Τσαβισμός και νεοναζισμός

Οι δυο σημαντικότερες διεθνείς ειδήσεις των ημερών ήταν οι εκλογές σε Γαλλία και Βενεζουέλα και τα αποτελέσματα, που χαρακτηρίζονται σημαδιακά, για διαφορετικούς λόγους σε κάθε περίπτωση.

Στη Γαλλία, ο αστικός πολιτικός κόσμος και τα παπαγαλάκια του έμειναν υποκριτικά με το στόμα ανοιχτό μπροστά στις πρόσφατες εξελίξεις και τη μεγάλη άνοδο της ακροδεξιάς της Λεπέν –σαν το δολοφόνο που οδύρεται μπροστά στο πτώμα του θύματός του, ενώ από το μαχαίρι του ακόμα στάζει το αίμα.

Λες και είναι κάτι πρωτόγνωρο ή άνθηση του φασιστικού φαινομένου στην καπιταλιστική μήτρα και τροφό του, την αστική δημοκρατία. Λες και υπάρχει κάτι παράδοξο σε αυτό το αποτέλεσμα, εν μέσω της ισλαμοφοβίας και του γενικευμένου παροξυσμού που είχε επικρατήσει μετά από το χτύπημα στο Παρίσι. Ποιος να το πίστευε άραγε πως όταν ποτίζεις ένα δέντρο, αυτό θεριεύει, πετάει κλαδιά κι απλώνει τις ρίζες του;

Μοιάζει κάπως με τη στρατηγική της ακροδεξιάς (στην πρακτική και την ιδεολογία της) κυβέρνησης Σαμαρά, που θεωρητικά αφαιρούσε το ζωτικό χώρο για την ανάπτυξη της Χρυσής Αυγής, αφομοιώνοντας τη βάση της σε ακίνδυνα μονοπάτια, εντός «συνταγματικού τόξου». Ενώ στην πραγματικότητα, τη νομιμοποιούσε και την εξάπλωνε, τραβώντας όλο το πολιτικό σκηνικό στην κατεύθυνση προς την οποία έτρεχε ο Λαγός.

Στη Γαλλία βάρυνε ιδιαίτερα η απουσία μιας πολιτικής πρωτοπορίας που να αρθρώνει ταξικό, συγκροτημένο λόγο, να πιάνει το σφυγμό των μεταναστών στα γκέτο των προαστίων, να σπάει το ρατσισμό και τα εθνικιστικά-θρησκευτικά τείχη, να δίνει ταξικό πρόσημο στον… «ευρωσκεπτικισμό» των λαϊκών μαζών, που νιώθουν στο πετσί τους τι σημαίνει Ευρωπαϊκή Ένωση, και να μην τις χαρίζει στους φασίστες. Κι η απουσία αυτή δεν αφορά μόνο χρεοκοπημένα ΚΚ όπως το γαλλικό, ούτε κρίνεται μόνο από την περιορισμένη εκλογική του απήχηση, αλλά συμπεριλαμβάνει περιπτώσεις άκρως πετυχημένων εκλογικά μεταλλαγμένων κομμάτων –καλή ώρα όπως ο Σύριζα- που με την πολιτική τους στρώνουν το έδαφος στην αντίδραση.

Κάτι που μας δίνει κατάλληλη πάσα για την περίπτωση της Βενεζουέλας και το εγχείρημα της μπολιβαριανής δημοκρατίας.

Η τσαβική κυβέρνηση θα μπορούσε κατά μία έννοια να ενσαρκώνει το ιστορικό σχήμα των Λαϊκών Μετώπων και των αντίστοιχων κυβερνήσεων. Κι από αυτήν την άποψη, υπάρχουν δύο βασικά και αντιφατικά μεταξύ τους χαρακτηριστικά, ή –για να το πούμε όπως στις τηλεοπτικές σειρές- υπάρχει ένα καλό κι ένα κακό νέο («από ποιο να ξεκινήσω;»). Το καλό νέο είναι πως συγκροτούν μία ευρύτερη πολιτική συμμαχία που μπορεί να αποκρούσει την αιχμή κρούσης του ταξικού αντιπάλου και δημιουργούν, υπό προϋποθέσεις, ένα δυνάμει πιο θετικό έδαφος για τη δράση των κομμουνιστών. Το κακό νέο είναι πως δεν προωθούν την οικοδόμηση μιας διαφορετικής κοινωνίας κι ενώ αρχικά έχουν ευρύτατη λαϊκή υποστήριξη (οπότε δεν είναι απλώς ένα εγχείρημα κορυφών, από τα πάνω), εξαντλούν αργά ή γρήγορα την όποια δυναμική τους.

