Όλα για όλους

Μετά από το στενό κορτάρισμα της ρένας δούρου στην επίσημη εκκλησία και το άγιο όρος, ήρθε κι η επίσκεψη του αλέξη στο τρίτο πόδι –όπου αδυνατούσε αντικειμενικά να πάει η ρένα, γιατί μόνο τα αγοράκια (περηφανεύονται πως) έχουν δικό τους τρίτο πόδι- να προσθέσει μερικές ακόμα πινελιές στο νέο ειδύλλιο και σε αυτό που ο αδειούχος πάνος ζάχαρης (γιατί ρε αλέξη; γιατί δεν τον περίμενες;) ονόμασε εύστοχα κάπου: κατά subcomandante marcos ευαγγέλιο. Κι επειδή η λογική λέει πως δε θα είναι το τελευταίο επεισόδιο (ή μάλλον περικοπή–εδάφιο) του φλερτ, μπορούμε να δώσουμε στα επιτελεία της κουμουν-δούρου μερικές ιδέες, που μπορεί να αξιοποιηθούν στην ίδια κατεύθυνση.

Του Πάνου Ζάχαρη

Αφού αρχικά θυμίσουμε ένα παλιότερο κείμενο για την «αριστερά του κυρίου», που θα μπορούσε να αναδημοσιευτεί σχεδόν αυτούσιο σήμερα και τις πολύ εύστοχες συμπληρώσεις του near east (μα πού χάθηκε αυτός;) στα σχόλια της ανάρτησης. Όπου τους προτρέπαμε μεταξύ άλλων να θυμηθούν τους κληρικούς που εντάχθηκαν στο εαμ, έχοντας έτοιμο το αντάρτικο μούσι, και να συγκρίνουν τις δομές της εκκλησίας με τις «εκκλησιάζουσες του αριστοφάνη και την αμεσοδημοκρατική λειτουργία της εκκλησίας του δήμου στην αρχαία αθήνα. Τελικά η δική τους φαντασία (οσονούπω στην εξουσία) το πήγε πιο μακριά, σε δυσθεώρητα ύψη που δύσκολα θα μπορούσε ένας κοινός νους να προβλέψει.

Στην επόμενη επίσκεψή του λοιπόν, τώρα που έμαθε το δρόμο, ο αλέξης μπορεί να πει ότι ο χριστός ήταν ο πρώτος κομμουνιστής, πως οι μοναχοί έχουν μακριά γένια σαν το φιντέλ κάστρο (εκτός από τους ελασίτες αντάρτες), να πει για την καινή και παλαιά διαθήκη, που βρίσκουν το αντίστοιχό τους στη διαθήκη του λένιν και το μικρό της συμπλήρωμα στη συνέχεια. Να μιλήσει στους πιστούς για τη δική του δευτέρα παρουσία (όχι τη σοσιαλιστική), όπου η εε θα γίνει δημοκρατική, προς όφελος των λαών, που θα ζούνε πια αδελφωμένοι και μονιασμένοι με τα μονοπώλια.

Θα αποφύγει εντέχνως τους πονηρούς συνειρμούς με την κοινοκτημοσύνη των πρώτων χριστιανών (η βάση), που θυσιάζονταν στα λιοντάρια για τις ιδέες τους, και τον γραφειοκρατικό εκφυλισμό των αγίων πατέρων της εκκλησίας (η ηγεσία), που έγιναν κατεστημένο, αλλά φορούν σταθερά τη λεοντή του σεμνού και ταπεινού χριστιανού. Θα παρακάμψει τους επικίνδυνους παραλληλισμούς με κομμουνιστικές ορθοδοξίες και οπορτουνιστικές αιρέσεις, με διασπαστικά σχίσματα (εκκλησιαστικά και σινοσοβιετικά) κι ενωτικούς μειοδότες, με δογματικούς μαρξιστές κι ιερατεία. Μπορεί να θυμίσει διακριτικά όμως πως ο ευρωκομμουνιστικός πολιτικός πρόγονος του σημερινού σύριζα κατηγορούσε τους κολλημένους παλαιοημερολογίτες της αριστεράς πως ο πολιτικός τους λόγος και τα φυλλάδια των μαρτύρων του ιεχωβά έμοιαζαν σα δύο σταγόνες νερό. Κι ότι αυτοί ουδέποτε αντιλαμβάνονταν το μαρξισμό σα δόγμα, γι’ αυτό και είναι έτοιμοι να γνωρίσουν και άλλες ιδέες και να ανταλλάξουν απόψεις –ή να ασχοληθούν με άλλα πολιτικά ανταλλάγματα- στις μεταξύ τους συζητήσεις.

