Αρχιπέλαγος Γκούλαγκ

Εδώ και μερικά χρόνια η νέα τάξη πραγμάτων επιχειρεί να μετατρέψει τη σημερινή επέτειο σε ένα είδος παγκόσμιας μέρας αντικομμουνισμού, με αφορμή την υπογραφή του συμφώνου μη επίθεσης μολότοφ-ρίμπεντροπ, το λανσάρισμα της δημοφιλούς θεωρίας περί άκρων και την έμμεση αθώωση του ενός, που είναι δικό της τέκνο, προκειμένου να στοχοποιήσει το άλλο στη συνείδηση του κόσμου και να μηδενίσει την ιστορική του προσφορά. Στο κλίμα της ημέρας λοιπόν, η κε του μπλοκ σήμερα καταπιάνεται με κάτι παρεμφερές κι άκρως αντικομμουνιστικό, το βιβλίο αρχιπέλαγος γκούλαγκ του αλεξάντερ σολζενίτσιν, παραθέτοντας κάποιες δικές της πρόχειρες σημειώσεις για το έργο κι ορισμένες προεκτάσεις του.

Το βιβλίο του σολζενίτσιν αποτελεί μία από τις βίβλους του αντικομμουνισμού και ως ένα βαθμό θυμίζει την άλλη γνωστή βίβλο των κουρτουά και σία, με την έννοια πως σε αρκετά σημεία καταλήγει να είναι μια ατελείωτη καταδικολογία-sic- (κατά το αντίστοιχο ‘πτωματολογία’), μια ανιαρή παράθεση ονομάτων και περιπτώσεων, χωρίς να εξετάζονται σε βάθος, χωρίς να παρουσιάζεται ο αντίλογος και φυσικά χωρίς καμία απολύτως αναφορά στο γενικότερο ιστορικό πλαίσιο που καθόρισε τα γεγονότα.

Η βασική διαφορά του ωστόσο από τη μαύρη βίβλο αποτελεί παράλληλα και το βασικό συγκριτικό του πλεονέκτημα, που είναι η απουσία οποιασδήποτε επιστημονικής αξίωσης, από ένα έργο που εξάλλου δεν είναι ιστορική μελέτη. Ο σολζενίτσιν διαθέτει αξιόλογη λογοτεχνική πένα, αλλά δίνει ελάχιστα στοιχεία, πηγές, ντοκουμέντα για όσα διηγείται κι έχει εξασφαλισμένο ένα πολύ καλό άλλοθι γι’ αυτό. Πώς θα μπορούσε να τα μαζέψει άλλωστε, αφού βρισκόταν έγκλειστος σε φυλακές και γκουλάγκ; Ακόμα και αν τα συγκέντρωνε ή τα κατέγραφε κάπου, το πιθανότερο θα ήταν να του τα είχαν κατασχέσει και να χάνονταν. Συνεπώς μας τα διηγείται σχεδόν όλα από μνήμης κι εμείς καλούμαστε να τα διαβάσουμε με καλή πίστη στο μνημονικό και την εντιμότητά του. Γιατί να τον αμφισβητήσουμε άλλωστε; Είναι ένας απλός άνθρωπος, που δεν ενδιαφέρεται για την πολιτική –όπως τονίζει επανειλημμένα στο έργο του-, γνωρίζει κάποια πράγματα εκ των έσω, ως πρώην μέλος του κομμουνιστικού κόμματος και μας διηγείται τα γεγονότα, χωρίς εμπάθεια.

Για ποιο λόγο να θεωρήσουμε πως είναι αντικομμουνιστής; Θα ρωτήσει ο ανυποψίαστος αναγνώστης που έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με το έργο του, χωρίς να γνωρίζει τίποτα σχετικά με το πρόσωπό του.

Ο σολζενίτσιν βέβαια είναι μάστορας στον αντικομμουνισμό. Κι όποιος ενδιαφέρεται για αποδείξεις, μπορεί να ψάξει να βρει κατοπινά γραπτά του ή και τις (πληρωμένες) διαλέξεις που έδινε εξόριστος στην αμερική, ενάντια στις… ενδοτικές συμφωνίες των δυτικών χωρών με την εσσδ –πχ στο ελσίνκι- και τη σύναψη εμπορικών σχέσεων μαζί της. Αυτές οι... νηφάλιες, φιλειρηνικές απόψεις κυκλοφόρησαν και στην ελλάδα σε ξεχωριστή μπροσούρα με τίτλο «δύση και ανατολή», αν θυμάμαι καλά.

