Η σοσιαλδημοκρατική παρέκκλιση στο κόμμα μας

Θα μπορούσε να είναι άρθρο του χαριτάκη για την κατάσταση στο ναρ, αλλά τότε θα μιλούσε για ρεύμα. Στην πραγματικότητα είναι η εισήγηση κι ο τελικός λόγος του στάλιν από τα υλικά της 15ης συνδιάσκεψης του κόμματος των μπολσεβίκων το νοέμβρη του 26, που κυκλοφόρησαν σε ξεχωριστή μπροσούρα. Κι η παρέκκλιση στην οποία αναφέρεται είναι η ενωμένη αντιπολίτευση της τρόικας τρότσκι, ζηνόβιεφ, κάμενεφ, ένα χρόνο πριν τα δεκάχρονα της οκτωβριανής επανάστασης και την πορεία της αντιπολίτευσης πίσω από την επίσημη παρέλαση που σηματοδότησε την οριστική ρήξη με τους τροτσκιστές και την έναρξη λήψης διοικητικών μέτρων εναντίον τους.

Τι συμπεράσματα βγάζει κανείς αν το διαβάσει; Πολλά κι ενδιαφέροντα.
Καταρχήν, υπάρχει η περίπτωση να σταθεί στο στιλ δουλειάς του συντρόφου με το μουστάκι, όπως αυτό αποτυπώνεται στο γραπτό του. Όπως πχ στο παρακάτω απόσπασμα, όπου ο στάλιν ακούγεται σαν πρόδρομος καταστασιακός απ’ το μάη του 68’.

Πώς θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς σήμερα την κατάσταση του συνασπισμού της αντιπολίτευσης; Την κατάσταση αυτή θα μπορούσε κανείς να την χαρακτηρίσει σαν κατάσταση βαθμιαίας διάλυσης του συνασπισμού, σαν κατάσταση βαθμιαίας απόσπασης από το συνασπισμό των στοιχείων που τον συνθέτουν, σαν κατάσταση αποσύνθεσης του συνασπισμού. Μόνο έτσι μπορεί να χαρακτηρίσει κανείς τη σημερινή κατάσταση του συνασπισμού της αντιπολίτευσης.
Αντωνυμίες γενικώς δεν παίζουν, μόνο άρθρα (και καταστατικό). Λέμε τα πάντα με το όνομά τους.

Ένα κλασικό κι επαναλαμβανόμενο μοτίβο είναι αυτό των λεγόμενων αντι-ρητορικών ερωτήσεων, όπου η απάντηση είναι αυτονόητα αρνητική. Μπορούμε άραγε σύντροφοι να πούμε ότι… (αγωνία στους συντρόφους, κρυφή ελπίδα στους αντιφρονούντες). Όχι, δε μπορούμε να το πούμε αυτό. Κι είναι φορές που δεν το επεξηγεί παρακάτω κι αυτή η άρνηση είναι το βασικό επιχείρημα. Ας παίξει το σχετικό απόσπασμα.

Ήταν άραγε σωστό αυτό που αναφέρεται εδώ, σε αυτή την περικοπή (sic), στις συνθήκες του προμονοπωλιακού καπιταλισμού, ήταν σωστό αυτό για κείνη την περίοδο που το ‘γραψε ο ένγκελς; Ναι, ήταν σωστό. Είναι άραγε σωστή αυτή η θέση σήμερα, στις νέες συνθήκες του μονοπωλιακού καπιταλισμού και της προλεταριακής επανάστασης; Όχι, δεν είναι σωστή πια. Καθαρά και ξάστερα.

Ή ακόμα μπορεί να σταθεί στα ενδιάμεσα σχόλια του πρακτικογράφου που συμπληρώνει παρενθετικά σε ρόλο αφηγητή: (γέλια, φωνές, χάχανα, αποθέωση).
Παράδειγμα: δεν αμφιβάλλω ότι η συνδιάσκεψη θα εκπληρώσει με τιμή αυτό της το έργο. (θυελλώδη, παρατεταμένα χειροκροτήματα: Όλοι οι αντιπρόσωποι σηκώνονται όρθιοι. Επευφημίες).

Όλα αυτά έχουν ενσωματωμένη μια βαθιά αίσθηση σοσιαλιστικού σουρεαλισμού, της προλεταριακής εκδοχής του καλτ, που καθιστούν –προσωπική άποψη- ακόμα πιο λατρεμένα κι ευχάριστα αυτά τα αναγνώσματα.