Μπορεί να πει επίσης πως οι μοναχοί που ακολουθούν το σύνθημα «όλα για όλους, για εμάς τίποτα», θυμίζουν κάπως το «τσοβόλα δώστα όλα» και τα χρόνια της αλλαγής, που εμπνέουν και το δικό του πολιτικό φαντασιακό. Να αποσιωπήσει τις αναλογίες με τη σημερινή κυβέρνηση που (χρηματοδοτεί αδρά από τον κρατικό προϋπολογισμό την εκκλησία, χωρίς να φορολογεί πχ τα άμφια με ενφια και) δίνει τα πάντα, σε τιμή ευκαιρίας, από τη δημόσια περιουσία, χωρίς να κρατάει τίποτα για τον εαυτό της. Και να δώσει δείγμα καλής γραφής για την προθυμία και της δικής του κυβέρνησης να τα δώσει όλα στους άγιους πατέρες, προκειμένου να μαζέψει ψήφους από παντού και να τα παίξει όλα για όλα για την αυτοδυναμία.

Υπάρχει κανείς άραγε που να πιστεύει ειλικρινά πως μια αριστερή κυβέρνηση με κορμό το σύριζα θα συγκρουστεί με το εκκλησιαστικό κατεστημένο, για να προχωρήσει έστω στο διαχωρισμό κράτους-εκκλησίας; Το πρόβλημα δεν είναι μόνο (ή κυρίως σε αυτή την περίπτωση) η ρεφορμιστική λογική των μικρών στόχων-μεταρρυθμίσεων, που δεν ξεφεύγουν από τα πλαίσια του συστήματος (θεωρητικά όμως οδηγούν σταδιακά κάπου). Αλλά ότι μια τέτοια κυβέρνηση δε θα είναι πρόθυμη ούτε καν αυτά τα μικρά βήματα να εξασφαλίσει, στο όνομα του πολιτικού ρεαλισμού και του πολιτικού κόστους. Και πως θα καταλήξει να είναι λιγότερο προοδευτική κι από το φανταστικό σχέδιο του τόμας μορ στην ουτοπία του.

Το πιο βασικό, όπως σημειωνόταν και στην «αριστερά του κυρίου» είναι πως η εκκλησία της ελλάδος κι ο σύριζα είναι δύο φιλόπτωχα ιδρύματα, που θέλουν να ανακουφίσουν και να προστατέψουν τους φτωχούς από τις συνέπειες της κρίσης, χωρίς να πολεμήσουν το σύστημα που γεννά τη φτώχια και την αδικία, όπως το σύννεφο τη βροχή. Τη στιγμή που ο λαός ξανασταυρώνεται κι ανεβαίνει αγόγγυστα το γολογοθά του, αυτοί του αλείφουν μύρο στις πληγές, για να μην τσούζει, αλλά κάνουν τον πόντιο πιλάτο και δεν του λένε ότι πρέπει να σταματαήσει να θυσιάζεται για σκοπούς ξένους προς το συμφέρον της τάξης του.

Αντιθεσμοί και αλληλεγγύη

Βλέπω ότι έχει επέλθει ένας κορεσμός με τα θεωρητικά. Θα γράψω κάτι ακόμα σχετικό με τη συζήτηση που ακολούθησε στον όμιλο κι από το επόμενο κείμενο αλλάζω τροπάρι.

