οι Χίτες έξω από το σπίτι, φώναζαν και απειλούσαν. Φοβόμουνα κι εγώ. Η μάνα μου αναζητούσε έναν δεξιό σύζυγο να μας προστατέψει.

-Κι ήταν ο πατέρας μου που αψήφησε το στίγμα;

-Ναι, μαζί με μια καλή προίκα στα Ζαρουχλέικα.

-Κοίταξα τη μάνα μου με συμπάθεια, αλλά ένιωθα ακόμη τον κόμπο μέσα μου.

Τέλειωσα τις σπουδές μου, πλήρωσα το υπόλοιπο της θητείας μου και το 1976 επέστρεψα οριστικά στην Πάτρα, για εργασία και πολιτική δουλειά στο ΚΚΕ εσωτερικού. Γνώρισα παλιούς συντρόφους με συμμετοχή στην Εθνική Αντίσταση, στον Εμφύλιο και χρόνια εξορίας στην πλάτη τους. Λόγω επαγγέλματος, σχετίστηκα στενά με τον σοβατζή Ζήση Χατζόπουλο, τον καπετάν Ρήγα της Αντίστασης. Έναν ευγενικό και γλυκομίλητο άντρα με φωτεινά μάτια.

Στο μυαλό μου στριφογύριζε η ιδέα να τον φέρω σε επαφή με τη μάνα μου. Η αφορμή δόθηκε όταν η μάνα μου μου ζήτησε έναν σοβατζή να διορθώσει στο πατρικό κάτι τσατμάδες στα ταβάνια που είχαν ανοίξει.

Ο Ζήσης ήταν πάνω στην πρόχειρη σκαλωσιά με το μυστρί και το πηλοφόρι στα χέρια. Εγώ από κάτω τον τροφοδοτούσα λάσπη, όταν μπήκε η μάνα μου στο σπίτι. Δεν είχα πει τίποτα σε κανέναν.

-Γνωρίζεις τον μάστορα; ρώτησα τη μάνα.

-Ζήση, σου θυμίζει κάτι η μάνα μου;

-Να κατεβώ κάτω να τη χαιρετήσω, απάντησε με ευγένεια.

Κοιτάχτηκαν αρκετά, με αμηχανία. Είχαν περάσει πάνω από τριάντα χρόνια.

-Μάνα, είναι ο καπετάν Ρήγας που σας μίλησε στο σχολείο τον Οκτώβρη του ’44.

-Ζήση, είναι η γραμματέας της ΕΠΟΝ που σας καλωσόρισε.

-Είσαι η δασκάλα Κατίνα, σε θυμάμαι, ανταποκρίθηκε ο Ζήσης και τα μάτια του λάμψανε.

Η μάνα μου, μετά από ένα μικρό δισταγμό, έπεσε στην αγκαλιά του παλιού καπετάνιου. Κλαίγοντας τον αγκάλιασε και δεν τον άφηνε.

Το κατάλαβα αμέσως. Για μένα ήταν η στιγμή της συμφιλίωσης με τη μάνα μου. Μπορούσα πια να δω και τον πατέρα μου με κατανόηση. Και κυρίως να λύσω τον κόμπο που για χρόνια είχα μέσα μου.

Πέμπτη 19 Νοεμβρίου 2026

Ανάψαμε φωτιά και μεγαλώνει

Φόροι, θάνατος, και μια αναφορά στο φύλλο 8 σε κάθε συνέλευση πριν το Πολυτεχνείο. Σιδερένιες σταθερές, στα όρια της νομοτέλειας, προβλέψιμες και επαναλαμβανόμενες. 53 χρόνια επέτειος η ίδια ιστορία -αν και εγώ μπορώ να μιλήσω για τα μισά περίπου. Και δεν είναι το μόνο στοιχείο που θυμίζει το Πολυτεχνείο της μαρμότας, μέχρι να λυθεί η κατάρα και να τελειώνουμε με τη χούντα (δικτατορία) του κεφαλαίου, σε όλες τις μορφές της.


Η ΠΑΣΠ που τρέχει και τερματίζει πρώτη, λες και έχει ραντεβού με την ιστορία. Η ΑΡΑΣ μετωπικά -σαν σύγκρουση- εναντίον όλων, τους πλακώνει μέχρι να πειστούν να παίξουν (συμμαχήσουν) μαζί της. Η μισή (δική μας) πορεία που κάνει ελιγμό από τα Προπύλαια και περιμένει στωικά να περάσει η άλλη μισή (στην Κίνα βρίσκεται, με τους BRICs και τις σημαίες του Ιράν), που βολοδέρνει στη Σταδίου και τη θεωρία των σταδίων. Μα εγώ το έχω περάσει αυτό το στάδιο και είναι το μέτωπο άδειο...

Οι σφοι που φτάνουν αργοπορημένοι και ξεροσταλιάζουν στο Σύνταγμα, περιμένοντας τον Γκοντό, τους βαρβάρους (πας μη κομμουνιστής, σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα) και τις συνθήκες να ωριμάσουν. Ένα τάγμα αμαζόνες Κνίτισσες, που εξορμούν οικονομικά με το εκάστοτε φετινό αναμνηστικό ανά χείρας, που παραμονεύουν σε κάθε γωνία και στο προτείνουν μέχρι τελικής πτώσης, οπότε κάπου μετά την εικοστή πρόταση - άρνηση (ναι, το πήραμε), αναρωτιέσαι σε τι τιράζ έχει κυκλοφορήσει. Οι φαντάροι με τα μουστάκια της ένδοξης Μεταπολίτευσης, απράλλαχτα από τότε. Τόσοι μουστακ(α)λήδες και ούτε μία Αλλαγή, για να παραφράσουμε το μιμίδιο με τον Ερνέστο που βυθίζει το πρόσωπό του στην απελπισιά και την παλάμη του.



Η εθιμική μουσμουλιά κάποιου μπαρουτοκαπνισμένου γκρινιάρη για το «καταραμένο ΚΚΕ» (η κατάρα της μαρμότας και του Κα(μ)παμαρού), που όλα τα καπελώνει από την ουρά της πορείας όπου μπαίνει συνειδητά κάθε χρόνο, και καταλήγει να αντιγράφει φιλελέ φασίστες σαν τον Παπανίκο -αν και μικρή σημασία έχει ποιος αντιγράφει ποιον. Στον αντικομμουνισμό δεν υπάρχει παρθενογένεση, άλλωστε. Ωστόσο, ο μόνος δρόμος είναι πίσω απ’ τα παιδιά (της ΚΝΕ) για όσους φοβούνται μη φάνε ξύλο και μας βάζουν ασπίδα, αναγνωρίζοντας έμμεσα την αξία της περιφρούρησης.

Οι 50 αποχρώσεις της σοσιαλδημοκρατίας διάσπαρτες και κατακερματισμένες. Τι έχουν να χωρίσουνε Πασόκοι και «Ελασίτες» (ΠΑΣΟΚ και Τεμπονέρας, ΕΛΑΣ και Κασιμάτη). (Πολιτικό) στίγμα κίτρινο, θολό, που τραγουδά και η σύζυγος του Χυτήρη. Μα ο τρίτος δρόμος (του Ιωάννου) είχε τη δική του ιστορία (Αλλαγή, Παραλλαγή, Εναλλαγή κτλ) και σπανίως βρίσκουν οι ηγέτες του τον δρόμο για να τερματίσουν στην Πρεσβεία -μη τυχόν τους παρεξηγήσουν και οι σύμμαχοι για ένα σύνθημα πάνω στην έξαψη της στιγμής.

Η φαιδρή παρουσία της ΕΛΑΣ του Τσίπρα, που γελάει συνέχεια, σα να έχει πάθει εγκεφαλικό -έπεσε ο ουρανός στο κεφάλι του, λίγο πριν την τελική έφοδο. Η ακόμα πιο φαιδρή εκτίμηση της ΕΛΑΣ του Χρυσοχοΐδη για τον αριθμό των διαδηλωτών, που τους βγάζει δυο, τρεις (εκατοντάδες), άντε 1.013 το πολύ. Το τραγουδάν και μόνοι τους άλλωστε.

Και ο εθνικός κορμός - χαφιεδότσουρμο να σφίγγει τον κλοιό με τις δαγκάνες του, για να τιμήσει την επταετία και τους ένστολους προγόνους του. Το κράτος και οι μηχανισμοί τους έχουν συνέχεια, για αυτό και έμειναν ατιμώρητοι στη Μεταπολίτευση, για να εδραιώσουν την «καλύτερη δημοκρατία» και την καλύτερη καταστολή που είχαμε ποτέ -με στρατιωτικές μονάδες τύπου ΜΑΤ. Ευτυχώς όμως και το Πολυτεχνείο έχει συνέχεια.

Αλλά ούτε καν η χούντα δεν τόλμησε να στείλει μετανάστες που δε θεωρούνται πρόσφυγες σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Ρουάντα. Τελικά το μόνο σύνθημα του Πολυτεχνείου που ικανοποιήθηκε ίσως ήταν το «θα γίνει Ταϊλάνδη» -αν σκεφτείς την τύχη πολλών μικρών παιδιών στη χώρα μας.

Πέρα από τις σταθερές, όμως, πάντα υπάρχει κάτι καινούριο, σε κάθε επέτειο. Πχ το δρώμενο, σε δημοτικό της Βέροιας, με την αναπαράσταση της σκηνής με το τανκ που ρίχνει την Πύλη του Πολυτεχνείου -για να μαθαίνουν τα παιδιά και να αφρίζουν οι φασίστες.


Ή το σύνθημα «σε Ελλάδα και Τουρκία ίδιος ο εχθρός» -και δεν είναι η τουρκική επιθετικότητα, ούτε ακριβώς σε τράπεζες και σε υπουργεία, αλλά- «ΝΑΤΟ, κυβερνήσεις, καπιταλισμός».

Η εκδήλωση με τις οργανώσεις από το εξωτερικό, ο γλωσσομαθής ΓΓ -και ας μη μιλάμε πάντα την ίδια γλώσσα ή την ίδια μαρξιστική διάλεκτο με κάποιους σφους-, η διεθνιστική νότα με τα λάβαρά τους στην πορεία και η παραφωνία παραδίπλα με αυτούς που πουλούσαν στα αγγλικά ή σε σπαστά ελληνικά το «περοδικ-κό Ντιετνιστής» -για τα έσοδα και τον εισοδισμό, ρε γαμώτο.

Κι αν οι ξένοι σφοι μας βλέπουν σαν μπολσεβίκους, δεν είμαστε ούτε λίγο. Αλλά ισχύει στο ακέραιο η φράση του Βλαδίμηρου, που έλεγε περίπου ότι αν τώρα είμαστε στη διεθνή πρωτοπορία, θα ξαναβρεθούμε «ουραγοί», μόλις ακολουθήσουν και άλλες χώρες το παράδειγμά μας -και την ελληνική ιδιαιτερότητα.



Ο παππούς με τα γαρίφαλα και τη σημαία, που ήταν και αυτός εκεί -και φώναζε όλα τα συνθήματα-, μπροστά από την ΑΡΑΣ του ΕΜΠ, με μία κοπέλα στην ντουντούκα και την ΑΡΑΣ του ΕΚΠΑ, με δυο κοπέλες και ισάριθμες ντουντούκες να συγχρονίζονται σαν ραπ συγκρότημα, για να απαντήσουν οι επόμενοι (πάλαι ποτέ ΝΑΡ και λοιπό αριστεροχώρι) με τέσσερις κοπέλες με ντουντούκες (παραβιάζοντας βάναυσα τη νομοτέλεια «μία η ντουντούκα και τέσσερις εμείς»), λες και ήταν κάποιου είδους φεμινιστική άμιλλα. Και αν δεν τους ήξερες, θα τους περνούσες για τίποτα συμπεριληπτικούς, χωρίς ίχνος ματσίλας και σεξισμού. Μέχρι που διαβάζεις μια μαυροκόκκινη καταγγελία για την επίθεση σε μια συντρόφισσά τους και την απάντηση του «Τομέα Νεολαίας της ΑΡΑΣ» σε στιλ, γυναικείο καβγαδάκι ήταν, αλλά εμείς δεν έχουμε καμία σχέση...