Όποιος μείνει σε αυτό το επίπεδο ανάγνωσης όμως, χάνει την ουσία. Ο μη επιδερμικός αναγνώστης θα δει πίσω από τις γραμμές ότι ο στάλιν, μακριά από την καρικατούρα του άξεστου ασιάτη με το μέτριο, θεωρητικό επίπεδο που παρουσιάζει ο τρότσκι στη βιογραφία του μεγάλου του αντιπάλου, κατανοεί πολύ καλά τη συγκυρία, την προσεγγίζει με οξυδέρκεια και αναλυτική ικανότητα που βασίζεται στο μαρξισμό –όχι λιγότερο από ό,τι οι αναλύσεις των επικριτών του.

Παράλληλα μπαίνουν μια σειρά σοβαρά ζητήματα. Το βασικό σημείο τριβής με την αντιπολίτευση είναι η θεωρία για το σοσιαλισμό σε μία χώρα, σε αντιπαράθεση με τη διαρκή επανάσταση του τρότσκι που στα 1915 έλεγε ότι αρχίζουμε τον αγώνα πάνω σε εθνική βάση, έχοντας την απόλυτη πεποίθηση ότι ο αγώνας μας θα δώσει ώθηση στον αγώνα των άλλων χωρών. Αν όμως αυτό δεν γίνει είναι μάταιο να πιστεύουμε –το αποδείχνουν η ιστορική πείρα κι η θεωρητική σκέψη- ότι λχ μια επαναστατική ρωσία θα μπορούσε να αντέξει μπροστά σε μια συντηρητική ευρώπη.

Ο στάλιν χρησιμοποιεί λεπτή ειρωνεία εναντίον αυτής της θέσης. Μπορείς να ξεκινήσεις γνωρίζοντας ότι δε θα φτάσεις ποτέ, να ξεκινήσεις να χτίζεις χωρίς να τελειώσεις το χτίσιμο.
Χρησιμοποιεί εύστοχα παλιότερα κείμενα των μελών της τριανδρίας για να δείξει την ασυνέπειά τους και να τους καταστήσει αναξιόπιστους καιροσκόπους, στερημένους από κάθε κύρος. Ο ζηνόβιεφ χαρακτήριζε τον τροτσκισμό μικροαστική παρέκκλιση κι ο τρότσκι μιλούσε για τα αντεπαναστατικά γνωρίσματα του μπολσεβικισμού που –σε αντίθεση με τους μενσεβίκους- εγκυμονούσαν τεράστιο κίνδυνο μόνο σε περίπτωση επαναστατικής νίκης (αλλά αυτό δε συνέβη γιατί εγκατέλειψαν το σύνθημα της δημοκρατικής δικτατορίας και χάρη στο λένιν επανεξοπλίστηκαν ιδεολογικά την άνοιξη του 17).
Κουβαλώντας ο τελευταίος κι ένα μισο-μενσεβίκικο παρελθόν, δεν υποστήριξε καν με θέρμη σε αυτή τη φάση τη θεωρία του για τη διαρκή επανάσταση (την ξανάπιασε και την υπεράσπισε εκ των υστέρων, όταν βρισκόταν ήδη στην εξορία).

Αλλά το πιο ενδιαφέρον είναι ότι σε βάθος χρόνου κι ο ίδιος ο στάλιν έχει τέτοιες μεταστροφές. Αρχικά πχ συμμαχεί με το μπουχάριν (που είχε πει το περίφημο κουλάκοι πλουτίστε) στα πλαίσια μιας μετριοπαθούς συνέχειας της νεπ και μιλάει για τη συνδυασμένη ανάπτυξη βιομηχανίας κι αγροτικής οικονομίας. Παράλληλα κατηγορεί τους αντίπαλούς του ότι βλέπουν την αγροτιά ως εχθρό και την ύπαιθρο ως αποικία (η θεωρία του πρεομπραζένσκι για την πρωταρχική σοσιαλιστική συσσώρευση σε βάρος των προσοσιαλιστικών μορφών οικονομίας). Ωστόσο, μέχρι το τέλος της δεκαετίας αρχίζει η στροφή στην κολεκτιβοποίηση, που δε φαίνεται να διαφέρει πολύ από όσα έλεγε η αντιπολίτευση.