Έτσι, ενώ πολλά ΜΜΕ κάνουν λόγο για τέλος εποχής και αλλαγή σελίδας στη Βενεζουέλα, μετά το προχτεσινό αποτέλεσμα, είναι ζήτημα αν είχε εγκαινιαστεί μια νέα, διαφορετική εποχή, κι αν, εκτός από σελίδα, αλλάζουμε και κεφάλαιο-βιβλίο.

Κατά μία παρεμφερή εκδοχή, ο τσαβισμός ενσάρκωνε την κυβέρνηση του ΑΑΔΜ, που έβαζε προγραμματικά το ΚΚΕ. Αν δε θέλουμε όμως να απομονώνουμε επιλεκτικά αποσπάσματα, κάνοντας λάστιχο το παλιό πρόγραμμα, πρέπει να θυμηθούμε το σημείο που έλεγε πως σε μια τέτοια περίπτωση, η πλάστιγγα γέρνει σύντομα προς τη μία ή την άλλη πλευρά, θετικά ή αρνητικά. Κάτι που επιβεβαιώθηκε κι από τα γεγονότα. Εφόσον δεν υπήρχαν αποφασιστικά βήματα προς τη σοσιαλιστική προοπτική, αντικειμενικά κι (εκ)λογικά θα ερχόταν το πισωγύρισμα.

Την κε του μπλοκ την έχει απασχολήσει πολλές φορές το ιντριγκαδόρικο, αντιδιαλεκτικό ερώτημα, τι θα γινόταν αν ο Τσάβες επικρατούσε σε μια άλλη εποχή, με διαφορετικό διεθνή συσχετισμό, πχ στα χρόνια που υπήρχε ακόμα η ΕΣΣΔ, και αν ακολουθούσε φιλοσοβιετικό προσανατολισμό και συνεπώς τη ριζοσπαστική, επαναστατική μετεξέλιξη της Κούβας.

Ή αντιστρόφως αν ο κοινωνικός μετασχηματισμός στην Κούβα θα έφτανε στο ίδιο βάθος, εφόσον τοποθετούσαμε χρονικά την κουβανική επανάσταση στη σημερινή συγκυρία. Όπως επίσης είναι ζήτημα πόσο μακριά θα μπορούσε να φτάσει μια χώρα χωρίς τα ενεργειακά αποθέματα της Βενεζουέλας (δηλ το πετρέλαιο), κι αν αυτό το ζήτημα είναι πρωτίστως (και σε τελική ανάλυση) πολιτικό ή οι αντικειμενικοί περιορισμοί παίζουν καθοριστικό ρόλο.

Σε κάθε περίπτωση, η πείρα της Βενεζουέλας, (όπου ακόμα κι αυτές οι ανολοκλήρωτες φιλολαϊκές μεταρρυθμίσεις που επιχειρήθηκαν, σήμαναν συναγερμό και την καθολική κινητοποίηση της αντίδρασης, με μια σειρά απόπειρες πραξικοπημάτων –προτού πετύχει η «δημοκρατική λύση»), οι αφόρητες πιέσεις που ασκήθηκαν ενάντια στο τσαβικό εγχείρημα, η μείωση της τιμής του πετρελαίου κι ο έμμεσος οικονομικός αποκλεισμός για να προκληθεί τεχνητά έλλειψη προϊόντων και να πέσει δραματικά το βιοτικό επίπεδο στη Βενεζουέλα, αποδεικνύουν την αναγκαιότητα της κοινωνικοποίησης βασικών κλάδων της παραγωγής και του κεντρικού σχεδιασμού, για να αντιμετωπιστεί με καλύτερα όπλα-εργαλεία αυτή η κατάσταση. Αλλά και την «αξία χρήσης» της δικτατορίας του προλεταριάτου ενάντια στην τάξη των εκμεταλλευτών, που δεν πρόκειται να ιδρώσει το αυτί της, όσο κρατάει τα κλειδιά της οικονομίας και μένει ελεύθερη, με πολιτικά δικαιώματα, να σχεδιάζει έμμεσα και άμεσα πραξικοπήματα για τη στερέωση της εξουσίας της.