Όλα ξεκίνησαν απ’ τη ταμπέλα των ζαπατίστας και κατέληξαν στους αντιθεσμούς.
Είναι οι αντιθεσμοί τακτικό μέσο που προωθεί το σκοπό μας; Κι από πότε η αλληλεγγύη είναι έξω από τη λογική της αριστεράς (και βασικά των κομμουνιστών, για να συνεννοούμαστε);

Αντίλογος (όχι της πάτρας):
Από τότε που έγιναν αυτοσκοπός. Κι από πότε η φιλανθρωπία είναι ο κοινωνικός σκοπός, το ιδεώδες των κομμουνιστών; Ήταν κι η μητέρα τερέζα αντιθεσμός; Αυτά μπορεί να τα κάνει κι η εκκλησία κι είναι σε κάθε περίπτωση ενσωματώσιμα.
Μπορεί να τα καπελώσει κι ο βαλέσα ή ο βοϊτίλας που έβαλε το αλάθητό του να συγκρουστεί με τη σοβιετική ορθοδοξία.

Θυμίζει λίγο την κουβέντα για το ρεφορμισμό. Κι εκεί βρίσκεται κι όλη η ουσία. Ο λογικός τους πυρήνας μπορεί να μας κλείσει σε μικρές κοινότητες και νησίδες σοσιαλισμού που αποφεύγουν να συγκρουστούν αποφασιστικά με το καπιταλιστικό αρχιπέλαγος κι επιδίδονται σε έναν πόλεμο χαρακωμάτων τα οποία πέφτουν ένα-ένα στα χέρια μας. Και μια μέρα όλοι οι συνασπισμένοι θα μπουν στο πασόκ και θα ‘μαστε εξουσία σύντροφε κωνσταντόπουλε. (Ακραίος συνειρμός με ένα παλιό σκετσάκι του αμαν για το βούγια).

Σημασία βέβαια έχει ποιος κάνει τι και με τι σκεπτικό. Γιατί φιλανθρωπία κάνει κι η εκκλησία αλλά δεν είναι το ίδιο με τη δική μας αλληλεγγύη. Άλλος σκοπός, άλλη ποιότητα. Κι οι μικρές νίκες στο σήμερα, παρμένες ξεχωριστά είναι σκέτα παυσίπονα και μέτρα ασπιρίνες. Βαλμένες όμως σε ένα συνολικό σχέδιο, μπορούν να ανοίξουν δρόμους και προοπτικές.

Όταν γελάμε με το επιχείρημα για τις επιτροπές αλληλεγγύης του εαμ στην κατοχή περισσότερο γελάμε με αυτούς που το λένε, όταν τους φανταζόμαστε στη θέση του εαμ. Κι όταν ο χολογουέι αναφέρει την ταμπέλα των ζαπατίστας, γελάς είναι η αλήθεια λίγο με το περιεχόμενο, που είναι πιο αστείο αν το μεταφράσεις στα ελληνικά –κακιά κυβέρνηση μείνετε έξω. Πιο πολύ γελάς όμως με τον ίδιο τον χολογουέι που το ανάγει σε πρότυπο. Ειδικά αν τον βλέπεις ζωντανά, να κάνει τα χορευτικά του.

Ποια πρακτική σημασία έχουν όλα αυτά όμως; Πάνω απ' όλα απαντάνε σε μια άμεση ανάγκη. Να ζήσουμε διαφορετικά, να σπάσουμε το μίζερο πλαίσιο που μας εσωκλείει. Να ανακαλύψουμε εκ νέου αξίες σαν τη συντροφικότητα, την ανθρωπιά και την αλληλεγγύη που χάθηκαν πίσω από τοίχους κι οθόνες. Είναι μια απάντηση στην αλλοτρίωση, μια αντίδραση που μπορεί να γίνει και θετική δράση.
-Μα από μόνο του δεν οδηγεί κάπου. -Σάμπως οδηγούν τα άλλα; Άστο να πάει ρε σύντροφε.

Ζητούμενο είναι να μην τα κάνουμε φαντασιακά ή στο μικρόκοσμό μας. Όχι απλώς να μην πάνε αντιπαραθετικά, αλλά να δέσουν σε μια προοπτική. Να μην κάνουμε πράγματα στο περιθώριο που μας αφήνει το σύστημα, αλλά κάτι που θα μας δείχνει τα όριά του και την ανάγκη να συγκρουστούμε με αυτό.

Το εγχείρημα των ζαπατίστας είναι ρομαντικό και γοητευτικό σαν ουτοπία. Η κοινωνικοποίηση της φτώχειας καταλήγει μακροπρόθεσμα στην αναβίωση όλων των παλιών βρωμιών της ταξικής κοινωνίας. Κι αυτό χωρίς καμιά διάθεση μηδενισμού του σπουδαίου αγώνα που κάνουν.