Η ειρηνική συνύπαρξη ΑΡΑΣ και αναρχίας, κόντρα στα προγνωστικά (τι έχουν να χωρίσουνε, ΑΡΑΣ και αναρχία...). Και η γραφική παρουσία κάποιων ξέμπαρκων παρατηρητ(ρ)ών, με γιλέκο της Διεθνούς Αμνηστίας, λες και είχαν χρέωση να παρέμβουν αν ξεσπάσουν επεισόδια. Κι αν πηγαίναμε στον ΟΗΕ;


Τα εντυπωσιακά καπνογόνα μπροστά στην Πρεσβεία. Και όπου υπάρχει καπνός, υπάρχει και φωτιά -την ανάψαμε και μεγαλώνει- ή έστω σπίθα που θα γίνει πυρκαγιά. Ενώ οι Ουκρανοί φασίστες στοχοποιούν τον ευρωβουλευτή του ΚΚΕ και τον εντάσσουν στη μαύρη λίστα τους. Μα δεν έχουν μάθει άραγε πως το ΚΚΕ τα έχει διπλώσει και δεν παλεύει ενάντια στον νατοϊκό ιμπεριαλισμό -γιατί δεν προσκυνά τον Πούτιν και το νέο μοίρασμα του κόσμου; Ας τους ενημερώσει τουλάχιστον κάποιος αυθεντικός αντι-ιμπεριαλιστής, να μην παλεύουν μάταια μόνοι τους, με τόσο αντικομμουνιστικό ζήλο.

Η αγωνία μιας φίλης για την κόρη της, που θα ζούσε την πρώτη της πορεία με την ΚΝΕ. Τα σχέδια κατασκοπίας με ασυρμάτους (στη Γλυφάδα), τον Ριζοσπάστη ως ασπίδα και εθελοντές φίλους. Κι η αποστολή να πλησιάσουν το μπλοκ, να φωνάξουν ένα όνομα και να γυρίσουν ταυτόχρονα 15 Ηλέκτρες, 20 Δανάες και ισάριθμες Νεφέλες. Μα το μόνο ασφαλές πλάνο είναι αυτό του επιστήμονα-συγγραφέα, που περιφρουρεί τις κόρες του προσωπικά, στοιχισμένες σε τετράδα-αλυσίδα, σαν τον Ορέστη Μακρή στη θεία από το Σικάγο (και την οικονομική σχολή του). Ναι αλλά πότε θα σπάσουμε τις στάμνες και την άτιμη την αλυσίδα;

Ο Ζαραλίκος σε μια γωνιά σα να μην πέρασε μια μέρα -και όλα περασμένα-ξεχασμένα. Και ο ΓΓ που κουράστηκε να περιμένει πότε θα ξεκινήσουν οι άλλοι και κάθισε να ξαποστάσει, έτοιμος να ρίξει τάπες βαρελιών για να ωριμάσουν οι συνθήκες -και βασικά το αριστεροχώρι. Κοίτα οι άλλοι δεν έχουν κινήσει, έχει η πλάσει αγανακτήσει. Το μαρτύριο της ορθοστασίας, άλλωστε, θεωρείται επισήμως βασανιστήριο, και ούτε οι φαντάροι μας δε θα έχουν βιώσει τέτοιο εκδικητικό καψόνι.

Όλη η διαδρομή με πρώτη, σταμάτα-ξεκίνα, φρένο γκάζι. Με πρόχειρους υπολογισμούς δεν πρέπει να βγάλαμε σε κανένα σημείο πάνω από 21 βήματα συνεχόμενα, χωρίς στάση. Φόρος τιμής και συμβολισμός για την Ορίτζιναλ, που καταθέτει κάθε χρόνο στεφάνι, ή για τους 21 όρους που θα βάλουμε στα αδελφά κόμματα με στόχο την μπολσεβικοποίηση - Κουκουεδοποίησή τους. Πρώτος κανόνας: δε διαλέγουμε ποτέ στρατόπεδο ιμπεριαλιστή, ιδίως όταν μοιράζουν μεταξύ τους τον κόσμο, προετοιμάζοντας μια νέα παγκόσμια, πολεμική σύρραξη.

Και αν φτωχική την βρήκε την επέτειο, δε σε γέλασε. Πάντα σου φέρνει ένα μικρό ντεζαβί, πάντα θα έχει κάποια στοιχεία μαρμότας, μα πάντα σε ξεσηκώνει και θα μετράς αντίστροφα μέχρι την επόμενη και κάθε Νοέμβρη δεν ξέρεις τι σε πιάνει. Και το παιδί μέσα σου είναι κάπως σαν την εξέγερση. Δεν μπαίνει σε μουσεία. Και δε σταματά να ανυπομονεί και να ρωτά διαρκώς πότε θα φτάσουμε -στις πιο ενδιαφέρουσες διαδικασίες.

Και στην τελική να σου πω και κάτι;
Η πόλη είναι άπαρτη, τα σπίτια είναι δικά μας



Τρίτη 17 Νοεμβρίου 2026

Τα όνειρα των εραστών δε σβήνουν

Τον φασισμό δε θα τον νικήσουμε διαβάζοντας ή «Ταξιδεύοντας» -σε Γυάρο, Λέρο και λοιπές ελληνικές γωνιές-, όπως κάποτε ο Καζαντζάκης, που ούτε κατάλαβε πότε κοιμήθηκε σοσιαλιστής και ξύπνησε στην Ισπανία θαυμαστής του Φράνκο και του Νίτσε. Κάποια βιβλία, βέβαια, προσφέρουν πολύτιμη γνώση για τη σημερινή επέτειο, τροφή για σκέψη και βασικά για δράση. Ό,τι ακολουθεί όμως δεν είναι μια λίστα με προτάσεις ή ένας κατάλογος δικών μου διαβασμάτων. Είναι συνειρμοί και αναμνήσεις ατάκτως ερριμμένοι, χωρίς ιδιαίτερη συνοχή -όση έχουν τα κομμάτια ενός παζλ που έπεσαν τυχαία στο πάτωμα ή σε μια οθόνη- για επίκαιρα ή διαχρονικά ζητήματα.


Τα περισσότερα κείμενα για το Πολυτεχνείο είναι κούφιοι, δεκάρικοι λόγοι, γεμάτοι ψεύτικο συναίσθημα, σα να προσποιούνται οργασμό -γιατί άκουσαν κάπου πως η εξέγερση είναι μια μορφή έρωτα. Μα τα όνειρα των εραστών δε σβήνουν και η πλατεία ήταν γεμάτη. Τέτοια είναι, κατά κανόνα, η πρώτη επαφή μας με την επέτειο, πχ σε κάποια σχολική γιορτή (εκτός και αν πέσεις σε δικό μας καθηγητή, που την αναλαμβάνει με μεράκι), και αποτελεί εγγύηση ότι δε θα την νιώσεις ποτέ δικιά σου, για να ψάξεις το νόημα που ’χει κάτι απ’ τις φωτιές και τις αιτίες που σε αφήνουνε μισό. (Σποϊλεριά: εκτός από τη μοναξιά, υπάρχει η αλλοτρίωση και ο ιμπεριαλισμός. Για την ακρίβεια, η μοναξιά υπάρχει ακριβώς γιατί υπάρχει το σύστημα και οι σχέσεις εκμετάλλευσης, κι όσο υπάρχουν, θα υπάρχει -σκλάβους μισθωτούς για να ’χει). (Σημειώνω, παρενθετικά επίσης, ότι ήταν μεγάλος ο πειρασμός να φύγω από το θέμα, γράφοντας για την πρώτη μου πορεία στο Πολυτεχνείο, αλλά το κρατάω για επόμενη εισήγηση).

Αν νοσταλγήσεις ποτέ τα παιδικά σου χρόνια και τους δεκάρικους λόγους στις γιορτές, θα τους ξαναβρείς εύκολα στα κλισέ της ομιλίας κάποιου επίσημου, που βγάζει την (υπο)χρέωση, παπαγαλίζει άψυχα κλισέ, σαν σχολική έκθεση δίχως έμπνευση, παραμένοντας εντελώς εκτός θέματος -αλλά εντός του κλίματος της εποχής, σε αντίθεση με τις εξεγέρσεις μας από το Ανεμολόγιο. Αλλά αν έχεις ερωτευτεί μια χρονολογία, δεν κολλάς σε τέτοια πράγματα πεζά και θα βρεις πολύ πιο ζουμερά κείμενα να διαβάσεις -από τη δική μας ή από την άλλη πλευρά της ιστορίας.

Μπορείς πχ να δεις δεξιά τρολ να ξερνάνε γνήσια χουντική χολή για το Πολυτεχνείο και τους νεκρούς του -αυτά που θέλουν να πουν τα στελέχη τους, αλλά τους περιορίζει η γαμημένη η πολιτική ορθότητα. (Γράψε λάθος, ο Σπυράδωνις έχει καταλάβει προ πολλού ότι καταπατώντας την, κερδίζει δημοσιότητα και σταυρούς, έστω κάπως αγκυλωτούς, δεν έχει σημασία). Θα δεις πρυτάνεις με πολιτικά να ζηλεύουν τη δόξα και τη στολή των συνταγματαρχών, να αποφασίζουν και να διατάσσουν το κλείσιμο του χώρου, να πιστεύουν μάταια ότι μπορούν να ματαιώσουν τον εορτασμό και τις εκδηλώσεις. Αστούς δημοσιολόγους να ζητάνε με θράσος πολιτικών νάνων να καταργηθεί επιτέλους ο εορτασμός -και ει δυνατόν και τα γεγονότα από την ιστορία-, να αδυνατούν να χωνέψουν ότι ζουν στη μοναδική χώρα παγκοσμίως όπου λαμβάνει χώρα κάθε χρόνο μια πορεία προς την πρεσβεία (μία είναι η πρεσβεία) με πολιτικά και αντι-ιμπεριαλιστικά συνθήματα.

Πολύ δύσκολα θα διαβάσεις για κάποιους παλιούς δεξιούς, που δεν ήθελαν να μας χαρίσουν το Πολυτεχνείο, επέμεναν πως ήταν και αυτοί παρόντες στα γεγονότα ή επιχειρούσαν να καταθέσουν στεφάνι -που γινόταν το αλατοπίπερο κάθε εορτασμού. Αλλά τα χρόνια έχουν περάσει, δε θυμούνται πια (Διομήδη τον ελέγανε ή Νίκο) και έχουν πάψει να σέρνονται πίσω από την «ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς». Και τι σημαίνει αυτό; Ότι αφήνονται στην αγκαλιά της ιδεολογικής ηγεμονίας των φασιστών και πιπιλίζουν την ίδια καραμέλα για τους νεκρούς της εξέγερσης, που δεν ήταν μες στο Πολυτεχνείο, λες και συζητάμε αν ήταν πέναλτι εντός ή εκτός περιοχής.

Μπορείς να διαβάσεις το πόρισμα του δεξιότατου εισαγγελέα Τσεβά (που επικαλείται και ο Σπυράδωνις) για τους βεβαιωμένους θανάτους (και τις βάσιμες υποψίες για άλλα θύματα, που δεν επιβεβαιώθηκαν ούτε όμως διερευνήθηκαν σοβαρά ποτέ) και την αντίστοιχη εργασία του (Ρηγά) Καλλιβρετάκη, με την αναλυτική τεκμηρίωση κάθε δολοφονίας, πχ από τις εκατοντάδες σφαίρες που θέριζαν ζωές από την ταράτσα του παρακείμενου υπουργείου στη Μάρνη, λίγο έξω από το Πολυτεχνείο.