Η διαφορά μπορεί να υπάρχει στα μέσα. Η αντιπολίτευση διαφώνησε με τα μέσα και τους ρυθμούς της κολεκτιβοποίησης, αν και υποστήριζε ως θέση τη δικτατορία του προλεταριάτου πάνω στην αγροτιά.
Μπορεί όμως (η διαφορά) να αφορά και την χρονική συγκυρία. Ίσως ήταν νωρίς να ανοίξει το 26’ αυτό το μέτωπο, ενώ οι συνθήκες το 29’ –εν μέσω καπιταλιστικής κρίσης- να το ευνοούσαν ή και να το επέβαλαν.

Μία πολύ λεπτή γραμμή χωρίζει την τακτική ευελιξία από τον πολιτικό καιροσκοπισμό –συνήθως στην κομμουνιστική διάλεκτο, το λέμε κάπως αλλιώς. Και τη γραμμή αυτή κατά κανόνα την ορίζουν οι νικητές. Αλλά μετά τις ανατροπές οι τροτσκιστές νιώθουν εκ των υστέρων ηθικοί νικητές. Κι ούτως ή άλλως πάντα έβρισκαν ευήκοο κοινό για τις ιστορίες τους στη δύση.

Άλλο παράδειγμα. Ο στάλιν διαχωρίζει εισηγητικά τη νίκη του σοσιαλισμού σε μια χώρα με την τελική νίκη. Μα αυτό είναι σύγχυση σύντροφοι. Μήπως το κόμμα είπε καμιά φορά ότι η πλέρια νίκη του σοσιαλισμού στην χώρα μας είναι δυνατή για το προλεταριάτο μιας μόνης χώρας;
Δέκα χρόνια μετά, με την ψήφιση του νέου συντάγματος, η σοβιετική ηγεσία υποστήριζε ότι έχουν κατανικηθεί πλήρως τα υπολείμματα των καταπιεστών, έχουν τεθεί οι βάσεις του σοσιαλισμού (ως εδώ καλά) και δεν υπάρχει περίπτωση παλινόρθωσης.

Αλλά το βασικό θέμα της ανάρτησης είναι άλλο και μπορεί να συμπυκνωθεί στον ιντριγκαδόρικο τίτλο, όταν ο στάλιν συνάντησε τον κώστα κάππο και την κοα ανασύνταξη.
Ποιο είναι το κοινό στοιχείο που τους ενώνει; Η άποψη ότι η δικτατορία του προλεταριάτου δεν ταυτίζεται με το σοσιαλισμό, αλλά είναι πέρασμα στο σοσιαλισμό, η μεταβατική πολιτική μορφή που οδηγεί σε αυτόν.

Είναι γνωστό ότι πάνω σε αυτό το θέμα ο μαρξ εξέφρασε την ιδέα ότι η δικτατορία του προλεταριάτου (…) αποτελεί αναγκαίο στάδιο εξέλιξης προς το σοσιαλισμό. Αυτό αποτυπώνεται και στις θέσεις του μπολσεβίκικου κόμματος. Το κόμμα ξεκινάει από την άποψη ότι η επανάστασή μας είναι επανάσταση σοσιαλιστική, (…) βάση για την ανάπτυξη του παγκόσμιου κινήματος (…) και εγκαινιάζει τη μεταβατική περίοδο από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό στην εσσδ (δικτατορία του προλεταριάτου).

Αναφέρεται επίσης εισηγητικά, η θέση των κλασικών για τη δυνατότητα ειρηνικού περάσματος στο σοσιαλισμό, με μορφή συμφωνίας ανάμεσα στο προλεταριάτο και την κεφαλαιοκρατία (!), σε χώρες με αδύναμο μιλιταρισμό και υπαλληλοκρατία, όπως οι ηπα κι η αγγλία. Θέση που μπορεί να ήταν σωστή τον 19ο αιώνα, λέει ο στάλιν, αλλά αποκλείεται ως δυνατότητα στην εποχή του ιμπεριαλισμού.

Παρόλα αυτά, όπως έχουμε δει σε παλιότερο κείμενο (για το ημερολόγιο του ντιμιτρόφ) ο στάλιν μεταπολεμικά θεωρεί τη δικτατορία του προλεταριάτου ειδικό τρόπο περάσματος των σοβιετικών στο σοσιαλισμό και προκρίνει τη μορφή της λαϊκής δημοκρατίας ως πιο κατάλληλη μορφή περάσματος για τις χώρες που αποσπάστηκαν από την ιμπεριαλιστική αλυσίδα μετά το βήτα παγκόσμιο πόλεμο.

