Παλινόρθωση ή επανόρθωση

Τις προάλλες, στο βιβλιοκαφέ Έναστρο, έγινε η παρουσίαση ενός πολύ ενδιαφέροντος βιβλίου του Κάρλος Ταμπλάδα για την πολιτική οικονομία του σοσιαλισμού και τις θέσεις του Τσε Γκεβάρα, του μεγάλου συμβόλου της επανάστασης, που συνέδεσε το όνομά του με τη Λατινική Αμερική και την Κούβα ειδικότερα.

Αν γκογκλάρεις το «έναστρο», το πρώτο αποτέλεσμα που θα εμφανίσει η αναζήτηση δεν είναι το βιβλιοκαφέ στη Σόλωνος, αλλά μια σκυλάδικη μουσική σκηνή (πολιτιστικό κέντρο, όπως τα είχαν βαφτίσει στα χρόνια του ΠαΣοΚ). Η τελευταία φορά που είχε βρεθεί εκεί (στο βιβλιοκαφέ, όχι στο σκυλάδικο) η κε του μπλοκ ήταν προ τριετίας περίπου, και πάλι για τον Τσε, συμπτωματικά πάλι Καλτσώνη παρόντος (τότε ήταν ο συγγραφέας, ενώ τώρα εκ των εισηγητών και διοργανωτών εκ μέρους του Κορδάτου), αλλά με πολύ περισσότερο κόσμο, που είχε γεμίσει το χώρο ασφυκτικά και με τον Κουβανό πρέσβη (τώρα ήταν μόνο ο γραμματέας της βενεζουελάνικης πρεσβείας). Μια διαφορά που μπορεί να οφείλεται μεταξύ άλλων στο πιο βαρύ θέμα του βιβλίου (πολιτική οικονομία του σοσιαλισμού) και το μη εκπαιδευμένο κοινό (που μάλλον κουράστηκε κι άρχισε να διαρρέει προς την έξοδο πριν το τέλος της εκδήλωσης), στην έλλειψη κάποιας μεγάλης «φίρμας» στο πάνελ, όπως του Πι-Πι τότε, ή πολύ απλά στο κλίμα και τη γενική απαισιοδοξία της εποχής, που έχει χάσει την όρεξή της, ακόμα και για αυταπάτες (κι αν τις έχει ακόμα, το κάνει ανόρεχτα).

Ακολουθεί μια συνοπτική παρουσίαση των εισηγητικών τοποθετήσεων και της συζήτησης στο τέλος, με κάποια, σύντομα δικά μου σχόλια, και τις όποιες ανακρίβειες-αστοχίες κατά τη μεταφορά να βαραίνουν αυτονόητα εμένα.

Η Νατάσα Τερλεξή, εκ μέρους των εκδόσεων Διεθνές Βήμα, παρουσίασε ουσιαστικά τη θέση του εκδοτικού, που έχει σαφώς φιλοκυβερνητικό στίγμα, αλλά παραδόξως (;) και φιλοκουβανικό χαρακτήρα. Γι’ αυτό κι αντιπαρέθεσε τις απόψεις του Τσε στο σοβιετικό μοντέλο, που κατέστησε τους εργάτες μια βουβή παράμετρο της παραγωγής και δεν τους έφερε πιο κοντά στο σοσιαλισμό· ενώ εξήρε την κατοπινή στάση της Κούβας (γιατί αρχικά ηττήθηκαν οι απόψεις του Τσε) και τη διαφοροποίησή της από τη Σοβιετική Περεστρόικα, με την πολιτική της επανόρθωσης των λαθών, που της επέτρεψε να μην έχει το τέλος (της ιστορίας) των άλλων μελών του «ανατολικού μπλοκ». Κατά κάποιον τρόπο, η βασική αντίθεση της εποχής ήταν «επανόρθωση ή παλινόρθωση», όπως σχολίασε εύστοχα δίπλα ένας Ναρίτης, δίνοντας τον τίτλο της ανάρτησης. Αν και αυτή την τελευταία (την παλινόρθωση) επέμεναν όλοι οι πανελίστες να την αναφέρουν ως «κατάρρευση».