Αλλά η πιο ενδιαφέρουσα δουλειά του Καλλιβρετάκη είναι για «το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο», για τα γεγονότα δηλαδή που πλαισίωσαν και γιγάντωσαν την εξέγερση, δίνοντάς της παλλαϊκό χαρακτήρα. Οι φοιτητές έβαλαν την αρχική σπίθα (αν δεν καείς εσύ, αν δεν καώ εγώ), αλλά δε θα είχε ξεσπάει ποτέ πυρκαγιά χωρίς τους εργαζόμενους και τον λαό που νίκησε για λίγο τον φόβο και τον έστειλε στην άλλη πλευρά. Κι αυτό απαντά και στο περιβόητο ζήτημα των απολύτως υπαρκτών νεκρών, που ήταν κυρίως στον περίγυρο του Πολυτεχνείου (για να διαλύσουν το πλήθος, να απομονώσουν τους φοιτητές και να χτυπήσουν την κατάληψη με τον στρατό), καθώς και τις επόμενες μέρες -για να μην υπάρξει ούτε σκέψη για οποιαδήποτε συνέχεια.

Μπορείς να ακούσεις φλογερούς ρήτορες σε συνελεύσεις να εξηγούν εδώ και χρόνια πως τα συνθήματα του Πολυτεχνείου παραμένουν ιστορικά αδικαίωτα (σαν την πάλη των τάξεων) και βασικά ανεκπλήρωτα. Εκτός και αν πετύχεις στελέχη του ΠΑΣΟΚ που εξαργύρωσαν τη συμμετοχή τους στο κίνημα, να σου εξηγούν πως το Πολυτεχνείο νίκησε και εμείς απολαμβάνουμε την καλύτερη δημοκρατία που είχαμε ποτέ -κι ας μην είναι τέλεια- και την ευρωπαϊκή προοπτική. Και όσο τους ακούς αναρωτιέσαι πώς ακριβώς ορίζουν τη νίκη και αν χρησιμοποιούν συλλογικά κριτήρια ή το δικό τους ατομικό βόλεμα. Μα η εξέγερση που είναι μια μορφή έρωτα δε συγχωρεί όσους από βόλεμα εξέπεσαν.

Μπορείς να δεις παλιές και σύγχρονες αναλύσεις να απαντούν στο ερώτημα «σε ποιον ανήκει το Πολυτεχνείο» -πχ αν έχει σχέση με την 17Ν που καπηλεύτηκε την ημερομηνία και τη σημειολογία της εξέγερσης και των γενεθλίων του ΣΕΚΕ, που να τα χιλιάσει, σε αντίθεση με τον κόσμο της εκμετάλλευσης. Το Πολυτεχνείο ήταν κορυφαία στιγμή του μαζικού κινήματος και εκ των πραγμάτων στον αντίποδα της ατομικής τρομοκρατίας. Αλλά η εξέγερση είναι μια μορφή τέχνης, που αυτονομείται από τον δημιουργό της και τη μετέπειτα πορεία του (ή πιθανή κατάντια του) και δε λερώνει το όνομά της μαζί του, γιατί ανήκει στο κοινό που την αγάπησε και συνεχίζει να την νοηματοδοτεί ως τις μέρες μας.

Μπορείς να διαβάσεις τον Τσακνή να αφιερώνει προφητικά στίχους στον εαυτό του. Και αυτοί που μας προδώσανε ανέραστοι να μείνουν. Αλλά ο Διονύσης μάλλον παράκουσε, κατάλαβε «αγέραστοι να μείνουν» και ξανάρθε στα γεράματα να προσκολληθεί στη νιότη του κόσμου, για να ξεπλύνει τα κρίματά του από την «Πρώτη Φορά Αριστερά», χωρίς άλλη αυτοκριτική -πέρα από αυτήν που έκανε στους στίχους του.

Μπορείς να ακούσεις-διαβάσεις ύμνους για την αυθόρμητη, ακηδεμόνευτη, ανεξάρτητη εξέγερση, που ξεπήδησε ξαφνικά και μακριά από κόμματα -μη βρει μπελά- σαν θρίαμβος της αυτονομίας, της αμεσοδημοκρατίας, κάθε αναρχικής ουτοπίας και ο,τι άλλο κινηματικό απωθημένο κουβαλά και της φορτώνει κανείς αναδρομικά. Ή για τις παρέες που «γράφουν ιστορία» (στη θέση των τάξεων), όπως θα έλεγε αργότερα ο Διονύσης, πολύ πριν το «Κούρεμα», αλλά ήδη πολύ μακριά από τη συγκέντρωση που ανάβει και όλα είναι συνειδητά -ακόμα και το αυθόρμητο. Κι έγιναν συνειδητά, ακριβώς γιατί υπήρχαν οργανώσεις που έριξαν τον σπόρο, έκαναν (παράνομη) δουλειά μυρμηγκιού, ακόμα και σε τοπικούς συλλόγους (Κρητών κτλ), υπό τις πιο αντίξοες συνθήκες. Έκαναν ζύμωση για να οργανώσουν τον αγώνα, να τον μαζικοποιήσουν, να πολιτικοποιήσουν τα συνθήματα και το περιεχόμενο, και ας μην μπορούσαν να προβλέψουν την έκταση που θα πάρει, την έκρηξη εκείνου του «ζεστού Νοέμβρη» -και τη βαρυχειμωνιά που ακολούθησε-, όπως ο μάγος που δεν ελέγχει τις δυνάμεις που απελευθερώνει και τις μαγικές στιγμές που (συμ)πυκνώνουν τον χρόνο.

Αν τα άνθη του καλού φύτρωναν μόνα τους, αυθόρμητα και απρόβλεπτα, δε θα χρειαζόταν καμία πολιτική οργάνωση, ούτε ζύμωση, καλλιέργεια και αγρότες. Θα είχαμε μείνει ευτυχείς και αυτάρκεις στη φύση, στο στάδιο του τροφοσυλλέκτη, και οι συνθήκες θα ωρίμαζαν από μόνες τους, οι δικτατορίες θα έπεφταν στα πόδια μας σαν ώριμα φρούτα, οι εξεγέρσεις θα ήταν μια φυσική κατάσταση, που ξεσπάει κάθε τόσο σαν καταιγίδα και παρασέρνει τα πάντα. Και ύστερα ήρθαν οι μέλισσες (και οι λύκοι αγκαλιά με τα σκυλιά) και ο μπαλκονομπερδεμένος Μπίγαλης, που είναι απ’ όλα, γιατί είναι προνοητικός.

Θα διαβάσεις επίσης αναλύσεις για τις δύο γραμμές στο Πολυτεχνείο, την αγωνιστική και τη συμβιβαστική, που ήθελε την αξιοποίηση της «φιλελευθεροποίησης» της χούντας και «κάθε δημοκρατικού ρήγματος». Αλλά και κάποιους να συμπεριλαμβάνουν εμμονικά στη δεύτερη γραμμή το ΚΚΕ, ίσως γιατί πιστεύουν πως πιάνουν τον ιστορικό χρόνο από τα κέρατα, σαν σταματημένα ρολόγια που κόλλησαν στο «εδώ και τώρα» και βαυκαλίζονται πως δείχνουν σωστά την ώρα στις κρίσιμες στιγμές, χωρίς να τους απασχολεί πώς φτάνουμε εκεί, τι γίνεται στο ενδιάμεσο ή και αμέσως μετά. Και πρέπει να ψάξεις πολύ, κάτω από την αρχαία σκουριά, για να βρεις και να διαβάσεις πως τα παιδιά του Φλεβάρη ήταν τα μόνα που προσπάθησαν σοβαρά να σπάσουν στις σχολές το μαύρο σκοτάδι της χούντας του Ιωαννίδη και να εμφανιστούν στις σχολές -και το κύμα των μαζικών συλλήψεων ξέσπασε τότε, κοντά στη γιορτή των ερωτευμένων, ακριβώς για να αποτρέψει αυτό το ενδεχόμενο.

Αντ’ αυτού θα βρεις πολλα ανιαρά αναμασήματα για την Πανσπουδαστική νο 8 -από τον Λαλιώτη και άλλους με θράσος χιλίων Πασόκων. Που αγνοούν επιδεικτικά όσα ανασκεύασε πρόσφατα το ΚΚΕ για την ονομαστική αναφορά στον Μαυρογένη και θεωρούν πως οι Κνίτες, τρεις μήνες μετά το Πολυτεχνείο, εκτίμησαν πως συμμετείχαν σε μια λαϊκή εξέγερση που ξεκίνησε από προβοκάτορες (παρεμπιπτόντως, και η επανάσταση του 1905 είχε ξεκινήσει από έναν πράκτορα του Τσάρου, αλλά δεν είναι καν αυτή η περίπτωση) κι ανάμεσά τους ήταν μεταξύ άλλων και ο πρωτοετής της Νομικής, Κουτσούμπας.

Αυτό που δε θα βρεις εύκολα είναι το όνομα του «συγγραφέα» εκείνης της ανακοίνωσης, στο παράνομο φύλλο -για να μας εξηγούσε το σκεπτικό της. Ο Μίμης λέει πως είναι ο Τζιαντζής και δεν είναι απίθανο να έχει δίκιο, αλλά κανείς δε δίνει πίστη και αξία σε ό,τι λέει ένας τέτοιος καιροσκόπος. Το πιο εντυπωσιακό είναι πως τα περισσότερα φοιτητικά στελέχη πρώτης γραμμής εκείνης της ΚΝΕ σκόρπισαν αργότερα σε άλλους πολιτικούς χώρους, οπότε δεν τους δέσμευε ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός (που αντιμετωπίζεται από τους απέξω ως «κομματική ομερτά»). Κι αν αυτοί δε μιλάνε ή δε μίλησαν και πήραν τα μυστικά τους στον τάφο τους, δεν είναι-ήταν προφανώς για να προστατέψουν το ΚΚΕ.

Μπορεί να διαβάσει, επίσης, κανείς πολλές αναλύσεις για το φετινό Πολυτεχνείο. Την ΑΡΑΣ, την αναρχία, τη μεταξύ τους βεντέτα, τις μαφιόζικες πρακτικές, το βούτυρο στο ψωμί της αντιδραστικής Πρυτανείας, το γαϊτανάκι της οργανωμένης απαξίωσης της επετείου. Πολύ δύσκολα θα βρει όμως μια αυτοκριτική από όσους είχαν συνάψει πολιτικό γάμο με την ΑΡΑΣ, που ήταν καθαρό πολιτικό συνοικέσιο, χωρίς έρωτα ή κάποια εξέγερση στον ορίζοντα. Ή από όσους διανθίζουν κάθε αναφορά στην ΑΡΑΣ με ακροβατικούς συμψηφισμούς και αναφορές στα ΚΝΑΤ -που κολλάνε παντού και είναι η βασική συγκολλητική ουσία ενός ετερόκλιτου χώρου. Από όσους ξεχνάνε ότι πρόσφατα, σε ένα Πολυτεχνείο, έφαγαν μαφιόζικο ξύλο γιατί... τους πέρασαν για Κνίτες. Και από όσους βαφτίζουν «ΚΝΑΤ» κάθε μορφή περιφρούρησης, ξεχνώντας ότι αυτή είναι πρωτίστως πολιτική έννοια. Αν ανακατεύεσαι διαρκώς με τα πίτουρα, δε στέκει πολιτικά να διαμαρτύρεσαι όταν σε τρώνε οι κότες -κοτόπουλα με κράνη, που λέει και ένα οπαδικό σύνθημα.