Ουτοπιστές είναι κι όσοι προσπαθούν μηχανιστικά να μεταφέρουν αυτούσιο το μοντέλο των ζαπατίστας στις δυτικές κοινωνίες. Τα βέλη της κριτικής δεν αφορούν αυτούς που αγωνίζονται θαρραλέα, αλλά αυτούς που πλασάρουν την ουτοπία ως διέξοδο με θεωρητική τεκμηρίωση που θυμίζει ουτοπικό σοσιαλισμό του 19ου αιώνα.

Αν υπάρχει παρόλα αυτά κάτι που ζηλεύουμε σε αυτή την ουτοπία και θέλουμε να μεταφέρουμε στη δική μας πραγματικότητα είναι η αλληλεγγύη και το κοινοτικό κεκτημένο, το οποίο έχει χαθεί στις μέρες μας. Ο αστικός τρόπος ζωής διέλυσε την κοινότητα κι άφησε μια γλυκιά ανάμνηση που μας βαραίνει με την απώλειά της.

Κι αυτό που μοιάζει μαρξιστικά παράδοξο, ή έστω αντιφατικό είναι πως όλες οι παλιές βρωμιές της ταξικής κοινωνίας δεν αναπτύχθηκαν στο έδαφος της φτώχειας που κοινωνικοποιήθηκε. Η αλληλεγγύη έσπασε ακριβώς πάνω στο έδαφος μιας σχετικής ευημερίας κι επάρκειας αγαθών που προώθησε τον αστικό τρόπο ζωής μαζί με την αποξένωση και την εξατομίκευση. Έφερε στο προσκήνιο την εργατική αριστοκρατία και την ενσωμάτωση κι έσπασε κάθε κοινοτικό και συλλογικό δεσμό.

Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές και στον χώρο της ελλάδας. Ο έντονα κοινοτικός χαρακτήρας της υπαίθρου όπου αναπτύχθηκε κατά πρώτο λόγο το αντάρτικο. Τα έντονα κοινοτικά κατάλοιπα των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, μέχρι να γίνει κυρίαρχο φαινόμενο η αστυφιλία που έκανε τις πόλεις στρατόπεδα αποξένωσης κι αντί για μαζικές συνειδήσεις προωθεί μαζικά την αποχαύνωση και την ιδιώτευση.

Αυτά είναι στοιχεία κι αξίες που καλούμαστε να ξαναβρούμε και να τους ξαναδώσουμε νόημα σε καινούριο έδαφος. Όχι στη βάση της ισοπεδωτικής ισότητας της κοινότητας και της εκ των πραγμάτων αλληλεγγύης των απελπισμένων. Αλλά στη βάση αυτόνομων, δυναμικών προσωπικοτήτων που ξεφεύγουν από το στείρο ατομισμό και παλεύουν να γίνουν κοινωνικές ατομικότητες μέσα σε άλλα πλαίσια, όπου η ανάπτυξη του ενός θα είναι προϋπόθεση για την ανάπτυξη της προσωπικότητας του άλλου. Κι ο καθένας μας θα βρίσκει στο σύνολο ένα συμπλήρωμα του εαυτού του κι όχι την κόλαση των άλλων που τον εμποδίζει να αναπτυχθεί ολόπλευρα.

Αυτό μοιάζει εν μέρει αντιφατικό. Ο κομμουνισμός φαίνεται σαν μια ιδέα που καλούμαστε να ασπαστούμε κι όχι αναγκαιότητα που απορρέει από τη φυσική ροή των πραγμάτων. Από την άλλη είναι μια συνειδητή επιλογή, μία δυνατότητα από το φάσμα επιλογών της νομοτέλειας που έχουμε μπροστά μας. Ο άνθρωπος στο στάδιο της ωριμότητάς του καλείται να βαδίσει αυτό το δρόμο συνειδητά και να πάρει την τύχη στα χέρια του. Είναι ελεύθερος να επιλέξει, δηλαδή να συνειδητοποιήσει την αναγκαιότητα των καιρών μας για σοσιαλισμό.
Αλλιώς του μένει η εναλλακτική της βαρβαρότητας.