Δεν ήταν πάντως αυτό το βασικό πρόβλημα της τοποθέτησης της Τερλεξή, ούτε απαραίτητα η τροτσκιστική της αφετηρία, αλλά οι σχηματικές – απλοϊκές διαπιστώσεις της. Η γραφειοκρατία πήρε το πάνω χέρι από τα τέλη της δεκαετίας του 20’, οι εργάτες έγιναν βουβή παράμετρος της παραγωγής, ο Τσε διαφωνούσε με το σοβιετικό μοντέλο, έχοντας προβλέψει μάλιστα και το τέλος του, κι οι απόψεις του ηττήθηκαν αρχικά, το 63-64, για να επανέλθουν στο προσκήνιο με την πολιτική της επανόρθωσης περί το 87’ και να συνεχίσουν σε γενικές γραμμές να υλοποιούνται και να τηρούνται μέχρι σήμερα.

Το πιο εντυπωσιακό στα παραπάνω είναι πως ενώ ασκεί σφοδρή κριτική στο σοβιετικό μοντέλο και την περίοδο που το ακολούθησε η Κούβα, δεν εκφράζει καμία ανησυχία ή προβληματισμό για τις νεότερες εξελίξεις και την αναδίπλωση μετά το 2009, που ξέρει να τη δικαιολογεί με βάση τις συγκεκριμένες συνθήκες της εποχής μας και τα προβλήματα που καλείται να λύσει.

Ο Καλτσώνης έκανε μια αρκετά… χλιαρή τοποθέτηση, όπου διάβασε μερικά ενδιαφέροντα αποσπάσματα από το βιβλίο –συγκράτησα ένα τσιτάτο του Φιντέλ για την κατάχρηση εξουσίας, που μπορεί να εμφανιστεί ως το πιο εύκολο και πιο συχνό πράγμα, και για τον κουβανικό λαό, που αρχίζει να αναπτύσσει αλλεργία σε τέτοια φαινόμενα.

Ο Καλτσώνης μίλησε γενικά για τα επιτεύγματα και τις αδυναμίες του υπαρκτού, για το κομβικό ζήτημα της ανάπτυξης σοσιαλιστικής συνείδησης και της διαμόρφωσής της μέσα από το προσωπικό παράδειγμα των στελεχών της πρωτοπορίας, για την αξία της συμμετοχής στη λήψη κι εκτέλεση των αποφάσεων του σχεδίου· ενώ σημείωσε ενδεικτικά μια δική του ένσταση ως προς την ιστορική εκτίμηση του Τσε για το ρόλο της ΝΕΠ –με το Μαυρουδέα να διευκρινίζει σε δεύτερο χρόνο πως δε διαφωνούσε με τη συγκεκριμένη εφαρμογή της ΝΕΠ εκείνη την περίοδο, αλλά με την επέκτασή της, πέρα από τα ιστορικά της όρια, πχ στις συνθήκες της Κούβας.

Ήταν φανερό πάντως πως δεν κατείχε ιδιαίτερα τα ζητήματα που αφορούν την οικονομική βάση (και το αντικείμενο του βιβλίου), γι’ αυτό κι έκλεισε με μια φράση του Τσε, πέρα από τα «στενά, οικονομικά στοιχεία», δίνοντας παράλληλα πάσα στο Μαυρουδέα, για να αντικρούσει το στερεότυπο του «ιδεαλιστή-βολουνταριστή» Γκεβάρα, και να σχολιάσει πως οι περισσότεροι δεν είναι εξοικειωμένοι με το οικονομικό-θεωρητικό έργο του, προτάσσοντας κυρίως άλλες πτυχές της δράσης του Τσε (που είχε περάσει από μια σειρά κομβικά πόστα της σοσιαλιστικής οικονομίας, από υπουργός βιομηχανίας, μέχρι διευθυντής της κεντρικής κουβανικής τράπεζας).