Μπορεί να διαβάσει κανείς πολλά, πχ μαρτυρίες από πρωταγωνιστές των γεγονότων -που κρύβουν ευχάριστες και δυσάρεστες εκπλήξεις, όπως το βιβλίο με την επιμέλεια του Χανδρινού, που ήθελε να παρουσιάσει αντικειμενικά και την οπτική κάποιων χουντικών. Να ακούσει συναυλίες στον χώρο, όπως της Μποφίλιου, που είναι μια φωνή με ψυχή που το έσκασε από τη Μεταπολίτευση, για να ξαναβρεί το «χαμένο συναίσθημα», αν και τίποτα δεν πάει χαμένο κάθε ζεστό Νοέμβρη. Μπορεί να σκεφτεί απογοητευμένος ότι όλα αυτά τα κείμενα είναι σκέτη φλυαρία, χωρίς νόημα, ότι η φλόγα των ιδανικών μας τρεμοσβήνει, ξεθώριασε και την περισυλλέγουν τα σκουπιδιάρικα σαν εμμονή. Μπορεί -και είναι θεμιτό- να πέσει ψυχολογικά, επιβάλλεται όμως να σηκωθεί. Και να μην ξεχνά ποτέ πως τα όνειρα των εραστών δε σβήνουν.

Υστερόγραφο

Αντί για επίλογο, σκόπευα να έχω ένα παράρτημα με κάποιες τοποθετήσεις και αποσπάσματα. Αλλά φτάσαμε ήδη κοντά στο διχίλιαρο λέξεις, οπότε ας μείνουν για κάποια άλλη φορά.

Τρίτη 10 Νοεμβρίου 2026

Πρέπει και μπορώ - Συν ιστορία και χείρα κίνει

Τα πρόσφατα γενέθλια του Τρότσκι, στις 7 Νοέμβρη με το νέο ημερολόγιο, είναι μια καλή αφορμή να μιλήσουμε για τον πραγματικό πρωταγωνιστή της Οχτωβριανής Επανάστασης, τον ηγέτη της εργατικής τάξης και των Μπολσεβίκων, δηλαδή τον Βλαδίμηρο Ιλίτς Ουλιάνοφ. Κι επειδή η κε του μπλοκ δεν είχε ετοιμάσει εγκαίρως κάτι επετειακό, βρίσκει την ευκαιρία να παραθέσει περίπου αφιλτράριστες, ή τέλος πάντων με σύντομο σχολιασμό, κάποιες σημειώσεις από το πρώτο μέρος μιας βιογραφίας του Λένιν, που φτάνει μέχρι τον Α’ ΠΠ -και δεν περιλαμβάνει τον Οχτώβρη- αλλά αν μη τι άλλο έχει ειδικό ενδιαφέρον, μεταξύ άλλων γιατί είναι γραμμένη από έναν τροτσκιστή ή για την ακρίβεια από έναν αποστάτη του «ορθόδοξου τροτσκισμού» (και εισηγητή της θεωρίας του κρατικού καπιταλισμού για την ΕΣΣΔ), τον Τόνι Κλιφ. Που ασφαλώς αναπαράγει το κλασικό τροτσκιστικό σχήμα ότι ο Λένιν, με τις θέσεις του Απρίλη, υιοθέτησε αναδρομικά τη στρατηγική του Τρότσκι για τη «διαρκή επανάσταση» (αν και ο «σφος με την αξίνα» δε νομίζω να ισχυρίστηκε κάτι τέτοιο, ζώντος του Βλαδίμηρου, ενώ μετά τον θάνατο του τελευταίου και κατά τη διάρκεια της διαμάχης των «επιγόνων», έδειξε αρχικά μάλλον υποχωρητική διάθεση -δηλαδή να υποβαθμίζει τη σημασία μιας θεωρίας που είχε διατυπώσει σε διαφορετική συγκυρία). Αλλά δεν μπορεί να παρακάμψει, έστω και με απολογητικό τόνο, τις σχεδόν μενσεβίκικες θέσεις που πήρε κατά καιρούς ο Λέοντας στη διαπάλη εντός του ΣΔΕΚΡ (χωρίς να τάσσεται σταθερά-διαχρονικά με το μέρος κάποιας από τις δύο «φράξιες», μέχρι τα γεγονότα του ’17). Κι αν όλα αυτά έχουν κάποιο ενδιαφέρον σήμερα, πέρα από ιστορικούς λόγους, δεν είναι για να δικαιώσουμε αναδρομικά μια γραμμή ή τις εμμονές μας, αλλά για να στοχαστούμε τα ζητήματα της εποχής μας. Αν πχ κάποιοι σφοι αναγνώστες αναμασούν το σχήμα περί τροτσκιστικής στροφής του ΚΚΕ -την ίδια στιγμή που μπορεί να υιοθετούν άκριτα διάφορα μεταβατικά προγράμματα, ως συνέχεια της πολιτικής της Δ’ Διεθνούς-, πώς υιοθετούν τη στρατηγική στροφή του Ουλιάνοφ, από τον Φλεβάρη στον Οχτώβρη και την άρνηση του συνθήματος πχ περί μιας κυβέρνησης των σοσιαλιστικών κομμάτων -χωρίς σοβιετική εξουσία; Αλλά αυτό απλώς παρεμπιπτόντως κι όχι για να μας απασχολήσει σήμερα.


Ας περάσουμε στις σημειώσεις -κωδικοποιημένες και με τυχαία χρονολογική σειρά.

-Αν κάποιοι αστοί (και όχι μόνο) δημοσιολόγοι τείνουν να συνδέσουν τους μπολσεβίκους με την επικράτηση ενός πολιτικού δόγματος και μιας μαρξιστικής ορθοδοξίας, είναι ίσως γιατί δεν έχουν υπόψη τη μαζική δουλειά που έκαναν οι τελευταίοι μεταξύ των διαφόρων αιρέσεων, θεωρώντας τους αιρετικούς δυνητικούς συμμάχους ενός δημοκρατικού κινήματος ενάντια στον τσαρισμό και την επίσημη ορθόδοξη εκκλησία, που ήταν πιστός σύμμαχος του τσάρου και ταυτιζόταν με το καθεστώς του. Οι μπολσεβίκοι μάλιστα είχαν εκδώσει για ένα διάστημα και μια περιοδική έκδοση που απευθυνόταν στους αιρετικούς, κάτι που γεννά ιντριγκαδόρικους συνειρμούς, με μια αναχρονιστική μεταφορά στην εποχή μας και το σύμπαν (μικρόκοσμο) των διάφορων πολιτικών παρεκκλίσεων -που ένα παλιό μαοϊκό ιστολόγιο είχε σατιρίσει εύστοχα με τον τίτλο οπορτουνιστική παρέκκλιση, που γραμμένο στα λατινικά, όμως, διαβάζεται και ως παρεκκλήσι.

-Αυτό που οδηγεί πάντως στις τελικές συνέπειες, αν όχι σε ένα ανώτερο ποιοτικό στάδιο, μια γνωστή αποστροφή του Λένιν για την αναγκαιότητα της δουλειάς στις μάζες, ακόμα και στις αντικαπνιστικές λέσχες (που δε θα ήταν πολύ δημοφιλές σύνθημα και μορφή στη σημερινή εποχή των εξαρτήσεων -ανισότιμων και μη) είναι ένα κάλεσμα της φράξιας των μπολσεβίκων, που απευθύνεται στους απόκληρους του κόσμου της εκμετάλλευσης και μεταξύ άλλων και στις ιερόδουλες. Μια οπτική που μοιάζει ιδιαίτερα σύγχρονη κι ας εκκινεί από αρκετά διαφορετική αφετηρία συγκριτικά με τη λογική της «αυτοδιάθεσης του σώματος», των «σεξεργατριών» και των συνδικαλιστικών τους αιτημάτων.

-Αναγκασμένος να ζει για χρόνια στο εξωτερικό, μακριά από τη ρωσική πραγματικότητα, ο Λένιν ζητούσε διαρκώς, επίμονα και εναγώνια πληροφορίες και υλικό από τη Ρωσία, από τα μπολσεβίκικα στελέχη και τους εργάτες, για τις συνθήκες στον χώρο δουλειάς, τους όρους διαβίωσης, τον τρόπο ζωής τους συνολικά κτλ. Η επιμονή του έφτανε μάλιστα σε τέτοιο σημείο, που ένας εργάτης είχε πει μεταξύ σοβαρού και αστείου ότι προτιμά να κάνει σκληρές υπερωρίες στο εργοστάσιό του, παρά να απαντά στις ακατάπαυστες ερωτήσεις του συντρόφου Βλαντίμιρ...

-Σύμφωνα με τη μαρτυρία της Κρούπσκαγια, που μεταφέρεται στο βιβλίο, ο Λένιν ήταν μάλλον ανίκανος να μιλήσει για τις στιγμές της προσωπικής του ζωής και να δώσει ενδιαφέροντα στοιχεία στους επίδοξους βιογράφους του. (Κι αν αυτό μας θυμίζει κάτι, δεν είναι τυχαίο για τους κομμουνιστές -πιο πρόσφατο παράδειγμα το σχόλιο του γιου του Χαλβατζή για τον πατέρα του και τον λόγο που παρέλειψε πολλές ζουμερές αλλά κάπως πιο προσωπικές αναφορές από το τελευταίο βιβλίο του που μας άφησε σαν παρακαταθήκη). Σε άλλες σελίδες βρίσκουμε ένα σχόλιο του Λουνατσάρσκι (που ήταν στη φράξια του Μπογκντάνοφ που απομακρύνθηκε προσωρινά από τους μπολσεβίκους) ότι ο Λένιν δεν είχε ίχνος φιλοδοξίας στη συμπεριφορά του, κάτι που δε θα μπορούσε να ισχυριστεί αντιθέτως για τον Τρότσκι. Ενώ ένας άλλος σοσιαλιστής της εποχής προσθέτει ότι η όψη-εμφάνιση του Λένιν σου έδινε την εντύπωση ενός επαρχιακού μπακάλη...

-Ο Λένιν ήταν ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης των μπολσεβίκων, αλλά δεν ήταν λίγες οι φορές που μειοψήφησε στις τάξεις των μπολσεβίκων και χρειάστηκε είτε να μεταπείσει τους συντρόφους του, είτε να πειθαρχήσει στην πλειοψηφία -αρκεί να μην ένιωθε ότι οι αποφάσεις της ήταν δεσμευτικές σε έναν λαθεμένο δρόμο που τον περιόριζε. Στη βιογραφία αναφέρεται το παράδειγμα μιας ψηφοφορίας, όπου η άποψη του Λένιν μειοψήφησε με 12 έναντι 9,5 -sic- ψήφων, και σε αφήνει με την απορία αν πρόκειται για τυπογραφικό λάθος ή για κάποιο (ένοχο) μυστικό από την κρύπτη της οργανωτικής ζωής των Μπολσεβίκων -πχ η ψήφος του Λένιν μετράει παραπάνω, με συντελεστή 1,5.

-Ο Λένιν έδειχνε κάποιου είδους ενδιαφέρον ή ακόμα και συμπάθεια στον παπα-Γκαπόν, προτού μαθευτεί ότι ήταν πράκτορας στρατολογημένος από την τσαρική Οχράνα και παρόλα αυτά ανίκανος να ελέγξει τις λαϊκές δυνάμεις που απελευθέρωσε και οδήγησαν στο επαναστατικό ξέσπασμα του 1905 -την πρόβα τζενεράλε για τον νικηφόρο Οχτώβρη, μετά από μια ντουζίνα χρόνια. Το σκεπτικό πίσω από αυτήν τη στάση ήταν ο σταθερός προσανατολισμός στη δουλειά με τις μάζες, παρά τις αντιφάσεις στην κίνησή τους και την εξέλιξη της συνείδησής τους.