Στο αρχιπέλαγος γκούλαγκ όμως η προπαγάνδα του είναι ακόμα πιο εκλεπτυσμένη. Έτσι λοιπόν τα σημεία που παρουσιάζουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι αυτά όπου ξεσκεπάζεται η ραφιναρισμένη δουλειά του και ξεφεύγουν κάποιες αναθυμιάσεις αντικομουνιστικής μπόχας κι εμπάθειας.

Στην αρχή για παράδειγμα μας λέει πως το κύμα των εκκαθαρίσεων στο σοβιετικό στράτευμα και τον κρατικό μηχανισμό, που κορυφώθηκε με τις δίκες της μόσχας, προκαλώντας τόση αίσθηση, δεν ανήκει καν στους τρεις μεγαλύτερους χείμαρρους καταδικών στη σοβιετία, που οδηγούσαν στο αρχιπέλαγος γκούλαγκ. Και ενώ αρχικά αναγνωρίζει τουλάχιστον την ιδιαιτερότητα και το ιστορικό πλαίσιο της εποχής του εμφυλίου, δίνοντας ίσως την εντύπωση πως θα το εξαιρέσει από την κριτική του, αρχίζει στο καπάκι την εξιστόρηση από το 18’ και περιγράφει μια ατελείωτη αλυσίδα με τη ‘μαύρη βίβλο’ των «εγκλημάτων» των μπολσεβίκων.

Άδικες συλλήψεις, εξοντωτικές ποινές, φυλακίσεις, ταπεινώσεις, φρικτά βασανιστήρια, καταπάτηση δικαιωμάτων και της ανθρώπινης προσωπικότητας. Χωρίς όμως να προκύπτει από τη μαρτυρία του πως τα υπέστη και ο ίδιος και μας τα μεταφέρει από πρώτο χέρι. Εξάλλου δε διαμαρτύρεται καν για τη δική του σύλληψη, παρά μόνο οικτίρει εαυτόν για την αφέλειά του να πέσει μόνος του στο στόμα του μπολσεβίκου λύκου, καθώς καταφερόταν ανοιχτά εναντίον της σοβιετικής ηγεσίας στην αλληλογραφία του από το μέτωπο, όπου ήταν λοχαγός του κόκκινου στρατού –κι ήταν λογικό οι αρχές να τον θεωρήσουν επικίνδυνο και να μην τον αφήσουν σε τέτοιο νευραλγικό πόστο, εν μέσω πολέμου.

Τι γινόταν όμως εκείνα τα χρόνια στη σοβιετική ρωσία, που δέχτηκε την ιμπεριαλιστική επίθεση 14 δυτικών χωρών –ανάμεσά τους η ελλάδα του βενιζέλου- πριν καλά-καλά τελειώσει ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος; Τι μορφές και περιεχόμενο έπαιρνε η ταξική πάλη στην ύπαιθρο ενάντια στους κουλάκους εκμεταλλευτές; Σε τι συνθήκες προετοιμάζονταν οι σοβιετικοί για την πολεμική σύγκρουση που θα ακολουθούσε; Είχαν βάσιμους λόγους που δικαιολογούσαν την καχυποψία τους απέναντι σε κάποιους διασωθέντες από την αιχμαλωσία στα ναζιστικά στρατόπεδα; Γιατί συνέβαιναν τέλος πάντων όλα αυτά σε αυτόν τον πολύπαθο τόπο; Δυστυχώς αυτά τα ερωτήματα δε θα απασχολήσουν τον αναγνώστη του βιβλίου, εφόσον δεν κρίθηκαν σημαντικά από το συγγραφέα τους.

Αυτό που τον ενδιέφερε αντιθέτως ήταν να αποδείξει πως η… εγκληματική μανία των μπολσεβίκων δεν περιορίζεται στο μοχθηρό στάλιν, αλλά έχει βαθύτερες ρίζες κι εξαπλώνεται σε όλη την ιστορική διαδρομή της εσσδ, ενώ εδράζεται και σε κάποιες γραπτές οδηγίες του λένιν προς τους δικαστικούς και την τσεκά –όπως 'τεκμαίρεται' με κάποια φαιδρά τσιταρίσματα από το έργο του βλαδίμηρου από το σολζενίτσιν, που μόνο για το νικήτα έχει κάποια καλύτερη άποψη κι αυτό φυσικά δεν είναι τυχαίο.