Ανοίγω πολλά μαζί, χωρίς να τα αναλύω, για να δείξω ότι μια κριτική προσέγγιση, ή μια κριτική υπεράσπιση του συντρόφου με το μουστάκι, πρέπει να προχωρά πέρα απ’ την –απαραίτητη- πολεμική στην πτωματολογία και τον χυδαίο αντικομουνισμό και να καταπιαστεί και με τέτοια ζητήματα.
Αυτό είναι ένα βασικό ζητούμενο για το δεύτερο μέρος των θέσεων του κόμματος που θα εστιάσουν στο πολιτικό κομμάτι. Αν και το επόμενο διάστημα, ό,τι χρόνος περισσεύει από την καθημερινή δράση για θεωρητική δουλειά, θα πηγαίνει κυρίως στο δεύτερο τόμο του δοκιμίου ιστορίας του κόμματος.

Αντί επιλόγου ένα ακόμα σημείο. Ο ζηνόβιεφ φέρνει ως επιχείρημα ένα απόσπασμα του ένγκελς από τις αρχές του κομμουνισμού που αναφέρεται σε ένα πρόγραμμα που θα πραγματοποιήσει η παγκόσμια επανάσταση. Ο στάλιν απαντάει ότι η εσσδ το έχει πραγματοποιήσει κατά τα εννέα δέκατα κι ότι στην εποχή τους οι κλασικοί δε μπορούσαν να συλλάβουν την έννοια του αδύναμου κρίκου γιατί ο καπιταλισμός βρισκόταν στο προμονοπωλιακό στάδιο κι η ανισομετρία δεν ήταν τόσο ανεπτυγμένη όσο στον ιμπεριαλισμό (επιχείρημα που ο τρότσκι επιχειρεί να αποκρούσει σε μεταγενέστερα έργα του).

Τι γράφει όμως ο ένγκελς στις αρχές του κομμουνισμού;
Μεταξύ άλλων μπορούμε να δούμε και τα εξής: βαθμιαία κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, δημοκρατικό καθεστώς με την άμεση ή έμμεση πολιτική κυριαρχία του προλεταριάτου, προοδευτική φορολογία, βαθμιαίες απαλλοτριώσεις, δήμευση περιουσίας πολιτικών φυγάδων. Συγκεντροποίηση του πιστωτικού συστήματος και της χρηματαγοράς στα χέρια του κράτους μέσω της εθνικής τράπεζας με κρατικά κεφάλαια. Εθνικοποίηση της γης και των βασικών κλάδων της βιομηχανίας.

Αυτά είναι μερικά σημεία από το πρόγραμμα που καλείται να πραγματοποιήσει η παγκόσμια επανάσταση.
Δυστυχώς δεν υπήρχαν τότε ευρώ και δημόσιο χρέος για να δούμε τι θέση θα έπαιρνε ο ένγκελς. Ακόμα κι έτσι όμως ο έμπειρος αναγνώστης θα πρόσεξε τις σατανικές ομοιότητες με μερικές προτάσεις των αριστερών οικονομολόγων.
Ο ένγκελς μιλάει βέβαια για μια νικηφόρο επανάσταση όπου το προλεταριάτο έχει πάρει την εξουσία στα χέρια του. Ας μην αφήσουμε όμως μια τόσο μικρή λεπτομέρεια να μας χαλάσει έναν τόσο όμορφο παραλληλισμό.

Σε κάποιο σημείο ο στάλιν λέει: βέβαια αν ζούσε ο ένγκελς, δε θα γατζωνόταν από την παλιά διατύπωση, αλλά αντίθετα, θα χαιρέτιζε ολόψυχα την επανάστασή μας λέγοντας: στο διάβολο όλες οι παλιές διατυπώσεις, ζήτω η νικηφόρα επανάσταση της εσσδ! (Χειροκροτήματα).

Ας βροντοφωνάξουμε κι εμείς λοιπόν: στο διάβολο όλες οι παλιές θεωρίες και τα προγράμματα. Ζήτω οι αριστεροί οικονομολόγοι και το νέο εαμ! (Χειροκροτήματα, παύση πληρωμών, έξοδος από το ευρώ, κρατικοποίηση τραπεζών, σοσιαλισμός/κομμουνισμός, αποθέωση, ανδριάντας στον καζάκη).