-Ο Λένιν συμφωνούσε με τη θέση του Τσερνισέφσκι (από τον οποίο δανείστηκε και τον τίτλο της μπροσούρας «Τι να κάνουμε») ότι η υπερβολική επιδίωξη (μανία) για πρωτοτυπία καταλήγει να την καταστρέφει και να την αναιρεί -δηλαδή στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Κάτι που γίνεται αισθητό στα γραπτά κείμενα του Λένιν, που δε διακρίνονται για τη λογοτεχνική τους πρωτοτυπία, καθώς απευθύνονται στο ευρύ προλεταριακό κοινό, αλλά παραμένουν πρωτότυπα και κλασικά για το περιεχόμενό τους -και όχι για το λαϊκό ύφος τους. 

-Η τακτική δεν πρέπει να συγχέεται με το τακτ. Η πρώτη υπηρετεί μια στρατηγική, το δεύτερο στρογγυλεύει τις γωνίες και τις αιχμές της πραγματικής ζωής. (Ο Στάλιν θεωρούνταν μέγας τακτικιστής από φίλους και εχθρούς, με θετικές ή αρνητικές αποχρώσεις στον εν λόγω χαρακτηρισμό, ουδείς όμως τον κατηγόρησε -ή τον παίνεψε- για το τακτ του. Και η «διαθήκη του Λένιν» θα μπορούσε παραφρασμένη να καλεί τους μπολσεβίκους να βρουν για τη θέση του γραμματέα έναν σφο που να είναι εξίσου καλός τακτικιστής με τον σφο με το μουστάκι, αλλά να διαφέρει μόνο ως προς το τακτ του, στις σχέσεις μεταξύ συντρόφων και όχι μόνο). Όλα τα παραπάνω μπορούν στην καλύτερη να θεωρηθούν «λογοτεχνίζουσες ασκήσεις», έλα όμως που σε κάποια κείμενά του ο Πλεχάνοφ (και άλλοι σοσιαλιστές της εποχής) αναφέρονται ακριβώς στην έννοια του τακτ -ή τουλάχιστον έτσι αποδίδεται από τους μεταφραστές της έκδοσης- και τη σημασία της για το κίνημα, αφήνοντάς σε με την απορία.

-Ο Γκράμσι έγραψε πως ο ρώσικος Οχτώβρης ήταν μια επανάσταση «ενάντια στο Κεφάλαιο» ή τέλος πάντων τις προσδοκίες των κλασικών του μαρξισμού, που είχαν στρέψει το βλέμμα τους στην ανεπτυγμένη Δύση. Πιο ειδικά ωστόσο η Οχτωβριανή ήταν, κατά μία έννοια, μια επανάσταση ενάντια στον Πλεχάνοφ. Όχι μόνο γιατί ο τελευταίος ήταν «αρνητής» του επαναστατικού άλματος και της προοπτικής που ανέδειξε ο Οχτώβρης (αντιμετωπίζοντάς τον ως ένα είδος πραξικοπήματος ενάντια στην ιστορία, τις «σιδερένιες» νομοτέλειές της και την «ομαλή μετάβαση» από το ένα κοινωνικό σύστημα στο άλλο). Αλλά γιατί αντιλαμβανόταν γενικά σωστά αλλά με μια μηχανιστική χροιά τον ρόλο της προσωπικότητας στην ιστορία. Ένα πρόσωπο μπορεί να λείψει από ένα ιστορικό γεγονός, χωρίς να ανατρέψει τη φορά της ιστορίας και επιδρώντας μόνο στην ταχύτητα του ιστορικού χρόνου -μπορεί δηλαδή μόνο να καθυστερήσει ή να επιταχύνει τη ροή του.
Είναι βέβαιο, όμως, ότι η Οχτωβριανή Επανάσταση θα ξεσπούσε χωρίς τον Λένιν; Χωρίς τη στρατηγική σύλληψη, την ανάγνωση της συγκυρίας, την πολιτική ευφυία, την επιμονή για τη στρατηγική στροφή των Μπολσεβίκων; Θα μπορούσε να είναι επιτυχής και νικηφόρα ή να εμφανιστεί μεταγενέστερα στο ιστορικό προσκήνιο, όταν το κλειδί για μια επανάσταση είναι ακριβώς η αξιοποίηση της επαναστατικής κατάστασης, κατά την οποία «μια μέρα πριν νωρίς, μια μέρα μετά αργά»;

-Το βασικό γνώρισμα του Λένιν ήταν ίσως η επιμονή του, η ακατάβλητη σιδερένια του θέληση. Ένας σύγχρονός του Ρώσος αγωνιστής την παρομοίαζε με «θανατηφόρο άρπαγμα ενός μπουλντόγκ» -σε αντίθεση με την ιδιοσυγκρασία του Πλεχάνοφ, που προσιδίαζε σε κυνηγόσκυλο. Είναι ενδιαφέρουσα μια γλωσσική επισήμανση του συγγραφέα -αν και θα χρειαζόταν επιβεβαίωση από ρωσομαθείς- ότι στη ρωσική γλώσσα η λέξη «βόλια» εκφράζει τόσο τη θέληση, όσο και την ελευθερία. (Παρεμπιπτόντως, τα ρωσικά έχουν άλλη μία τουλάχιστον αντίστοιχη γοητευτική περίπτωση, με τη λέξη «Μιρ», που εκφράζει τον κόσμο -τον πλανήτη- αλλά και την ειρήνη, σα να είναι δύο ταυτόσημες έννοιες. Και η αλήθεια είναι ότι χωρίς ειρήνη, ο κόσμος μας οδεύει προς αφανισμό). Ακόμα και αν δεν ισχύει ακριβώς, είναι μια πολύ ωραία σημειολογία για το ουσιαστικό περιεχόμενο της ελευθερίας που ορίζεται θετικά γύρω από κάποιον σκοπό -και όχι απλώς ως αποδέσμευση, απαλλαγή από κάποια δεσμά ή έναν περιορισμό -πχ της φεουδαρχίας.

Είναι η ίδια ταύτιση που συμπυκνώνεται σε μια (παρα)φραση του Αρχιμήδη: δώσε μου μια επαναστατική οργάνωση και θα κινήσω τη γη -ή μάλλον τον τροχό της ιστορίας. Είναι αυτό που εμπνέει τον τίτλο της ανάρτησης, «πρέπει και μπορώ» (ή εναλλακτικά θέλω και μπορώ -αρκεί να μην έχουμε δυσάρεστους συνειρμούς με τα συνθήματα της κάλπικης Αλλαγής για τον λαό και το ΠΑΣΟΚ), που παραπέμπει ίσως κάποια μικρά παιδιά της γενιάς μου (που πέρασαν επιτυχώς τις παιδικές τους αρρώστιες) στο μουσικό σήμα έναρξης του «Ντράγκον-μπολ» -με ήρωα τον Βλαδίμηρο. Κι είναι επίσης αυτό που συμπυκνώνεται στη φράση ότι η ιστορία χρειάζεται λίγο σπρώξιμο -γιατί κινείται αργά, σε σχέση με τα βιολογικά μας όρια, τις επιθυμίες μας, αλλά βασικά την αντικειμενική αναγκαιότητα να αλλάξουμε τον κόσμο. Συν ιστορία και χείρα κίνει -που είναι οδηγός, τροφή για σκέψη και βασικά για δράση στο σήμερα. Είναι τέλος αυτό που θα υποδήλωνε συνειρμικά ένα λογοπαίγνιο με το υποκοριστικό «Βαλόντια» (εκ του Βλαντίμιρ) και την ηχητική συγγένεια με τον (επαναστατικό) βολουνταρισμό. Ο οποίος σπάει τα μούτρα του, όταν δεν έχει επαφή με την πραγματικότητα, και τον αδύναμο κρίκο της αλυσίδας, όταν διαβάζει σωστή τη συγκυρία. Και αυτή είναι μια σπουδαία παρακαταθήκη -αλλά και η πιο δύσκολη να εφαρμοστεί στην πράξη.

Κανείς δε θα γίνει ο νέος Λένιν, απλώς επειδή είναι αποφασισμένος ή γιατί μπορεί να γίνει εκνευριστικά επίμονος και τυφλά πεισματάρης, χωρίς να έχει τις υπόλοιπες αρετές του Ιλίτς: Την αφοσίωση, την ουσιαστική αφομοίωση του μαρξισμού, την ιδανική σύνδεση θεωρίας και πράξης, την τακτική ευελιξία, τη στρατηγική στόχευση, το πολιτικό κριτήριο, το σωστό αισθητήριο για την ανάγνωση της συγκεκριμένης κατάστασης -χωρίς το οποίο σκοντάφτουν συχνά οι καλύτερες, αγωνιστικές προθέσεις των καλύτερων επαναστατών. Το ζητούμενο είναι να κατακτήσουμε συλλογικά το επίπεδο ετοιμότητας των μπολσεβίκων, για να αναδεικνύονται από τις γραμμές μας ικανά στελέχη (και ας μην έχουν τις ανυπέρβλητες ικανότητες του Λένιν), για να αξιοποιούμε τις αντιφάσεις και να κυλάμε τον τροχό της ιστορίας, χωρίς να γυρίζει στο μηδέν, όπως στον μύθο του Σίσυφου.

Ο Λένιν τα έδινε όλα για την επανάσταση, αλλά ήταν μια πολύπλευρη, χαρισματική προσωπικότητα, που συνδύαζε διαλεκτικά τα πιο αντίθετα καθήκοντα και αρετές -την πολιτική πράξη με την πολιτική θεωρία, την τάση να κλείνεται επί μερόνυχτα για (οικονομική, φιλοσοφική κτλ) μελέτη στις βιβλιοθήκες, αλλά να ζητά εμμονικά την άμεση ανάληψη πρωτοβουλιών και να αφήνει στη μέση την μπροσούρα του για το Κράτος και Επανάσταση -γιατί είναι πάντα πιο συναρπαστικό να κάνεις μια επανάσταση, παρά να γράφεις για αυτήν.

Και δεν ήταν -ούτε αυτός, ούτε οι μπολσεβίκοι- χωρίς αντιφάσεις, ένας έτοιμος, διαμορφωμένος και εξ αρχής ολοκληρωμένος επαναστάτης (οι μπολσεβίκοι πχ είχαν σχεδόν για μια δεκαετία μια αντιφατική οργανωτική σύνδεση με τους μενσεβίκους -μετά την αρχική διάσπαση του 1903-, ενώ το οργανωτικό τους μοντέλο -κόμμα νέου τύπου- δεν τους έκανε απροσπέλαστους, πχ για τους πράκτορες του Τσάρου, που έφτασαν στην Κεντρική Επιτροπή και τα ανώτερα αξιώματα, σε συνθήκες σκληρής παρανομίας ασφαλώς. Δεν τους τιμά μια παρουσίαση με μυθικά στοιχεία, χωρίς αντιφάσεις και πισωγυρίσματα. Ούτε όμως μια εκδοχή που θα επέμενε και θα ξαναγύριζε σε αυτά, σα να μην είχαν λυθεί στην πράξη από την ιστορία -πχ για την αξία της οργανωτικής πειθαρχίας του κομματικού μέλους, σε αντίθεση με τη χαλαρή πολιτική σύνδεση που περιέγραφε ο Μαρτίνοφ και διακρίνει τον σημερινό οργανωτικό χυλό πολλών (μικρο)αστικών κομμάτων και οργανώσεων.