Όλα τα παραπάνω δίνουν παράλληλα και το μέτρο των δυσκολιών, των πιέσεων και των αντιξοοτήτων που θα αντιμετωπίσει η επαναστατική εξουσία, σε οποιαδήποτε γωνιά του πλανήτη κι αν επικρατήσει. Αν η διεθνής αντίδραση αρνείται ή αδυνατεί να ανεχτεί ακόμα και ήπιες μεταρρυθμίσεις, σαν αυτές που επιχείρησε η Βενεζουέλα, δεν είναι πολύ δύσκολο να φανταστεί κανείς πόσο σφοδρή είναι η επίθεση που θα εξαπολύσει απέναντι στο κίνημα που θα σπάσει την ιμπεριαλιστική αλυσίδα στον αδύναμο κρίκο της. Όμως αυτή ακριβώς η επίθεση κι η σφοδρότητά της καθιστούν ουτοπικά τα ημίμετρα και αναγκαία συνθήκη την επαναστατική διέξοδο, τη σοσιαλιστική εξουσία που θα οργανώσει με κάθε μέσο την άμυνά της και τη λαϊκή αντίσταση.

Don't cry for me Venezuela

Η είδηση του θανάτου του ούγκο τσάβες φρίας, ήρθε σαν ψυχρολουσία (ducha fria, όπως το λένε και στα ισπανικά, φτιάχνοντας μια μακάβρια παρήχηση με το τελευταίο του όνομα) στις τάξεις του παγκόσμιου, προοδευτικού κινήματος -για να θυμηθούμε μια ωραία, παλιά μπρεζνιεφική έκφραση.

Κι η σύνδεση αυτή με τους σοβιετικούς δεν είναι ακριβώς τυχαία. Όχι γιατί η μπολιβαριανή επανάσταση έχει άμεση σχέση με την οκτωβριανή και τη σοβιετική εξουσία. Αλλά επειδή ο τσάβες πέθανε τη μέρα ακριβώς που συμπληρώνονταν εξήντα χρόνια από το θάνατο του μπολσεβίκου ηγέτη ιωσήφ στάλιν.

Κι έτσι αρχίζουν αναπόφευκτα οι συνειρμοί κι οι παραλληλισμοί του τσάβες με το σύντροφο με το μουστάκι, τηρουμένων πάντα των αναλογιών. Τις οποίες η κυρίαρχη ιμπεριαλιστική προπαγάνδα ήταν πρόθυμη να τραβήξει μέχρι το ανώτατο όριο, από τη δική της σκοπιά και για τους δικούς της σκοπούς. Παρουσιάζοντας τον τσάβες, πότε σαν επικίνδυνο εξτρεμιστή μπολσεβίκο (έννοια που αρκεί από μόνη της να ενεργοποιήσει αυτόματα τα εξαρτημένα συντηρητικά αντανακλαστικά της λοβοτομημένης κοινής γνώμης), πότε σα στυγνό δικτάτορα (του προλεταριάτου), που καταπνίγει τις ελευθερίες και τα δικαιώματα (των εκμεταλλευτών να παρασιτούν και να κερδοσκοπούν). Ένας κακός δαίμονας των ηπα, που έμπαινε σαν αγκάθι στο μάτι τους κι αμφισβητούσε την κυριαρχία τους.