Το κυριλλικό αλφάβητο του μαρξισμού

Ή αλλιώς μια εκδήλωση με τον κύριλλο

Στην εκδήλωση πήγαμε, έχοντας κατά νου ότι θα μιλήσει κι αυτός για παρόμοιο θέμα με το σκολαρίκο, τη συκοφάντηση του σοσιαλισμού, αλλά σε πιο γενική κλίμακα. Φτάνοντας στη νομική είδα την αφίσα μας με το βλαδίμηρο, το σύντροφο με το μουστάκι και το ακριβές θέμα που ήταν για την κατασυκοφάντηση του σοσιαλισμού. Έμφαση κι εκλαΐκευση μαζί, στο ίδιο μήκος κύματος πχ με την καταλήστευση των αποθεματικών και την καρακατα-εκμετάλλευση της εργατικής τάξης.
Δεν είχε καθόλου άδικο όμως, αν σκεφτεί κανείς την αφορμή της εκδήλωσης, που ήταν η συνεργασία του απθ με το γκέτε για τα 20χρονα της ενοποίησης (βλ. προσάρτησης) των δύο γερμανιών, με την χολή τους να στάζ(ε)ι για το σοσιαλισμό της ddr.

Περιμένοντας στο φουαγιέ είδα μερικές ενδιαφέρουσες καταγγελίες του μας (με κεφαλαία) για τη στοίχιση των συνοδοιπόρων και λοιπών ριζοσπαστικών δυνάμεων με την απόφαση της συγκλήτου ενάντια στο νόμο-πλαίσιο, που είχε πολύ φτωχό σκεπτικό κι άφηνε απ’ έξω μια σειρά ζητήματα. Αλλά έχω χάσει την επαφή με τα πράγματα, για να μπορώ να τα κρίνω, να τα ελέγξω και να γράψω κάτι ολοκληρωμένο σχετικά.

Η επιλογή του χώρου ήταν κακή, αν και μάλλον αναγκαστική. Δεν πήραμε κάποιο από τα δύο μεγάλα αμφιθέατρα και παστωθήκαμε σε μια αίθουσα στον τρίτο που γέμισε ασφυκτικά. Κάποιοι σφοι στάθηκαν όρθιοι με την πλάτη στον τοίχο, σα να περίμεναν το εκτελεστικό κι εγώ έπιασα θέση δίπλα σε ένα ανοιχτό παράθυρο, όπου με έπιασε ο ίλιγγος της επιτυχίας κι αν δεν ήταν οι σύντροφοι τριγύρω θα σκεφτόμουν συνειρμικά την εκπαραθύρωση στα κτίρια της ασφάλειας.
Στην αίθουσα δέσποζε ένα πανό με στίχους του χικμέτ που έλεγε, ο κομμουνισμός είναι η νιότη του κόσμου, το ψωμί κι η λευτεριά του κόσμου.

Τον κύριλλο τον μάτιασαν οι υψηλές προσδοκίες και δε μπορώ να πω ότι μας ενθουσίασε αυτή τη φορά. Επέλεξε τρεις από τους πλέον διαδεδομένους αστικούς μύθους για να τους αναιρέσει και δόμησε γύρω από αυτούς την ομιλία του.

Ο πρώτος ήταν ο αστικός μύθος ότι τα καθεστώτα αυτά ήταν ανελεύθερα και γι’ αυτό ακριβώς κατέρρευσαν. Που αν πήγαινε έτσι ο καπιταλισμός θα έπρεπε να είχε καταρρεύσει προ πολλού. Είπαμε για το βασίλειο της ελευθερίας, για την παρισινή κομμούνα, όπου υπήρχαν όλα τα πολιτικά ρεύματα κι όχι μόνο μαρξιστές, αλλά στο τέλος ηττήθηκε. Για το σοσιαλισμό που αδυνάτισε (εμείς ευτυχώς δε διατρέχουμε τέτοιο κίνδυνο) (ούτε κι ο κύριλλος απ’ όσο είδα). Και για το δυτικό βερολίνο που δεν ήταν στα σύνορα όπως πολλοί φαντάζονται, αλλά στην καρδιά της ανατολικής γερμανίας (και δη πιο κοντά στα σύνορα με την πολωνία).

Φανταστείτε δηλ να υπήρχε αντίστοιχα ένα ανατολικό μόναχο, ή μια ανατολική βόννη. Ή να έφτιαχναν εδώ κάποιοι δήμοι της θεσσαλονίκης δική τους πόλη.
Φοβερή ιδέα! Αρχίσαμε να τη συζητάμε μεταξύ μας. Φαντάσου μια ανατολική θεσσαλονίκη. Τείχη έχουμε έτοιμα, μια μικρή προέκταση θέλουν μόνο. Αλλά εμείς θα είμαστε οι αριστοκράτες με το ανατόλια κι αυτοί θα έχουν όλη την πλέμπα, το λιμάνι και τη βιομηχανική περιοχή της σίνδου.