Η εισηγητική παρέμβαση του Μαυρουδέα –που στον προφορικό του λόγο είναι ένα κράμα Βίκυς Μοσχολιού και Στιβ Γιατζόγλου- μαγνητοφωνήθηκε και δημοσιεύτηκε στο προσωπικό ιστολόγιό του, οπότε δεν κρίνω σκόπιμο να προχωρήσω σε εκτενή παρουσίασή της. Ο βασικός της στόχος ήταν να περιγράψει τις δύο πλευρές που αντιπαρατέθηκαν στη θεωρητική-πρακτική διαπάλη της δεκαετίας του 60’ στην Κούβα (μια συζήτηση που ξανανοίγει με το βιβλίο του Ταμπλάδα κι άλλες μελέτες, όπως τα «οικονομικά της επανάστασης» της Γιάφε):

Απ’ τη μια, η αντίληψη που επηρεαζόταν από το σοβιετικό πρότυπο του λεγόμενου «οικονομικού λογισμού», όπου το σχέδιο προσομοιώνει την αγορά κι αφήνει αυτοτέλεια στις επιχειρήσεις, ένας «σοσιαλισμός της αγοράς», όπου τα επιμέρους παραγωγικά κύτταρα είναι ημιανταγωνιστικά και μια ολοκλήρωση στα πλαίσια της ΚΟΜΕΚΟΝ, χωρίς ανάπτυξη βαριάς βιομηχανίας στην Κούβα.

Κι απ’ την άλλη, η λογική που συγκεντρώνει τους σχετικά περιορισμένους πόρους σε ένα κορβανά, χωρίς να αφήνει οικονομική αυτοτέλεια στις επιχειρήσεις, κι έχοντας τα δικά της βασικά χαρακτηριστικά σε μια σειρά τομείς: το ρόλο του χρήματος, τη λειτουργία του νόμου της αξίας στο σοσιαλισμό, τους μισθούς και τα ηθικά κίνητρα, κτλ.

Η αξίας της τοποθέτησης του Μαυρουδέα δεν έγκειται στη (μη) αμεροληψία του απέναντι στους σοβιετικούς, αλλά στο ότι αναγνώρισε πχ ότι το σχέδιο του Γκεβάρα, στο σύντομο διάστημα της εφαρμογής του, κατάφερε μεν να σώσει την παρτίδα, αλλά είχε και σοβαρές αποτυχίες. Και στο ότι επισήμανε τους κινδύνους για τη σύγχρονη Κούβα και τις προοπτικές της, καθώς φαινόταν να γοητεύονται υπερβολικά (μέχρι πρότινος, οπότε και παρακολουθούσε τις εξελίξεις) από το παράδειγμα της Κίνας.

Μένω σε αυτά, ως μια πρώτη βάση συζήτησης, για να παρουσιαστούν σε δεύτερο χρόνο κάποιες πιο ειδικές σκέψεις και προβληματισμοί, πάνω σε αυτά τα σημεία. Κλείνω το σημερινό σημείωμα με την παρότρυνση προς το σφο αναγνώστη να αγοράσει και να μελετήσει αυτό το βιβλίο. Και με την ανακοίνωση μιας άλλης εκδήλωσης του εκδοτικού, σε πιο οικείο περιβάλλον, το θέατρο Αλκυονίς, στις 6 Δεκέμβρη, για ένα βιβλίο σχετικά με τις Γυναίκες της Κούβας.

Τα διδάγματα του Οκτώβρη

Η εύλογη απορία όποιου ακούει για πρώτη φορά τα γεγονότα της διάλυσης της σοβιετίας το 91, είναι γιατί δεν κατέβηκε ο κόσμος στους δρόμους να υπερασπίσει το καθεστώς.
Το πώς την εννοεί την ερώτηση ο καθένας, έχει να κάνει με την πολιτική του ένταξη και τον τρόπο σκέψης του για την εσσδ. Ανάλογη με αυτό είναι κι η απάντηση που θα δώσει.

Κάποιοι το παίρνουν αυτό ως απόδειξη πως δεν υπήρξε κανένας σοσιαλισμός στη σοβιετική ένωση.
Αν υπήρχε, ο κόσμος θα είχε κατέβει στους δρόμους να τον υπερασπίσει. Ενώ στην πράξη οι μάζες τήρησαν απέναντι στην παλινόρθωση αυτό που ο λένιν έλεγε ευμενή ουδετερότητα.