Τα καλύτερα όμως έρχονται στη συνέχεια, που ο σόλτζε (οφ φόρτσουν) προβαίνει σε συγκρίσεις και κάποιες περίεργες… ανισωτικές εξισώσεις. Λέει για παράδειγμα πως οι πρακτικές της τσεκά και των συνεργατών της, την εξομοιώνουν με την τσαρική οχράνα. Αν και επί τσάρου τουλάχιστον κανείς δεν πήγαινε στη φυλακή ή στην εξορία χωρίς δίκη, οπότε ήταν μάλλον καλύτερα τα πράγματα –αυτό το τελευταίο δε μας το λέει ευθέως, αλλά μας αφήνει να το συμπεράνουμε συνεκδοχικά

Οι σοβιετικές πρακτικές κατατάσσουν επίσης τις αρχές της χώρας στο ίδιο επίπεδο με τους ναζί –αν και ο χίτλερ σεβόταν τη διεθνή σύμβαση για τους αιχμαλώτους. Και οι γερμανοί πέρασαν από δίκες 80 χιλιάδες πρωταίτιους της ναζιστικής θηριωδίας, ενώ αυτοί της αντίστοιχης σταλινικής μένουν ατιμώρητοι σαν το μολότοφ, ή και σε υπεύθυνα πόστα του σοβιετικού κράτους. Ο άθλιος σολζενίτσιν καμώνεται πως αγνοεί ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ναζί, πλην κάποιων αποδιοπομπαίων τράγων- επάνδρωσε και μεταπολεμικά τον κρατικό μηχανισμό της οδγ –σε πλήρη αντίθεση με την τύχη που είχαν στη λδγ- και μας το παρουσιάζει σαν πρότυπο για την αντιμετώπιση που θα έπρεπε να είχε η σοβιετική ηγεσία εκείνων των χρόνων!!

Η σοβιετική ρωσία της εποχής παρέμενε ένα ασιατικό κράτος του μεσαίωνα με πρακτικές της ιεράς εξέτασης. Μόνο που στο μεσαίωνα… και πάει λέγοντας.

Ο σολζενίτσιν λέει πως η εσσδ ήταν η μόνη χώρα που αρνήθηκε να υπογράψει τη διεθνή σύμβαση για τους αιχμαλώτους, γι’ αυτό κι άφηνε στη μοίρα τους τα παιδιά της μητέρας ρωσίας, με μοναδική επιλογή να πεθάνουν ή να συμβιβαστούν με τον εχθρό και να περάσουν στην υπηρεσία του. Και έτσι τους οδηγούσε στην αγκαλιά των ναζί, τη στιγμή που οι αιχμάλωτοι των άλλων εθνικοτήτων περίπου καλοπερνούσαν με βάση τις περιγραφές του –που δεν είναι από πρώτο χέρι. Η ρίζα του κακού δηλ δεν ήταν ο ολοκληρωτικός πόλεμος μέχρις εσχάτων που είχαν εξαπολύσει οι ναζί κατά της σοβιετίας με στόχο τον αφανισμό της –σε αντίθεση με τις χαμηλής έντασης επιχειρήσεις στο δυτικό μέτωπο. Αλλά η ξεροκεφαλιά της σοβιετικής ηγεσίας που κατ’ ουσίαν παρέδιδε τα παιδιά της στον εχθρό. Με βάση τα παραπάνω ο σολζενίτσιν καταφέρνει να δικαιολογήσει ως και τους βλασοφικούς δοσίλογους, που πολέμησαν με τη στολή των ναζί.

Αυτό που δεν καταφέρνει να εξηγήσει πολύ πειστικά ωστόσο είναι πώς μπόρεσε ένας τέτοιος λαός, τυραννισμένος και τρομοκρατημένος, με τόσο χαμηλό ηθικό κι αποκεφαλισμένη στρατιωτική ηγεσία (μετά τις εκκαθαρίσεις), να συντρίψει τη ναζιστική πολεμική μηχανή και να θριαμβεύσει. Και γιατί δεν αξιοποίησε την καινούρια κατάσταση που διαμορφωνόταν για να αποτινάξει τα δεσμά της τυραννίας. Η μόνη εξήγηση που διαθέτει γι’ αυτά είναι η αγάπη των πατριωτών για τη μητέρα ρωσία, που έκανε ως και τους εμιγκρέδες που ήταν πολέμιοι της σοβιετικής εξουσίας, να θέλουν επιστρέψουν στην πατρίδα για να την υπερασπίσουν.