Οι κομμουνιστές «χρειάζονται» σήμερα τις αντιφάσεις και τα εμπόδια, για να βγουν πιο δυνατοί από την επίλυσή τους, να αποκτήσουν ετοιμότητα, κριτήριο, δεσμούς με τις λαϊκές μάζες και προπαντός τη δυνατότητα πρωτότυπης πολιτικής σύλληψης και ερμηνείας των γεγονότων, της κοινωνικής πραγματικότητας, της πολιτικής συγκυρίας. Γιατί η συγκεκριμένη ανάλυση της πραγματικότητας παραμένει το πιο δύσκολο καθήκον για τους κομμουνιστές και ήταν το κρίσιμο στοιχείο που έλειπε για τη νίκη των πιο ισχυρών και ελπιδοφόρων επαναστατικών εφόδων προς τον ουρανό -πχ στη Γερμανία. Αυτό είναι ίσως το βασικό που θα έπρεπε να μάθουμε -αλλά δε γίνεται να αντιγράψουμε- από τον Λένιν. Δε φτάνει να θέλεις ή να πρέπει αλλά και να μπορείς...

Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2026

Η σκύλα μάνα του κτήνους είναι έγκυος ξανά

Ας κάνουμε μια απόπειρα σοβαρής σύντομης πολιτικής εισήγησης, όπως κάποτε στο Τέξας (που έγινε λέει Ντέμοκρατ, με τις ευλογίες των Μπους, γιατί το κεφάλαιο δεν έχει ιδεολογία πέρα από το χρώμα του χρήματος) στην Οργάνωση. Ποια Οργάνωση; Αυτή που λέγαμε προηγουμένως.


Παραμονές Πολυτεχνείου είναι πάντα μια καλή περίοδος. Πχ για πολιτικό συναίσθημα (που λείπει από την ξενέρωτη ημερήσια διάταξη) και έναν έρωτα για μια χρονολογία, την εξέγερση ή μια κατακόκκινη νιφάδα. Για παθιασμένες συνελεύσεις, Φαραντούρη-Θεοδωράκη, μπουάτ, γλυκιά προσμονή και... κάθε Νοέμβρη δεν ξέρω τι με πιάνει.

Ή για αφηρημένες αναλύσεις της συγκεκριμένης κατάστασης -αναλύουμε, διαλύουμε και συνθέτουμε, όπως είπε και ο Νίκος στην Έλλη. Ανάβαση στην αφαίρεση, γενικεύσεις, εισηγήσεις σαν μπροσούρες, πολιτικά σχέδια, τακτικές κινήσεις, στρατηγικές στοχεύσεις, ζητήματα τακτικής και στρατηγικής.

Αν το κάνεις σε μια ταβέρνα, μπορεί να μοιάζει με το εορταστικό των Απαράδεκτων (μια τζατζίκι και κάτω οι δύο υπερδυνάμεις). Ή με τις διαλέξεις του Αλέφαντου στον Πανελλήνιο με τους κεφτέδες (ρε εσείς, ποιος μου έφαγε την ΑΡΑΣ;). Ή με ακροατές του Γεωργίου (σοφή η μαλακία σου) και του Σπορ FM (ζήτω τα 25χρονα της... «Λέσχης της Μάχης» -sic-), που πάει να γίνει πλατφόρμα με πλήρες πρόγραμμα -αλλά όχι πολιτικό.
Στην τελική, άλλο Τσάρλι και άλλο οι άγγελοι του Σάρλη...

Εμάς πάντα μας ενδιαφέρει τι μπάλα παίζει ο αντίπαλος (κράτος και παρακράτος), πώς θα παραταχθεί και τι άσους κρύβει στο μανίκι. Θέλουμε να είμαστε υποψιασμένοι για κάθε ενδεχόμενο. Τίποτα δε μας είναι αδιάφορο (σαν αυτούς που μισεί ο Γκράμσι), ούτε αθώο (μέχρι αποδείξεως του εναντίου) ούτε τυχαίο (η συγκέντρωση ανάβει και όλα είναι συνειδητά). Κι είναι πολλές οι συμπτώσεις των τελευταίων ημερών, για να τις αγνοήσουμε και να μην πάρουμε το μήνυμα.

-Στην επέτειο του «αλόρ σ’ε λα γκερ», το αστικό κράτος είπε στη Θεσσαλονίκη το «τρίτο μέγα ΟΧΙ» στην κομμουνιστική απειλή, στήνοντας ένα τείχος συνταγματικής προστασίας γύρω από τον Κασιδιάρη, που είναι δωσίλογος πατριώτης -όχι σαν τον Λαμπράκη που μιλούσε στην ίδια πόλη, στο «Κοσμοπολίτ». Και όλα αυτά με ζήλο περισσό, που θυμίζει κάτι από Βολφ Μπίρμαν και Βολταίρο: διαφωνώ (στα χαρτιά) με όσα λες, αλλά θα τσακίσω μέχρι θανάτου κομμουνιστές και αντιφασίστες, για να μπορείς να σκορπάς ανενόχλητος το φασιστικό σου δηλητήριο. Που διαβάζεται και αλλιώς: αντιγράφω -ως κράτος- κατά γράμμα τις φασιστικές πρακτικές, αλλά παριστάνω το(ν) έκπληκτο - ανήξερο, όταν θεριεύουν τα φίδια και μας ζώνουν απειλητικά -κύματα μας κλειουν.

Και ποιες είναι αυτές οι πρακτικές; Με αθλητικούς όρους, θυμίζει κάτι από την Μπάρτσα του Φλικ, που ανεβάζει παίκτες και πιέζει ψηλά σε όλο το γήπεδο, για να ανακτήσει την μπάλα, αποκτώντας αριθμητικό πλεονέκτημα, σε κρίσιμα σημεία του γηπέδου. Με πολιτικούς όρους, θυμίζει τον νόμο του θρασύδειλου που χτυπά μόνο εκεί που τον παίρνει. Στα μουλωχτά, ξαφνικά, πολλοί εναντίον ενός και με στόχο άμαχο πληθυσμό. Όπως κάνουν τα ΜΑΤ και οι φασίστες -τυχαίες συμπτώσεις δεν υπάρχουν.

-Ο επόμενος κρίκος στην άτιμη αλυσίδα -που πρέπει να σπάσουμε- ήταν στην αντιφασιστική πορεία στο Νέο Ηράκλειο. Επανάληψη του ίδιου σκηνικού, προς γνώση και συμμόρφωση -όσων δε συνεμορφώθησαν προς τας κρατικάς υποδείξεις-, και επίθεση της αστυνομίας στους διαδηλωτές, στην επέτειο της δολοφονίας των δύο χρυσαυγιτών, που έμοιαζε με (και ήταν) μαφιόζικο ξεκαθάρισμα λογαριασμών. Αν μη τι άλλο η ΕΛ.ΑΣ. κάτι ξέρει από greek mafia και τις μεθόδους της, αυτή τη φορά όμως διάλεξε πιο «ήπιες» μεθόδους (χημικά και δακρυγόνα), πλην εξίσου δολοφονικές -όπως είχε δείξει η δολοφονία του Κοτζαρίδη, χωρίς προφανώς να ιδρώσει το αυτί τους.

Τα ΜΑΤ άλλωστε δεν είναι παρά μια στρατιωτική μονάδα της αστυνομίας, για να μας θυμίζει ότι βρισκόμαστε σε εμπόλεμη κατάσταση διαρκείας (ταξικός πόλεμος) και να ξεχνάμε βολικά (μετά τις κάλπες) τις σοσιαλδημοκρατικές κορόνες: α. για κοινωνική ειρήνη και β. κατάργηση των ΜΑΤ και των χημικών.

-Το (αναγκαίο) «καλό» (για την αστική εξουσία) τρίτωσε στην Πάτρα, όπου η αλληλουχία των γεγονότων ήταν πολύ διδακτική. Οι φασίστες στοχοποίησαν μια συντρόφισσα. Οι κομμουνιστές έδρασαν πολιτικά και την περιφρούρησαν μαζικά -η περιφρούρηση είναι πρωτίστως πολιτική, όπως μαθαίναμε κάποτε στο Τέξας. Οι φασίστες επιτέθηκαν με όπλα και τα εργαλεία της δουλειάς τους (μαχαίρια, σιδερογροθιές, πιστόλια φωτοβολίδας), δρώντας ως συμμορία. Τα αστικά ΜΜΕ πήραν γραμμή να μιλήσουν για άγριες συμπλοκές και επεισόδια. Οι αστυνομικές αρχές συνέλαβαν θύματα της επίθεσης στο νοσοκομείο και άφησαν ελεύθερο (υπό όρους) τον ένοπλο φασίστα.

Με δυο λόγια, μια υποδειγματική εφαρμογή της θεωρίας των δύο άκρων στην πράξη, που λειτουργεί ως πλυντήριο για τους Νεοναζί.

-Αλλά Πολυτεχνείο χωρίς ΑΡΑΣ είναι τσίχλα δίχως ζάχαρη. Οι μαύροι έκαναν παρακρατικού τύπου πέσιμο, με μολότοφ κτλ, σε φοιτητική συνέλευση. Τα κανάλια έφτιαξαν κλίμα τρομοκρατίας αλλά δεν πέρασαν ούτε ξώφαλτσα από την αλήθεια -τη βεντέτα της ΑΡΑΣ με τμήμα της αναρχίας. Η κυβέρνηση, σαν έτοιμη από καιρό, δηλώνει πρόθυμη να πάρει μέτρα για την «προστασία του Πολυτεχνείου» -αν το ακούς από Δαπίτη, το μυαλό σου πάει κατευθείαν σε μπράβους και λοιπούς άσβερκους, που έχουν οργανικούς δεσμούς («α και ου») με την παράταξη. Η Mariori λέει πως η αναρχία είχε κάνει αντίστοιχο πέσιμο εναντίον μας, το ’95 και το ’98 -το ένα μάλιστα σε εκδήλωση αντιστασιακών (!) που έχουν ζήσει πολλά, όσο να πεις, για να τρομάξουν με δύο στρακαστρούκες. Και η ΑΡΑΣ την έπεσε στους Ναρίτες που δεν καταδίκασαν απερίφραστα την επίθεση των μαύρων εναντίον της, στα ΔΣ των φοιτητικών συλλόγων. Μα Εαακίτης να στοχοποιεί (πρώην) Εαακίτη; -Ναι, έτσι έκαναν πάντα.

-Στον βαθμό που εντείνονται οι ενδο-εξωκοινοβουλευτικές αντιθέσεις, δε βλέπω σφοι γιατί να μην παραγγείλουμε ποπ-κορν και πατατάκια, για να κατεβαίνουν καλύτερα σουρεάλ σκηνές και διαλόγους, του στιλ: «Δεν έχουν θέση ανάμεσά μας οι τραμπούκοι», στο καπάκι επίθεση σε όσους δεν τους καταδίκασαν αυθόρμητα, νέος γύρος για την καταδίκη της ΑΡΑΣ, ενδοθυματικές αντιθέσεις στους στόχους της ΑΡΑΣ, που είναι απέναντι αλλά κατέβαιναν μαζί της ως ΕΑΑΚ, ναι αλλά ποιος την ανέχτηκε και ποιος την τάισε πολιτικά μετά τα μεσάνυχτα -πιάσε και ένα αναψυκτικό, για να γλιστράει.


Την ίδια στιγμή το (κεντρο)αριστεροχώρι πανηγυρίζει άλλη μια εκλογική ήττα του φασισμού, αυτή τη φορά στις ΗΠΑ με τις ενδιάμεσες (και εξαρτημένες) εκλογές. Και η ΕΛΑΣ του Τσίπρα αναζητά τις ρίζες του φασισμού στα σκυλάδικα και την υποκουλτούρα, προτείνοντας ίσως ως αντίδοτο τα βιβλία, τα ταξίδια και το έντεχνο ή τις επιτυχίες της Άντζυς Σαμίου -ως αντίβαρο στον Γονίδη και τον Σφακιανάκη. Τώρα κλέφτες και αστυνόμους/θες να παίξουμε στους δρόμους (έρωτας και κίνημα διαλεκτικά δεμένα).