Με βάση αυτό το σκεπτικό, αν κάνουμε λόγο για σοσιαλισμό στην εσσδ τον δυσφημούμε ως έννοια. Και παίζουμε -άθελα ή μη- το παιχνίδι όσων λένε ότι ο σοσιαλισμός δοκιμάστηκε και απέτυχε.
Σκεπτικό που το ασπάζονται πολλοί μες στην αριστερά. Ανάμεσά τους δυστυχώς κι ένα κομμάτι κομμουνιστικής αναφοράς -που είναι κι αυτό που μας ενδιαφέρει.

Απ' την άλλη, όσοι ορίσαμε στη ζωή μας να φυλάμε σοβιετίες -βάζω και τον εαυτό μου μέσα- έμπλεοι αμηχανίας ψάχνουμε τον εφιάλτη που μας πρόδωσε. Αλλά τον εφιάλτη που ζούμε απ' το 91 δεν φτάνει η προδοσία να τον εξηγήσει.

Γιατί δε θέριεψε ο γίγαντας τώρα λαός; Τι έκανε ο νέος τύπος ανθρώπου που ζούσε στη σοβιετία; Που έπαιρνε την τύχη του στα χέρια του, έστιβε την πέτρα κι έδενε το ατσάλι;
Όσοι είχαν ταξιδέψει εκεί μετά το 80, είχαν προλάβει ήδη να διαψεύσουν το πρότυπο που φτιάχναμε νοερά για αυτούς τους λαούς. Για τους υπόλοιπους η διάψευση ήρθε πιο οδυνηρή, το 91 με τη διάλυση.

Δεν υπάρχει όμως μόνο αυτή η πλευρά. Ούτε για τους σοβιετικούς, ούτε για τη στάση τους απέναντι στην παλινόρθωση.
Το πρώτο το ξέρουν καλά όσοι γνωρίζουν σοβιετικούς ταβάριτσι. Ή ακόμα κι έλληνες που έχουν ζήσει αρκετά χρόνια εκεί (όπως ο σοβιετικός κυριούλης που έπαιξε άτυπο ρόλο εισηγητή-διερμηνέα στην προβολή του ντοκιμαντέρ για τον οκτώβρη του 93 στην ιατρική. Αλλά και κομιστή του ντι-βι-ντι επίσης, καθώς το οπτικό ντοκουμέντο που είδαμε ήταν δικό του).
Το δεύτερο το μάθαμε το σάββατο, κατά τη διάρκεια της προβολής.

Όποιος είχε στερεότυπα και λειψή γνώση των γεγονότων στη ρωσία έφυγε με καινούριες γνώσεις και κλονισμένα στερεότυπα.
Πολύς κόσμος πχ αγνοεί ότι το μάρτη του 91 έγινε δημοψήφισμα για τη διατήρηση της εσσδ, όπου παρά την αποχή των βαλτικών χωρών, το 76% επί του συνόλου του πληθυσμού τάχθηκε υπέρ της ιστορικής της συνέχειας.
Ήδη όμως ο δρόμος ήταν χωρίς επιστροφή. Το δημοψήφισμα αγνοήθηκε προκλητικά και αποσιωπάται ακόμα και σήμερα.

Το 1993 ήταν χρονιά σκληρών συγκρούσεων. Ο οκτώβρης ήταν απλώς το αποκορύφωμα μιας σειράς γεγονότων που είχαν ξεκινήσει από τις 23 φλεβάρη -ημέρα του κόκκινου στρατού- και κλιμακώθηκαν με την πορεία της πρωτομαγιάς.
Ο κόσμος δεν κατέβηκε να υπερασπίσει απλώς τα αστικοποιημένα σοβιέτ ως κοινοβουλευτικό θεσμό. Είχε καταλάβει τι ήταν αυτό που έχανε και ποιο ήταν το διακύβευμα.
Κατέβηκε στο δρόμο με κόκκινες σημαίες και τα λάβαρα της θρυλικής CCCP με το αστροσφυροδρέπανο.
Το αν θα έπαιρνε την εξουσία, αν θα μπορούσε να την κρατήσει και τι θα κατάφερνε είναι ένα ζήτημα. Το τι ακριβώς ήθελε όμως είναι σαφές, δεν επιδέχεται αμφισβήτησης.