Δε νομίζω πως ωφελεί να συνεχίσουμε με εξαντλητικές αναφορές στο αντικομμουνιστικό ρεπερτόριο του σολζενίτσιν. Όπως λέει κι ο ίδιος εξάλλου η ανθρώπινη συνείδηση έχει την τάση να κρατάει μόνο όσα συμφωνούν με αυτά που ήδη πιστεύει και να αγνοεί επιδεικτικά τα υπόλοιπα. Και μας το δείχνει αυτό με τη μονομέρεια και το βιβλίο του. Αυτό που απομένει να κάνουμε είναι η αυτοκριτική μας ως κομμουνιστικό κίνημα (όχι μόνο γιατί επιτρέψαμε την κυκλοφορία του βιβλίου στη σοβιετική ένωση –προφανώς στα πλαίσια του ‘αγώνα κατά της προσωπολατρίας’ και της… εκκαθάρισης της ιστορικής μνήμης- αλλά συνολικά).

Κάθε σύντροφος που διαβάζει τέτοια βιβλία επιδιώκει κατά βάθος δυο πράγματα. Είτε να περάσει ευχαρίστα η ώρα με μια εκδοχή πρωτόγονου αντικομμουνισμού, που θα του προκαλέσει γέλια μέχρι δακρύων. Είτε μια ψυχική αναμέτρηση με μια προσεγμένη εκδοχή εκλεπτυσμένου αντικομμουνισμού και με τον τυχόν κλονισμό που θα του επιφέρει. Αν συμπεριλάβουμε το αρχιπέλαγος γκούλαγκ στη δεύτερη κατηγορία, υπάρχουν σίγουρα ορισμένα σημεία (όπως οι πιθανές αποσπάσεις ομολογιών με βασανιστήρια, και η κριτική εξέταση του σοβιετικού ποινικού κώδικα και του νομικού πλαισίου της εσσδ) που προσφέρονται για προβληματισμό και γόνιμη αυτοκριτική –συνυπολογίζοντας πάντα το δοσμένο ιστορικό πλαίσιο-, ανεξάρτητα από το ποιος επισημαίνει αυτά τα σημεία, ή ακόμα και αν είναι από τους χειρότερους δηλωμένους αντικομμουνιστές.

Εν παρόδω να σημειώσουμε πως ο τίτλος του βιβλίου που εξετάζουμε είναι μάλλον παραπλανητικός, αφού οι σελίδες του δεν αναφέρονται σχεδόν καθόλου στα γκουλάγκ και τον τρόπο λειτουργίας τους. Αυτά περιγράφονται στο άλλο γνωστό –και πολυβραβευμένο στη δύση- έργο του σολζενίτσιν, το ‘μια μέρα στη ζωή του ιβάν ντενίσοβιτς’. Όπου ο βασικός ήρωας, μεταξύ άλλων, μασάει αργά την τροφή του από τη μίζερη μερίδα που δικαιούται, για να κρατήσει περισσότερο και να ξεγελάσει την πείνα του. Αυτή είναι μια πολύτιμη συμβουλή για τους σημερινούς ελεύθερους έλληνες πολίτες, που ζούνε κάτω από το όριο της φτώχιας κι αδυνατούν να θρέψουν τις οικογένειές τους.

Κλείνουμε την παρένθεση και κρατάμε τις προεκτάσεις της. Η πιο γόνιμη κριτική προσέγγιση που θα μπορούσε να γίνει ίσως είναι σχετικά με το θεσμό των γκούλαγκ και το σωφρονιστικό σύστημα στη μεταβατική, κατώτερη φάση της κοινωνίας του μέλλοντος. Ο απελευθερωτικός χαρακτήρας της εργασίας –παρά το καθαρά ειρωνικό σύνθημα ‘arbeit macht frei’ στην είσοδο του νταχάου κι άλλων ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης- σε αντίθεση με τον αποβλακωτικό χαρακτήρα της μονότονα επαναλαμβανόμενης, βαριάς χειρωνακτικής εργασίας. Και άλλα συναφή θέματα, που προσπάθησα να τα χωρέσω σε μια παράγραφο, με μια απλή αναφορά, γιατί το κείμενο αρχίζει να ξεφεύγει σε έκταση και δε μας παίρνει να αναλύσουμε εδώ το θέμα –επιφυλάσσομαι για τα σχόλια.

Για τον επίλογο κρατάμε την ευχή του σολζενίτσιν να μπορέσει να ζήσει σε μια ελεύθερη ρωσία –όπως εννοεί αυτός βέβαια την ελευθερία- που αξιώθηκε να τη δει στα τελευταία χρόνια της ζωής του. Το πρόβλημα είναι πω μαζί με αυτόν ‘αξιώθηκαν’ να τη ζήσουν και οι λαοί της σοβιετίας, που είδαν τη γλύκα από πρώτο χέρι. Κι αφού βγάλουν τα απαραίτητα συμπεράσματα και χωνέψουν τα διδάγματα της ιστορίας, καλούνται να ξαναλλάξουν τα κόζια, χωρίς να περιμένουν από δεύτερο χέρι σωτήρες.