Το ζήτημα βέβαια είναι τι ακριβώς αποτελούσε για εμάς ο τσάβες κι αν θα μπορούσε να σταθεί οποιαδήποτε σύγκριση μεταξύ των δύο. Κι η απάντηση είναι σαφής -και με το απαράμιλλο δωρικό στιλ του ίδιου του στάλιν: όχι σύντροφοι, δε θα μπορούσε.

Κι αυτό παρά τις όποιες ιντριγκαδόρικες -πλην δευτερεόυσας σημασίας- παρουσίαζαν οι δύο προσωπικότητες. Τις αυθόρμητες και μαζικές εκδηλώσεις λατρείας του κόσμου προς το πρόσωπό τους. Την ένοπλη υπεράσπιση της εξουσίας από τις λαϊκές μάζες. Τις βενεζουελάνικες misiones (αποστολές), που δανείζονταν στοιχεία από τη λογική του σταχανοβίτικου κινήματος και των πεντάχρονων πλάνων στη σοβιετική ένωση. Ή ακόμα τις πρωτότυπες πολιτικές φόρμουλες και τα συνθήματα για "σοσιαλισμό σε μια χώρα", "σοσιαλισμό του 21ου αιώνα", κτλ.

Κι εδώ ακριβώς είναι που σταματάν οι ομοιότητες κι αρχίζουν οι ουσιαστικές διαφορές μεταξύ τους. Γιατί ο σοσιαλισμός του 21ου αιώνα ονομάστηκε έτσι ακριβώς σε διάκριση με την εμπειρία του εικοστού και του υπαρκτού σοσιαλισμού που γνωρίσαμε, που θεωρείται παράδειγμα προς αποφυγή. Κι οι θεωρητικές του επεξεργασίες θυμίζουν περισσότερο αναζητήσεις του (προμαρξικού) ουτοπικού σοσιαλισμού, παρά δημιουργική συνέχεια του φιλοσοφικού κεκτημένου του μαρξισμού.

Παρόλα αυτά δεν έχουν προκαλέσει τις αντιδράσεις και τα πάθη, που καταφέρνει να εγείρει ακόμα και σήμερα, ενενήντα χρόνια μετά, το σύνθημα του στάλιν για οικοδόμηση του σοσιαλισμού σε μια χώρα. Κι αυτό εξηγείται είτε από τον αντι-σταλινικό ζήλο και τα δυο σταθμά κάποιων δυνάμεων, που γίνονται ακριβοί στα πίτουρα και φτηνοί στο αλεύρι. Είτε απλούστερα με το ότι εν μέσω πλήρους επικράτησης της αντεπανάστασης, η μπολιβαριανή διαδικασία είναι σαν όαση μες στην έρημο, κι αυτό την καθιστά άτυπα "υπεράνω" κάθε σκληρής κριτικής.

Κατά κάποιον τρόπο η περίπτωση της βενεζουέλας ενσαρκώνει το περίφημο αντι-ιμπεριαλιστικό στάδιο (για το οποίο τόση συζήτηση έχει γινει στα καθ' ημάς, κατά το μακρινό και πρόσφατο παρελθόν. και το οποίο κάποτε κέρδιζε επίσης την χλεύη αντισοβιετικών δυνάμεων για το "μη καπιταλιστικό δρόμο ανάπτυξης"). Κι αναδεικνύει μια σειρά βασικές παραμέτρους του.

Κατά πρώτον ότι καμία επαναστατική διαδικασία δεν προκύπτει σε καθαρή μορφή, από τη μία ο στρατός της επανάστασης κι από την άλλη το στρατόπεδο της αντίδρασης. Αλλά κι ότι η ίδια η δυναμική της εξέλιξης των πραγμάτων, με την όξυνση των αντιθέσεων, οδηγεί την κατάσταση σε αυτό ακριβώς το σημείο.

Κατά δεύτερον δείχνει τις προϋποθέσεις εμφάνισης της μπολιβαριανής διαδικασίας. Οι οποίες δεν περιορίζονται στην ενεργειακή αυτάρκεια ελέω πετρελαίου και τις μεγάλες δυνατότητες που έδινε στην κυβέρνηση του τσάβες, ούτε στη συγκρότηση μιας κυβέρνησης αντιιμπεριαλιστικών δυνάμεων. Αντιθέτως περνάνε κυρίως μέσα από τη δράση του υποκειμενικού παράγοντα και την ύπαρξη ενός ισχυρού λαϊκού κινήματος, που να επιβάλλει ριζικές αλλαγές.