Ο υπόκοσμος και το περιθώριο είναι διαχρονικές δεξαμενές για το φασισμό, όπως όλα τα λούμπεν, ασυνείδητα στοιχεία (ακόμα και η «λούμπεν αστική τάξη», σαν τον Τράκη, που τάχθηκε ανοιχτά υπέρ του αντισυστημικού Κασίδα). Εκεί συναντιέται το κράτος με το παρακράτος: τα ένστολα σκυλιά που φυλάν τα αφεντικά τους, με τα ναζί μαντρόσκυλα των εφοπλιστών και του συστήματος, οι λύκοι αγκαλιά με τα («εξημερωμένα») σκυλιά. Το βασικό, όμως, είναι ποιος κόσμος στηρίζει - χρειάζεται τον υπόκοσμο -και δεν είναι άλλος από τον κόσμο του κέρδους και της εκμετάλλευσης. 

Τα σκυλιά του συστήματος (οικόσιτα ή «αδέσποτα») μπορεί να ψοφάνε κατά καιρούς -όπως τα χρυσαύγουλα. Μη χαίρεστε, όμως, η σκύλα που γέννησε το κτήνος είναι έγκυος ξανά -μας προειδοποίησε ο Μπρεχτ. Και όσοι δηλώνουν αντιφασίστες, είναι υποχρεωμένοι να πολεμήσουν τον φασισμό ως καπιταλισμό -αν θέλουν να τον βάλουν στο χρονοντούλαπο της ανθρώπινης προϊστορίας. Αλλιώς θα στοχοποιούν τα μπουζούκια που είναι όπως και ο μπάτσος όργανα (της τάξης), αλλά θα αφήνουν στο απυρόβλητο την κυρίαρχη τάξη που τα χρησιμοποιεί. Κι η εναλλακτική που προτείνουν θα είναι σαν τον ειρωνικό στίχο του Άσιμου.

Γκρεμίστε τα σκυλάδικα/και κάντε τα χοροπηδάδικα...

-Κερασάκι στην τούρτα, η οδηγία της Κομισιόν στους Ευρωπαίους υπηκόους να φτιάξουν κιτ (σακίδιο) επιβίωσης για 72 ώρες. Ένα ακόμα βήμα για να εξοικειωθούμε με την (υπο)κουλτούρα των φέρετρων, όπως μας παρότρυνε ο Δένδιας. Πολλοί θα μείνουν με την απορία τι είδους χτύπημα ετοιμάζει - περιμένει ο δυτικός κόσμος και η ΕΕ. Αλλά όσοι θέλουν ένα «κιτ» μακροχρόνιας επιβίωσης από το σύστημα που γεννά μαζικά πολέμους και θανατικά, ξέρουν πολύ καλά τι χρειάζεται να πάρουν μαζί τους: σφυρί, δρεπάνι και μακριά από τον καναπέ τους.

Κατακλείδα

Το κράτος κάνει τη δική του καμπάνια διαρκείας υπέρ του φασισμού. Το σύστημα παίζει την μπάλα που ξέρει, το δικό του παιχνίδι. Αντικομμουνισμός, προβοκάτσια, χρήσιμοι ηλίθιοι και μαντρόσκυλα ως εφεδρεία. Η μπάλα όμως είναι στο δικό μας γήπεδο και είναι η ώρα των αποφάσεων -αν θα παίξουμε το παιχνίδι που βολεύει τον αντίπαλο ή με τους δικούς μας όρους. Ποιοι είναι αυτοί; Μεταξύ πολλών άλλων, τους δείχνει η μαζική κινητοποίηση στην Τούμπα -για να σωθεί μια λαϊκή κατοικία από τα αρπακτικά.
Και η δίμηνη καμπάνια της ΟΛΜΕ ενάντια στον φασισμό -μικρή απάντηση σε όσους απορούσαν τι αλλάζει μια εκλογική πρωτιά και μια ταξική διοίκηση σε Ομοσπονδίες και Σωματεία. Και από κοντά, με ενεργό ρόλο και συμμετοχή, η Μάγδα Φύσσα, που έχει καταλάβει καλύτερα από πολλούς ότι ο φασισμός δεν πεθαίνει με δικαστικές αποφάσεις, ούτε με την ιδιώτευση - απογοήτευση. Πρέπει να τον τσακίσουμε -πριν μας τσακίσει αυτός.


Υγ: η σημερινή επέτειος απαιτούσε άλλου είδους ανάρτηση, αλλά η κε του μπλοκ επιφυλάσσεται για το κοντινό μέλλον -αρκεί να μην έχει πολλή ξηρασία.

Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2026

Στις αυταπάτες δεν υπάρχουν αδιέξοδα

Παρίσι, Ρίο, Μαδρίτη, Κάλπη
Έχεις ξεχάσει πού ακριβώς θέλεις να πας

Ελπίδα εδώ, ελπίδα εκεί, ελπίδα παραπέρα, πού είναι η ελπίδα; Κρυμμένη στο μανίκι του Παπατζή και κάθε εποχή έχει τον Παπανδρέου που της αξίζει. Βυθισμένη στον πάτο ενός άδειου κουτιού (του Βαξεβάνη), μιας ψηφοδόχου γεμάτης αυταπάτες, που σκόρπισαν στους πέντε ανέμους και τις γραμμές των οριζόντων, που ποτέ δεν πιάνονται.


Και έγινε η σπίθα πυρκαγιά (και αρχιπέλαγος τα σταγονίδια). Η ελπίδα καίγεται, εξατμίζεται και πλανάται πάνω από τον κόσμο. Παρίσι, Μαδρίτη, Βελιγράδι, Ρίο, Τίρανα. Στην «Ελπίδα για Δημοκρατία» της Καρυστιανού, στην ξαναζεσταμένη ελπίδα του Αλέξη, στην ντισκοτέκ την παλιά (είναι που λείπεις εσύ, η πραγματική Ελπίδα), σε όποιον μπορεί να νικήσει τον Μητσοτάκη, να κάνει μία από τα ίδια, αλλά με ηθικό πλεονέκτημα. Στο μικρότερο κακό, που δε φέρνει τίποτα καλό, σε όσα είχαμε ζήσει μέχρι χτες και νοσταλγούμε εξιδανικεύοντας, στον πήχη που πέφτει διαρκώς πιο χαμηλά, στο μπόι των ονείρων μας ή μάλλον της αυταπάτης μας, που πόντο-πόντο χάνει. Και τα μισά να κάνει, έστω και ένα να μην κάνει. Στις 50 αποχρώσεις της κάλπης και της διεθνούς σοσιαλδημοκρατίας.

Κάποιοι την βλέπουν περίπου σαν μόδα, βάσει επικαιρότητας. Θα γίνει της Γαλλίας ή μάλλον της Σερβίας, γιατί όχι της Βραζιλίας και της Ισπανίας; Τότε να κάνει η μάνα -αλλά η μαμά πατρίδα δεν υπάρχει πια. Η ελπίδα είναι ψυχή ταξιδιάρα, με διαβατήριο τις νοθείες, ένα σύγχρονο μαρτύριο του Σίσυφου, που είναι καταδικασμένος να τρέχει πίσω της, να μην την φτάνει ποτέ (και ας πολεμάει πάντα), σε αντίθεση με την άπιαστη γραμμή του ορίζοντα, που οφείλεις να κυνηγάς αν θες να προχωρήσεις προς την ουτοπία. Η κίνηση (και κάθε κίνημα) είναι αναγκαίος όρος ύπαρξης της ύλης, δεν είναι όμως το παν. Μπορεί να γίνει μαρτύριο, όταν είναι άσκοπη, ανερμάτιστη, μάταιη και αενάως επαναλαμβανόμενη, σαν φαύλος κύκλος χωρίς διέξοδο από τον βούρκο.

Το βασικό χαρακτηριστικό αυτού του είδους ελπίδας είναι ότι βρίσκεται πάντα μακριά, κάπου στο εξωτερικό, έξω από εμάς και τη δράση μας -ειδοποιός διαφορά με το «απέξω» του Βλαδίμηρου-, έξω απ’ όλους όσους αναμένουν παθητικά τον Σωτήρα και την εύκολη λύση -κατά κανόνα εκλογική ή εξίσου μεταφυσική. Κάθε τι μακρινό είναι θαυμαστό παράδειγμα προς μίμηση, ελπιδοφόρο, χωρίς αντιφάσεις σχεδόν, απόλυτο μέτρο σύγκρισης για εμάς -που «δεν έχουμε περάσει Διαφωτισμό», ούτε καν καπιταλισμό, μας κυβερνά μια Μαφία, σε έναν γιδότοπο, και είμαστε άξιοι της μοίρας μας, που την διαβάζουν σε ανοιχτές παλάμες που μουντζώνουν και σφίγγουν τη γροθιά για να κινηθούν παλινδρομικά, χωρίς σχέδιο, από τη μια ονείρωξη (αυταπάτη) στην άλλη.

Είναι μια ιδιότυπη αντιστροφή του σχήματος της «ελληνικής ιδιαιτερότητας», μια μορφή εξωτερικής ιδιαιτερότητας, ή μάλλον «ιδιαιτερότητας εξωτερικού» -κι ας την τρέφουν οι αυταπάτες του παλιού λεγόμενου «Εσωτερικού». Κάτι σαν το παράπονο της Βάνας Μπάρμπα για την Ελλάδα, όπου «δε γίνονται πράγματα», όχι κάτι ενδιαφέρον τουλάχιστον, κι ας μην κουνήσαμε -συν Αθηνά- ούτε το δαχτυλάκι μας για να κινήσουμε τον τροχό της Ιστορίας.

Είναι επίσης μια ενδιαφέρουσα αντιστροφή μιας δικής μας τυπικής τάσης να κρίνουμε αυστηρά τα καθ’ ημάς, όσα συμβαίνουν και όσους τα κάνουν, όσους γνωρίζουμε από την καλή και την ανάποδη και τρώμε στη μάπα σε καθημερινή βάση -πχ τον οπορτουνιστικό χυλό. Την ίδια στιγμή, όμως, είμαστε επιεικείς και ανεκτικοί σε αδελφές οργανώσεις - δυνάμεις του εξωτερικού, με αντίστοιχες αντιφάσεις - λανθασμένες αντιλήψεις, γιατί επιβάλλεται να συγκροτηθεί ένας διεθνής πόλος, με όσους μιλάμε την ίδια γλώσσα ή υπάρχει ένα πεδίο μίνιμουμ συνεννόησης -κι ας έχει χαμηλό ταβάνι, όπως έδειξαν οι εξελίξεις των τελευταίων ετών με τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Τη γλώσσα μου έδωσαν μαρξιστική. Δεν πειράζει αν κάποιοι δυσκολεύονται στα πρώτα τους βήματα και τη μιλάνε σπαστά, αρκεί να μην την εκβαρβαρίζουν με ξένα, αστικά στοιχεία -όπως ο Πουτινισμός.

Η ελπίδα έρχεται και φεύγει όπως ήρθε, ως την επόμενη αυταπάτη. Σε αυτές δεν υπάρχουν αδιέξοδα, γιατί φαντασιώνεσαι τον κόσμο όπως θέλεις και όχι όπως είναι στην πραγματικότητα. Κι όταν οι παλιές, χρεοκοπημένες αυταπάτες επανέρχονται δριμύτερες, μασκαρεμένες με νέα, άφθαρτα πρόσωπα και σχήματα, τις περνάς πάλι για καινούριες και τις καλωσορίζεις. 