Από μικρό κι από τρελό

Κάποιοι ίσως περιμένουν κείμενο για το διήμερο των εαακ, αλλά αν έβαζα κάτι θα ήταν το περσινό. Απ’ τα λίγα πράγματα που αντέχουν στον χρόνο σε μια εποχή με χαμένες αξίες και σταθερές.

Συνεχίζουμε λοιπόν την εντρύφηση στην ποσαδική σοφία. Αφορμή για τις παρακάτω σκέψεις του αποτέλεσε η απομάκρυνση ηγετικών στελεχών από την κομσομόλ κι από τα προβλήματα σοσιαλισμού, επειδή τύπωσαν μια παράνομη έκδοση κι επισήμαναν την ανάγκη προγραμματισμού της μαρξιστικής συζήτησης κι ότι ο σολζενίτσιν πρέπει να αντιμετωπιστεί με συζητήσεις κι όχι με αστυνομικές μεθόδους.
Αυτό το ερώτημα βάζουμε εμείς. Γιατί εμφανίστηκε ο σολζενίτσιν; Κανένας δεν τοποθέτησε έτσι το ζήτημα. Ας δούμε πώς το τοποθετεί ο ίδιος.

Πολλές ομάδες υπερασπίστηκαν τον σολζενίτσιν. Η ρουζ στη γαλλία υπερασπίστηκε τον σολζενίτσιν και το δικαίωμά του να μιλάει. Ο ανόητος μαντέλ υποστήριξε το σολζενίτσιν σε ένα άρθρο που έγραφε: ο καλλίτερος ρώσος συγγραφέας πρέπει να έχει κάθε δικαίωμα να μιλάει. Εμείς αντίθετα είπαμε ότι δεν έχει κανένα δικαίωμα να μιλάει.

Ο επιστήμονας μπορεί να είναι το ίδιο χρήσιμος για την πρόοδο της ανθρωπότητας όσο κι επικίνδυνος. Είμαστε σύμφωνοι με τον επιστήμονα που συμβάλλει στην πρόοδο όχι με τον άλλο. Η δημοκρατία για τον τελευταίο σημαίνει δικαίωμα να δολοφονεί. Η δημοκρατία για τους άλλους σημαίνει δικαίωμα να συμμετέχουν στην ανάπτυξη της ανθρωπότητας.

Το ότι στη σοβιετική ένωση γίνεται αυτή η συζήτηση και παίρνονται μέτρα ενάντια σε αυτούς που θέλουν να συζητήσουν αυτά τα ζητήματα σημαίνει ότι έχουν ωριμάσει οι συνθήκες για την επίδραση του ποσαδισμού. Υπάρχει ανάγκη ανύψωσης των σχέσεων. Γι΄ αυτό ο μπρέζνιεφ παραμερίζεται. Ήδη δεν είναι ο πρώτος αστέρας, ούτε καν ο δεύτερος. Μοιάζει σαν φερέφωνο αυτών που του δίνουν οδηγίες. Δεν έχει αυτός την πρωτοβουλία.

Αυτά γράφονται σεπτέμβρη του 75, επτά χρόνια πριν πεθάνει ο μπρέζνιεφ, που μόνο ο θάνατος τον χώρισε απ’ το κρεμλίνο. Τότε μάλιστα η ελευθεροτυπία έγραφε για το φάρο της ειρήνης που έσβησε, δείγμα της επιρροής που μπορεί να ασκήσει το ρεβιζιονιστικό κίνημα στις αστικές φυλλάδες.
Παρακάτω.

Το πρόβλημα δεν είναι να διωχθεί ο σολζενίτσιν, τη στιγμή που εξακολουθούν να παραμένουν αυτοί που τον δημιούργησαν, αλλά το πώς θα καταστραφεί η βάση που του επέτρεψε να αναπτυχθεί. Αυτό σημαίνει ότι η πολιτική επανάσταση ωριμάζει. Όχι με πολύ ορμητικό ή συνεπή τρόπο, αλλά οπωσδήποτε ωριμάζει.