Παράλληλα όμως η περίπτωση της βενεζουέλας αναδεικνύει ανάγλυφα τις δυνατότητες και τα πολιτικά όρια αυτού του εγχειρήματος.
Αφενός δηλ αποτελεί το γενικό μοντέλο που φαίνεται να υποστηρίζουν διάφορες δυνάμεις της λεγόμενης ριζοσπαστικής αριστεράς και για τις χώρες του δυτικού κόσμου: μιας μετωπικής κυβέρνησης, με ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων, που ανακουφίζει τις λαϊκές μάζες, δίνοντας λύση στα άμεσα προβλήματά τους και προωθεί σταδιακά τη μετάβαση στο σοσιαλισμό.

Αφετέρου όμως δείχνει πολύ καθαρά και το ταβάνι αυτών των μεταρρυθμίσεων ως προς τη σοσιαλιστική προοπτική, το μετέωρο χαρακτήρα της μετάβασης και το ενδεχόμενο ενσωμάτωσης και πισωγυρίσματος της μπολιβαριανής διαδικασίας, που κινδυνεύει άμεσα να εκφυλιστεί σε μια αλλαγή ελληνικού τύπου, και να μείνει πουκάμισο αδειανό.

Σε κάθε περίπτωση, το βασικό είναι τι μέλλει γενέσθαι. Η ύστατη δραματική έκκληση του ούγκο τσάβες «μη με αφήνετε να πεθάνω» αφορά στο ακέραιο και τη μπολιβαριανή επανάσταση. Το ζητούμενο συνεπώς, για να θυμηθούμε και τον αρχικό παραλληλισμό του κειμένου, είναι να αποφευχθεί η επανάληψη μιας εκδοχής «αποσταλινοποίησης» και η σταδιακή πορεία προς την παλινόρθωση, που ακολούθησε μετά το εικοστό συνέδριο. Κι η οποία θα είχε πολύ λιγότερα κεφάλαια να γράψει στη βενεζουέλα, ώσπου να ολοκληρώσει την ανατροπή.

Από μια άποψη ίσως να έφυγε ο τσάβες, προτού χάσει τη δυναμική του το μπολιβαριανό εγχείρημα και προλάβει να απομυθοποιηθεί. Κι έτσι τώρα στο καράκας αντιμετωπίζουν το κλασικό «αντιδιαλεκτικό» ερώτημα που βάζαμε όλοι στον εαυτό μας, αλλά περιμέναμε να τεθεί πρώτα στην κούβα: τι θα απογίνει άραγε η επανάσταση, όταν πεθάνει οφιντέλ… ο ραούλ… ο τσάβες… κτλ.

Η επανάσταση βέβαια δεν είναι θέμα προσώπων και ηγετών. Μετριέται στην κλίμακα των μαζών και των κοινωνικών τάξεων. Αυτές είναι που κράτησαν τον τσάβες στην εξουσία, όταν εκδηλώθηκε το πραξικόπημα εναντίον του. Αυτές του έδωσαν 14 συνεχόμενες εκλογικές νίκες –πλην του δημοψηφίσματος για την αναθεώρηση του συντάγματος- ενάντια στα προγνωστικά και τις οργανωμένες προσπάθειες των ιμπεριαλιστικών επιτελείων. Κι αυτές είναι που καλούνται τώρα να κάνουν τον πόνο τους δύναμη και να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους, για να μην αφήσουν τη μπολιβαριανή επανάσταση στη μέση της πλαγιάς, να την πάρει ο κατήφορος.

Τώρα θα κριθεί πόσο δυνατές και βαθιές ρίζες έχει το λαϊκό κίνημα στη βενεζουέλα. Και σε αυτή την κατεύθυνση χρειάζεται την αμέριστη στήριξη και την αλληλεγγύη μας.