Οι μοσχοβίτες που πήραν μέρος στις συγκρούσεις του οκτώβρη ανέρχονταν σε εκατοντάδες χιλιάδες. Το μόνο που είχε να αντιπαρατάξει απέναντί τους ο γέλτσιν -πέρα από κάτι γραφικές και μάλλον άμαζες συγκεντρώσεις υποστηρικτών του- ήταν ωμή και άμεση βία.
Ο τραγικός επίλογος γράφτηκε με το βομβαρδισμό του κτιρίου του ανώτατου σοβιέτ και την κατάργηση του θεσμού των σοβιέτ.

Τα γεγονότα αναιρούν σε μεγάλο βαθμό τον αρκετά διαδεδομένο μύθο περί αναίμακτης καπιταλιστικής παλινόρθωσης χωρίς αντίσταση. Χωρίς να αναιρούν φυσικά βασικούς προβληματισμούς για το πώς φτάσαμε ως εκεί και για το ρόλο των δυνάμεων που τη δρομολόγησαν. Ή σχετικά με το γιατί η αντίσταση αυτή δεν προβλήθηκε έγκαιρα και δε στάθηκε ικανή να αλλάξει τον ρου της ιστορίας.
Αυτό ήταν και το κυριότερο δίδαγμα από το ντοκιμαντέρ για τα γεγονότα του οκτώβρη. Αλλά όχι το μόνο.

Προσωπικά με προβλημάτισε αρκετά η έννοια της μετάβασης από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό.
Όταν την πρωτοδιάβασα την είχα πάρει περίπου στο ψιλό. Κυρίως επειδή τη βρήκα σε βιβλίο του σάββα μιχαήλ, που λίγα χρόνια πριν έβλεπε στην περεστρόικα την αντι-γραφειοκρατική επανάσταση που έβαζε ως σύνθημα ο τρότσκι (!).
Τις γνώσεις του πάνω στο μαρξισμό τις εκτίμησα. Το πολιτικό του κριτήριο όχι.

Σε κάθε περίπτωση η έννοια της μετάβασης στο σοσιαλισμό έχει νόημα με την έννοια ότι δεν πραγματοποιείται αυτόματα, παρά μόνο μετά από σκληρή ταξική πάλη και με την ανάδειξη του συνειδητού παράγοντα στην παραγωγή και στις κοινωνικές σχέσεις (πχ κεντρικός σχεδιασμός).
Στην αντίστροφη μετάβαση όμως τέτοια στοιχεία δεν υπήρξαν. Τουλάχιστον όχι στην παλινόρθωση στις χώρες του ανατολικού μπλοκ (όπου υπήρξε ταξική πάλη, αλλά η παλινόρθωση πραγματοποιήθηκε βασικά από τα πάνω).
Ο καπιταλισμός δεν οικοδομείται, ούτε χρειάζεται ως κυρίαρχο το στοιχείο του συνειδητού για να υφίσταται. Πηγάζει "αυθόρμητα", καθημερινά από τις κοινωνικές σχέσεις και τη μικρή ιδιοκτησία, όπως ανέλυε ο λένιν.
Δεν είναι απαραίτητο να υφίσταται σε καθαρή κλασική μορφή. Μπορεί κάλλιστα να αναπτυχθεί παρασιτικά και κομπραδόρικα σε συνθήκες αποσύνθεσης και αναρχίας. Όπως ακριβώς αναπτύχθηκε στη ρωσία δηλ.

Ειπωμένη ωστόσο από τον σοβιετικό κυριούλη η ίδια έννοια απέκτησε άλλο κύρος και με προβλημάτισε.
Μεταξύ άλλων συγκράτησα το στατιστικό ότι η αγροτική παραγωγή της ρωσίας στηρίζεται ακόμη και σήμερα κατά το ήμισυ στην συνεταιριστική παραγωγή.
Η κολεκτιβοποίηση ζει και σπέρνει εφιάλτες
(σε μπουχαρινικούς, κουλάκους και εργάτες...).