Για τον χρήστο, τον σολζενίτσιν τον δημιούργησαν τα προνόμια κι η γραφειοκρατία. Η πολιτική επανάσταση που ωριμάζει είναι η περίφημη αντιγραφειοκρατική επανάσταση του τρότσκι που έδωσε τους καρπούς της με τον γκόρμπι δέκα χρόνια μετά και πρώιμο προφήτη της τον αντρόποφ. Στα πρώτα της βήματα η περεστρόικα είχε προκαλέσει τον ενθουσιασμό του ποσάδα κι αρκετών ακόμα τροτσκιστών ανά την υφήλιο.
Το αυτό κι η διεθνιστική επέμβαση στο αφγανιστάν.

Το σκεπτικό του αναλύεται καλύτερα στην περίπτωση του ζαχάρωφ που παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες. Ας το παρακολουθήσουμε.
Δε μπορεί να υπερασπίζεται την ελευθερία χωρίς να ορίζει ελευθερία για ποιον και για ποιον σκοπό. Ο δολοφόνος ζητάει την ελευθερία να σκοτώνει. Ο ζαχάρωφ γιατί τη ζητάει; Τι σημαίνει ελευθερία; Είναι η ατομική ελευθερία να κάνει κανείς ό,τι θέλει, ή η ανάγκη να κάνει εκείνο που προωθεί το καλό, τα συμφέροντα της πλειοψηφίας του πληθυσμού;

Ο ζαχάρωφ ζητάει την ελευθερία κρίσης και λόγου, όμως δεν καταδικάζει τον πόλεμο στο λίβανο, την επέμβαση των γιάνκηδων που σκοτώνουν, δολοφονούν, βασανίζουν στην αφρική, στην ασία, στη λατινική αμερική. Λοιπόν, ποια είναι αυτή η ελευθερία που διεκδικεί ο ζαχάρωφ; Η ελευθερία γνώμης; Όμως η γνώμη για να κάνει τι; Όταν κανείς ζητάει την ελευθερία γνώμης πρέπει να αρχίσει να αναλύει.

Η σοβιετική ένωση είναι ένα εργατικό κράτος, έχει κρατικοποιήσει την ιδιοκτησία, έχει ξεκινήσει από πολύ καθυστερημένο βιοτικό επίπεδο όπου τα 80% του πληθυσμού ήταν αναλφάβητοι και δεν έτρωγαν κρέας, δεν είχαν παρά στοιχειώδεις γνώσεις για τη ζωή. Τώρα δεν υπάρχουν αναλφάβητοι, ούτε άνεργοι στη σοβιετική ένωση. Τα εργατικά ατυχήματα είναι ελάχιστα. Η μορφωτική ανάπτυξη είναι πιο ανυψωμένη απ’ ό,τι σε όλες μαζί τις καπιταλιστικές χώρες αν και δεν είναι ακόμη αυτή που χρειάζεται.

Ούτε ένας σοβιετικός εργάτης δεν αρνήθηκε να υποστηρίξει το βιετνάμ. Ούτε ένας πολίτης σοβιετικός σύντροφος δε διαμαρτυρήθηκε λέγοντας: θέλω τα λεφτά μου για τον εαυτό μου, δε θέλω να μου πάρουν το μισθό μου για να τα βγάλει πέρα το βιετνάμ. Η βοήθεια στο βιετνάμ, στο περού, σε άλλες χώρες, όπως για παράδειγμα η κούβα, αντιπροσωπεύει 500 ως χίλια εκατομμύρια δολάρια τον χρόνο. Όλα αυτά προέρχονται από τους μισθούς των εργατών των σοβιετικών μαζών. Οι εργάτες οι σοβιετικοί αγρότες δε διαμαρτύρονται. Τι πάει να πει αυτό; Είναι ελευθερία ναι ή όχι; Είναι καταπίεση;

Βοήθεια γραφειοκρατική, αλλά αποφασιστική πρακτικά κι υλικά. Τι λέει ο ζαχάρωφ για όλα αυτά; Απαιτεί την ελευθερία ακριβώς όπως ο χοντρός ο σοάρες απαιτεί δημοκρατία δημοκρατικό σοσιαλισμό, πλουραλιστικό; Για να κάνει κανείς τι;

Θέλουμε η οικονομία να οργανωθεί στη βάση της κρατικοποίησης της ιδιοκτησίας της σχεδιοποίησης της παραγωγής, του κρατικού μονοπωλίου στο εξωτερικό εμπόριο. Από εδώ προέρχεται όλη η ελευθερία. Πρέπει να μπουν οι βάσεις που ευνοούν την πρόοδο όλου του πληθυσμού. Από δω πηγάζει όλη η ελευθερία.