Τι είναι όμως φρέσκο και καινούριο;

Το αναζητούν όλοι, σαν την ελπίδα, και επικαλούνται το όνομά του επί ματαίω. Χρειάζεται κάτι άλλο, κάτι νέο, κάτι τελείως διαφορετικό, μακριά από την πεπατημένη, μια νέα μορφή, μια νέα δύναμη, φρέσκα πρόσωπα, φρέσκιες ιδέες, κάτι που δεν έχουμε δοκιμάσει, με νέα ρούχα και περιτύλιγμα, να αλλάξουμε κάτι για να έχουμε άλλο αποτέλεσμα και όχι τη θλιβερή, παραδοσιακή αναποτελεσματικότητα.

Όχι απεργίες, όχι κόμματα (δηλαδή ΚΚ), όχι σωματεία και οργάνωση. Κάτι αυθόρμητο, αδιαμεσολάβητο, κατά προτίμηση διαδικτυακό και εύκολο σαν ένα κλικ, χωρίς περιττές θυσίες και αγώνες. Μια εύκολη λύση, ουρανοκατέβατη, σαν το ταβάνι που γκρεμίζεται πάνω μας, ενώ «γκρεμίζει το σύστημα» (Μητσοτάκη). Και εκβάλλει ειρηνικά για να ξεφουσκώσει στην κάλπη, κατά κανόνα στην παμπάλαια (και όχι αρχαία) σκουριά της σοσιαλδημοκρατίας -όπου κατέληξε και η Μάρω Δούκα.

Σαν τη «λίστα των φοιτητών» στη Σερβία, που δεν έχει φοιτητές, ούτε τίποτα καινούριο, ούτε καν καθαρό πολιτικό στίγμα καλά-καλά, γιατί θέλει να τα έχει με όλους καλά -προπαντός με τον κόσμο του κέρδους και της εκμετάλλευσης. Ένα κοινοβουλευτικό «no politica», που είναι πάντα αντιδραστικό, πολιτικά μιλώντας. 

Σαν μια Καρυστιανού, με καλύτερους συμβούλους, χωρίς ακροδεξιές κορόνες, που δε θα ’χε εκτεθεί με κοτσάνες -τις απόψεις της. Σαν τη φάρσα της Αλλαγής, που κατέληξε στην τραγωδία της «Ελπίδας» και αποκοιμήθηκε στην αγκαλιά του ΝΑΙ (στο δημοψήφισμα) και της απελπισίας.

Σαν τη Βραζιλία, όπου ο Λούλα θα τα αλλάξει όλα, με κεντροδεξιούς συμμάχους, τους BRICs για στήριγμα, και τα πολιτικά τούβλα που ξεχνάν ότι το κόμμα του κυβερνά εδώ και πέντε τετραετίες -με μικρά διαλείμματα. Ή σαν την Ισπανία του Σάντσεθ, που έζησε δύο Τέμπη σε έναν χρόνο, αλλά το «δις εξαμαρτείν» δε λέει τίποτα σε όσους ζουν τη μέρα της σοσιαλδημοκρατικής μαρμότας και ελπίζουν να αλλάξει κάτι, επαναλαμβάνοντας το ίδιο λάθος, σε νέα ιστορικά συμφραζόμενα. 

Του Δ. Γεωργοπάλη

Και η ελπίδα τους έχει θαφτεί, σαν τον Ντορή, μες στο παχνί και το σανό.
Μα θα είναι πάντα στην ελπίδα των λαών. Ακόμα και όταν το ένα χέρι χτύπαε το άλλο από την απελπισιά και τα παλαμάκια σε ξένους σωτήρες.

-.-

Ιντερμέδιο. 

Αν οι εκλογές στο Ισραήλ, που διαφημίζεται ως η μοναδική δημοκρατία της Μέσης Ανατολής, ήταν οι αρχαιρεσίες ενός οποιουδήποτε μαζικού φορέα στα καθ’ ημάς, θα υπήρχαν σίγουρα καταγγελίες για διαδικασία-παρωδία και όργια νοθείας. Αλλά αυτό είναι το λιγότερο σημαντικό.

Αν οι αστικές εκλογές είναι το δικαίωμα του λαού να επιλέγει ποια κυβέρνηση θα τσαλαπατά τα δικαιώματά του για την επόμενη τετραετία, στις ισραηλινές εκλογές το σώμα επιλέγει μόνο ποια κυβέρνηση θα συνεχίσει την πολιτική της γενοκτονίας -με πόλεμο και κάθε πιθανό μέσο, ως συνέχειά του. Και επειδή δεν υπάρχει πολλή ή λίγη / μετριοπαθής γενοκτονία, στην πραγματικότητα δεν έχει τόση σημασία η τελική σύνθεση της κυβέρνησης, και αν ο Μπίμπι θα συνεχίσει τη σφαγή αυτοδύναμος ή με κάποιο σχήμα συνεργασίας. 

Γενικά μιλώντας, οι γενικεύσεις είναι άδικες και τσουβαλιάζουν, αλλά ας μη γενικεύουμε. Ο περιούσιος κυρίαρχος λαός του Ισραήλ συναινεί ενεργά, στη συντριπτική του πλειοψηφία, και βάζει το δικό του αποτύπωμα στο έγκλημα διαρκείας εις βάρος των Παλαιστίνιων. Οι μετρημένες τιμητικές εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα και είναι ζήτημα σε ποιον βαθμό αποτελούν εξαιρέσεις. Κάτι που ισχύει τόσο για τα αραβικά κόμματα της αντιπολίτευσης, που συμμετέχουν στην παρωδία, αλλά ακόμα και για τους Ισραηλινούς δημιουργούς του ΝΑΖΑ. Κι αυτή είναι μια αφορμή για την κε του μπλοκ να καταγράψει μερικές πρόχειρες εντυπώσεις, πριν μπαγιατέψουν και τις ξεχάσω εντελώς.

Είναι δύσκολο να βρίσκεται στην ουρά, να βλέπεις τον Γόντικα να βγαίνει σπασμένος από την πρώτη προβολή, και να μη σκεφτείς ότι δεν πρόκειται να δεις κάτι ευκολοχώνευτο. (Και είναι ακόμα πιο δύσκολο να χωρέσει σε μια μικρή πρόταση το εγκώμιο για τη δουλειά του κινηματογραφικού «Μπλόκου» στη Νέα Ιωνία και την απήχηση που έχει. Μια επίσκεψη θα πείσει κάθε ενδιαφερόμενο).

Είναι δύσκολο να μη σκεφτείς τι απέγιναν όσοι στρατιώτες βρήκαν το θάρρος να δώσουν αυτές τις μαρτυρίες. Παρά τη συσκότιση και την ψηφιακή αλλοίωση της φωνής, είναι βέβαιο να μην τους ανακαλύψει και στοχοποιήσει το σιωνιστικό κράτος και οι συμπατριώτες τους. Αλλά δεν είναι αυτοί που βιώνουν τις πιο δύσκολες καταστάσεις στη γη της Παλαιστίνης. 

Είναι δύσκολο να ακούς ψύχραιμος τις μαρτυρίες για τους ψυχρούς, πρακτικούς υπολογισμούς για τη σκόπιμη καταστροφή οικοδομικών μπλοκ και τα μαθηματικά της γενοκτονίας για τις προβλεπόμενες απώλειες, και να μην κάνεις αυθόρμητα τη σύγκριση με τη ναζιστική μηχανή καταστροφής ζωών και τον Άιχμαν -που καταδιώχθηκε, συνελήφθη, δικάστηκε και εκτελέστηκε από το κράτος του Ισραήλ. 

Είναι μάλλον αδύνατο να μη σε οδηγήσει συνειρμικά ο τίτλος του ντοκιμαντέρ στους Ναζί και τη γενοκτονία στη Γάζα. Αν και η λέξη αυτή καθαυτή παραπέμπει στις... «παράπλευρες απώλειες» των στρατηγικών στόχων του IDF, κατά τη διάρκεια των επιθέσεών του. Οπότε είναι πρακτικά αδύνατο να μη σκεφτείς συνειρμικά την αντίστοιχη ορολογία -ψυχρή και ανατριχιαστική- που χρησιμοποιούσαν οι ΗΠΑ για τις «έξυπνες βόμβες» τους, στη διάρκεια των ΝΑΤΟικών βομβαρδισμών της Γιουγκοσλαβίας. Με όποιον δάσκαλο καθίσεις...

Είναι σχεδόν αδύνατο να μην ψυχοπλακωθείς, όχι από τα σκοτεινά πλάνα και τη σκηνοθεσία, αλλά το περιεχόμενο και τις διαστάσεις της γενοκτονίας. Αλλά αυτός είναι πιθανότατα ο στόχος. Να δεις, να σκεφτείς, να νιώσεις και να κάνεις κάτι για να πολεμήσεις τον κόσμο που προκαλεί γενοκτονίες και (στην καλύτερη των περιπτώσεων) ψυχοπλάκωμα.

Είναι δύσκολο να μη θαυμάσεις το θάρρος που χρειάστηκε για αυτές τις αποκαλύψεις - ομολογίες. Αλλά εξίσου δύσκολο να μη σκεφτείς συνειρμικά τον στίχο του Μπρεχτ προς τον στρατηγό, που ξεχνά ότι οι στρατιώτες έχουν το βασικό ελάττωμα να σκέφτονται. Όχι πάντα όμως -όχι εξ αρχής τουλάχιστον. Γιατί οι τύψεις και η όποια συντριβή δεν ξεγράφουν τα πεπραγμένα, ούτε δίνουν άλλοθι σε όσους «εκτελούσαν εντολές» -και παρεμπιπτόντως αμάχους. Ο πόλεμος -ή μάλλον η γενοκτονία- αποκτηνώνει όσους συμμετέχουν, ακόμα και αν είναι άνθρωποι-γενοκτόνοι της διπλανής πόρτας.

Είναι δύσκολο να μη θαυμάσεις το θάρρος που χρειάστηκε για μια τέτοια παραγωγή. Αλλά εξίσου δύσκολο να αγνοήσεις τις ενστάσεις για τους περιορισμούς που προκύπτουν από τη σκοπιά του κράτους - δολοφόνου και των γενοκτόνων -πχ σε ό,τι αφορά την απεγνωσμένη επίθεση των Παλαιστίνιων της 7ης Οκτώβρη 2023 και όσα προηγήθηκαν.

Σε κάθε περίπτωση, είναι ένα ντοκιμαντέρ που αξίζει-πρέπει να δει κανείς.

-.-

Στη δημοκρατία που εκφασίζεται δεν υπάρχουν αδιέξοδα -εξάλλου η χούντα άνοιγε δρόμους. Και αν το ελληνικό αστικό κράτος ξεπλένει τον Μεταξά, γιατί να μην το κάνει με τους νοσταλγούς του -όπως με τον Κασιδιάρη; Αν μη τι άλλο έχει συνέχεια, ιστορική και γενικώς. Και όπως οι φασίστες είναι θρασύδειλοι και επιτίθενται ως συμμορίες, όταν απομονώνουν κάποιον, αντίστοιχα λειτουργούν και οι μονάδες καταστολής, ενάντια σε άοπλους και ενίοτε ηλικιωμένους διαδηλωτές, πχ στη Θεσσαλονίκη.

Όσο για τις αρχές κρατούν τη σημειολογία του περήφανου «ΟΧΙ» στις διαδηλώσεις, την υψηλή προστασία στον προβεβλημένο φασίστα (κρατάει στην εφεδρεία την πτώση από τα σύννεφα, αν τον δει να σηκώνει κεφάλι στις επόμενες κάλπες) και ξανά προς τη δόξα τραβά. Αλόρ σ’ ε λα γκερ-λουτ ντε κλας, για να παραφράσουμε και μια διάσημη φράση, που χάθηκε στη μετάφραση και παραφράστηκε ως όχι... 

Ε όχι δα...

-.-

Μα η ελπίδα είναι στον δρόμο. Ή στα λιμάνια. Και πάντα στην πάλη των λαών.