Μεγάλο ζήτημα προς διερεύνηση παραμένει ο ρόλος των σοβιέτ, πάνω στον οποίο μου δημιουργήθηκαν μια σειρά προβληματισμοί.
Ο γέλτσιν κατάργησε τα σοβιέτ επειδή τον εμπόδιζαν ή επειδή δεν τα ήλεγχε; Με άλλα λόγια ήταν ένα κατάλοιπο του σοσιαλιστικού εποικοδομήματος που έπρεπε πάση θυσία να αντικατασταθεί, ή μπορούσαν να μετεξελιχθούν ομαλά σε αστικό κοινοβουλευτικό θεσμό;
Είναι πανάκεια τα σοβιέτ και τα εργατικά συμβούλια; Έχει νόημα η σοβιετική δημοκρατία χωρίς το κόμμα στην εξουσία;
Σοβιέτ χωρίς μπολσεβίκους, όπως απαιτούσαν οι εξεγερμένοι στην κροστάνδη, ή μπολσεβίκοι χωρίς σοβιέτ, όπως τα ζήσαμε επί στάλιν;

Το κόμμα πιστεύει πως το θέμα αυτό χρήζει περαιτέρω διερεύνησης, μελέτης των ντοκουμέντων του ΚΚΣΕ και της σχετικής βιβλιογραφίας που είναι ελλιπής (!). Ελάχιστο χρέος όλων όσων στηρίζουμε το κόμμα, είναι να του προτείνουμε όσα βιβλία γνωρίζουμε. Ξεκινώντας από αυτό του σοβιετικού κυριούλη για το φαινόμενο της γραφειοκρατίας στην εσσδ.

Μέχρι να συμβεί αυτό, παραμένω πιστός στην -δικής μου επινόησης- ορθόδοξη θέση ότι ο ενεργός ρόλος των σοβιέτ ατόνησε στα πλαίσια της απονέκρωσης του σοσιαλιστικού κράτους και της σοβιετικής δημοκρατίας κατ' επέκταση.
Κι ελπίζω να μην την πάρετε τοις μετρητοίς όπως την προηγούμενη φορά που την έγραψα.

Αντί επιλόγου κάποια στοιχεία για συνδέσεις και συνειρμούς με το σήμερα.

-Το κκρο(ύκου) στην τελική σύγκρουση του οκτώβρη δε συμμετείχε.
Αντιθέτως επέλεξε να συμμετάσχει στις επόμενες εκλογές για το νέο κοινοβούλιο του γέλτσιν. Όπου βγήκε μεν πρώτο κόμμα, αλλά με τη συμμετοχή του νομιμοποίησε τη διάδοχη κατάσταση. Και με την πάροδο των χρόνων έμεινε μόνο να διαμαρτύρεται για τις εκλογικές νοθείες και την παραχάραξη ποσοστών.
Τώρα είναι αργά...

-Αν το λάθος της κομμούνας ήταν ότι δίστασε να πάρει αποφασιστικά στα χέρια της την εξουσία και να ασκήσει βία, το λάθος των εξεγερμένων μοσχοβιτών το 93 ήταν μάλλον το αντίθετο.
Η πρωτοπορία έκρινε λανθασμένα ότι υπήρχε επαναστατική κατάσταση και βιάστηκε να δώσει το τελικό χτύπημα στο καθεστώς οπλίζοντας τον κόσμο. Μετέφερε έτσι την υπόθεση από το πολιτικό πεδίο όπου ο γέλτσιν υστερούσε σαφώς, στο στρατιωτικό όπου η υπεροχή του μέθυσου και των υποστηρικτών του ήταν συντριπτική.
Η ένοπλη βία είναι απαραίτητο να στηρίζεται από αντίστοιχη πολιτική δύναμη. Αλλιώς είναι καταδικασμένη να αποτύχει.
Η ανυπομονησία σε τέτοιες περιπτώσεις είναι ο χειρότερος σύμβουλος. Ανεξαρτήτως προθέσεων.

-σ.σ.: κάθε αναγνώστης ευθύνεται αποκλειστικά για τα συμπεράσματα και τους συνειρμούς στους οποίους οδηγείται.