Επειδή έπεσαν πολλά σοβαρά πράγματα μαζεμένα, είπε να το ελαφρύνει.
Οι τροτσκιστές κι η παγκόσμια προλεταριακή πρωτοπορία δεν επιτέθηκαν ούτε μια φορά ενάντια στη σοβιετική ένωση. Όταν έγινε η εισβολή των ναζί την υπερασπίστηκαν με αδιαλλαξία επειδή κατανοούσαν την πρόοδο που αντιπροσώπευε η σοβιετική ένωση σε σχέση με το καπιταλιστικό σύστημα. Ο ζαχάρωφ για ποια πρόοδο μιλάει;

Και συνεχίζει.
Γιατί δε μιλάει για την ελευθερία με την οποία οι δολοφόνοι των επα έκαμαν σφαγές στο βιετνάμ και στις ίδιες τις επα; Γιατί δε λέει για την ελευθερία καταπίεσης που υπάρχει στις ηπα; Το χρήμα είναι η αιτία της καταπίεσης. Η γραφειοκρατία καταπιέζει εξίσου όμως τα συμφέροντά της συνδέονται με την ανάπτυξη του εργατικού κράτους που βρίσκεται σε ανταγωνισμό με το καπιταλιστικό σύστημα.

Η συζήτηση που κάνουν ο σολζενίτσιν κι ο ζαχάρωφ είναι ηλίθια κι αφηρημένη. Δεν αναφέρονται παρά στον εαυτό τους σαν άτομα. Το παγκόσμιο προτσές δεν τους ενδιαφέρει. Δεν εξηγούν πώς ζούσαν στον τσαρισμό και πώς τώρα. Στη σοβιετική ένωση δεν υπάρχουν πια αγρότες να πουλάνε τους γιους τους για να μπορέσουν να ζήσουν. Δεν είναι το 1905. τώρα τουφεκίζουν τους διευθυντές επιχειρήσεων και τους κομμουνιστές επίσης επειδή κάνουν απάτες κι αισχροκέρδεια σε βάρος των εργατών και του κράτους. Το να τους τουφεκίζουν βέβαια δεν είναι η σωστή μέθοδος. Με κανένα τρόπο όμως δεν πάνε χαμένες οι σφαίρες.

Δίκιο έχει. Κι από εκεί ο ζντάνοφ απέχει μόνο ένα βήμα.
Η ζωή είναι διάφανη. Το βιετνάμ κι οι αγώνες των λαών προσφέρουν στους ζωγράφους θέματα που μπορούν να τους εμπνεύσουν. Αντίθετα η κοπιαστική διανοητική επεξεργασία του κυβισμού και του σουρεαλισμού φανερώνουν έναν τρόπο σκέψης ξένο προς τη ζωή. Οι ανθρώπινες εμπνεύσεις δεν προσανατολίζονται προς τις εμπνεύσεις του κυβισμού και του σουρεαλισμού που αποτελούν διαστρέβλωση, αποσύνθεση, κομμάτιασμα του ανθρώπινου όντος. Η ζωγραφική πρέπει να δείχνει την ενότητα που υπάρχει στην ανθρώπινη θέληση για πρόοδο, τις ιδέες κι όλο τον πληθυσμό.
Όταν αυτοί οι ζωγράφοι κάνουν αφηρημένη τέχνη είναι γιατί αντιπροσωπεύουν στρώματα που έχουν ξεπεραστεί από την ιστορία, που διαθέτουν εξουσία μικρών ομάδων, ή που ελπίζουν να αποκτήσουν κάποια μορφή εξουσίας.

Αυτό το στρώμα έχει τους εκφραστές του και στη λογοτεχνία επειδή υπάρχει βαθιά αποσύνθεση στον ηγετικό μηχανισμό. Νιώθουν πολύ πιο κοντά στον καπιταλισμό παρά στο εργατικό κράτος. Ενώνονται από ένα ατομικό αίσθημα, βασίζονται από αυτή την αντίληψη. Δεν εξαρτώνται από το εμπόριο, την πώληση και την παραγωγική ικανότητα, αλλά σαν διανοούμενοι έχουν κάποια πελατεία, μπορούν και διακηρύσσουν κάποια ανεξαρτησία σύμφωνη με τα συμφέροντα της ατομικής ιδιοκτησίας.

Ο κόσμος βλέπει τη σοβιετική ένωση δε βλέπει τη γραφειοκρατία, κατανοεί τον ιστορικά παροδικό ρόλο της. Αντίθετα αυτοί οι τύποι δε συζητούν συγκρίνοντας την κοινωνική σπουδαιότητα του ενός καθεστώτος του ενός κράτους με το άλλο. Αν υπάρχει κάτι να διορθωθεί, πρέπει να δούμε τι. Το εργατικό κράτος, η κρατικοποιημένη ιδιοκτησία, η πολιτική ηγεσία; Δεν το συζητούν.
Όπως έλεγε κι ο μπρεχτ, η κριτική των αστών δεν αφορά τα στραβά που πρέπει να διορθώσουμε, αλλά την ουσία του συστήματος που κατάργησε την εκμετάλλευση.

Η κοινωνία δε μπορεί να αναπτυχθεί παρά μόνο ενάντια στον καπιταλισμό. Όταν ζητάν αυτό το είδος του πλουραλισμού, το κάνουν γιατί θέλουν να αφήσουν τον καπιταλισμό στη θέση του. Ο ζαχάρωφ ζητάει το ίδιο πράγμα. Όλοι αυτοί αντιπροσωπεύουν την καθυστέρηση της ιστορίας.

Προτείνουμε μια δημόσια, ανοιχτή συζήτηση για να γίνει δυνατό να εξαφανιστεί η γραφειοκρατία. Να τι είναι πλουραλισμός. Η κοινωνία για να προχωρήσει πρέπει να εξαφανίσει τον καπιταλισμό, δε μπορεί να γίνει διαφορετικά.

Η αστική τάξη θα χρησιμοποιήσει τον ζαχάρωφ, όπως ήδη έκανε με τον σολζενίτσιν, σαν μέσο προπαγάνδας για να προκαλέσει, να υποκινήσει συζητήσεις. Αυτό θα κρατήσει δυο μήνες, κατόπιν δε θα μιλάνε πια για αυτόν. Ο σολζενίτσιν κράτησε έξι μήνες, γέμισε τις τσέπες του λεφτά κι εξαφανίστηκε.
Τώρα γράφει για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Είναι ηλίθιο. Δεν υπάρχουν σήμερα στη σοβιετική ένωση. Τιμωρίες, φυλακίσεις, βασανιστήρια βρίσκονται στις καπιταλιστικές χώρες. Ο ιμπεριαλισμός χρησιμοποίησε τανκς, αεροπλάνα, βόμβες, δηλητηριώδη αέρια για να εμποδίσει την πρόοδο. Το καθεστώς της ατομικής ιδιοκτησίας το επιτρέπει.
Η κρατικοποιημένη ιδιοκτησία εξαφάνισε το στάλιν και προχώρησε. Ενώ στα καπιταλιστικά κράτη εξαφανίζεται ένας πρόεδρος μετά άλλος κι η κρίση του συστήματος συνεχίζεται.

Καπιταλισμός σημαίνει πόλεμος, σοσιαλισμός σημαίνει ειρήνη έλεγε ο λένιν κι εμείς το επαναλαμβάνουμε. Αν η σοβιετική ένωση πρέπει να προετοιμάζεται στρατιωτικά είναι γιατί ο ιμπεριαλισμός έχει όπλα. Διαφορετικά τα εργατικά κράτη δε θα τα είχαν ανάγκη.

Τα εργατικά κράτη δεν έχουν κάνει καμία εισβολή. Η επέμβαση στην τσεχοσλοβακία δεν έχει τίποτα κοινό με εισβολή. Εισβολή σημαίνει υποταγή μιας χώρας. Η εσσδ σε τι υποτάσσει κι εκμεταλλεύεται την τσεχοσλοβακία; Δεν την εκμεταλλεύεται και μάλιστα οικονομικά χάνει. Πού βρίσκεται η εισβολή στην τσεχοσλοβακία; Έκαναν μια γραφειοκρατική υπεράσπιση της σοβιετικής εξουσίας, όχι μια αντιδραστική επέμβαση. Η μέθοδός τους ήταν αντιδραστική, όχι όμως κι ο σκοπός τους. Για αυτό το λόγο δώσαμε αυτό τον ορισμό: αντιδραστική μέθοδος, αλλά μη αντεπαναστατικός στόχος.

Εντάξει, έχει οπωσδήποτε τις δικές του εμμονές.
Αλλά, αν κάποιοι που θεωρούν τον ποσάδα γραφικό, μπορούσαν να συλλάβουν με τον ίδιο τρόπο την έννοια της ελευθερίας και κάποια ζητήματα για τη σοβιετία, δε θα φάνταζαν τόσο γραφικοί στα μάτια των υπόλοιπων.

Και παραμένει πάντοτε το ερώτημα πού διάολο θα βρούμε την ανάλυσή του για τους εξωγήινους.