Γιατί να μη ζήσουμε κι εμείς την ουτοπία μιας σοσιαλιστικής νησίδας μες στον καπιταλισμό; Να βρούμε ρε παιδί μου, πόσοι νομοί μας αντιστοιχούν και να πάμε να τους πάρουμε. Όπως το έκαναν οι άλλοι με την καπιταλιστική τους νησίδα στο βερολίνο. Τι παραπάνω είχαν δηλ οι δικές τους νησίδες και δούλευαν στην πραγματικότητα; Λεφτά θα μου πεις. Αλλά αυτό δεν έχει καμία σημασία, όταν μιλάμε για την ουτοπία. Εκτός κι αν μιλάμε για την τιμή της, που πήγε στα δέκα ευρώ κι έχει γίνει απλησίαστη.

Μεταξύ άλλων ξεχώρισα και μια πολύ σωστή επισήμανση για τον αστικό τρόπο σκέψης και τον τεχνητό διαχωρισμό που κάνει ανάμεσα σε πολιτικά και τα κοινωνικά δικαιώματα. Όμως η δημοκρατία κρίνεται πρωτίστως στην παραγωγή. Κι εκεί οι σοβιετικοί πέρα από τις όποιες κατακτήσεις είχαν και τα δικαιώματα που απολάμβαναν, είχαν συμμετοχή και στο κομμάτι της διεύθυνσης μέσα από τις εργατικές κολεκτίβες και τις διαπραγματεύσεις με τα κεντρικά όργανα για τον καταρτισμό του πλάνου.

Πολλοί θεωρούν ως μοναδικό αξιόπιστο κριτήριο δημοκρατίας την αυτοδιεύθυνση. Αλλά οι εργαζόμενοι σε μια παραγωγική μονάδα δε μπορούν να έχουν συνολική εικόνα για όλη την χώρα και τις παραγωγικές της ικανότητες. Δε μπορούν να γνωρίζουν ποιες είναι οι ανάγκες της κοινωνίας και να προσαρμόζουν το σχέδιό τους σε αυτές.

Η αυτοδιαχείριση παραπέμπει μάλλον σε μια καπιταλιστική οικονομία (και στην καλύτερη σε αυταπάτες αλά τίτο) όπου το κέρδος γεννάει την αναρχία στην παραγωγή (κι από εκεί κατευθείαν στο πολιτικό εποικοδόμημα, σκέφτηκα μέσα μου).

Όσο λανθασμένος είναι όμως ο τεχνητός διαχωρισμός πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, άλλο τόσο λάθος είναι να μην αναγνωρίζουμε τη σχετική τους αυτονομία και να τα ταυτίζουμε απόλυτα. Ένα λάθος που πατάει σε μια γενικότερη αντίληψη ταύτισης του εργατικού κράτους στο σοσιαλισμό με την κοινωνία.

Το κράτος παίρνει εξ ονόματος της κοινωνίας τα μέσα παραγωγής στην κατοχή του, αλλά δεν ταυτίζεται πλήρως με αυτήν, γιατί τότε θα εξέλειπε η ανάγκη ύπαρξής του και θα πηγαίναμε κατευθείαν στην κομμουνιστική κοινωνία.
Κατά συνέπεια η κρατικοποίηση είναι τυπική κοινωνικοποίηση που γίνεται ουσιαστική στο βαθμό που αυξάνεται ο κοινωνικός χαρακτήρας των μέσων παραγωγής και της εργασίας.

Με άλλα λόγια δε μπορούμε να μιλάμε για κοινωνικοποίηση όταν έχουμε δυο τσάπες και πέντε άλογα ως μέσα παραγωγής, αλλά σε έναν συγκεντροποιημένο κλάδο που πατάει στην πληροφορική και την αυτοματοποίηση κι ενοποιεί την παραγωγική αλυσίδα και τη δυνατότητα διεύθυνσής της. Βασίζεται δηλ στους υπολογιστές και στα αυτόματα, ούτε καν στις μηχανές (οι οποίες αντιστοιχούν στο επίπεδο της βιομηχανίας).

Το θέμα της ελευθερίας το πιάνω πιο αναλυτικά σε άλλα κείμενα και δε θα σταθώ πιο πολύ. Περνάμε στο δεύτερο αστικό μύθο που λέει ότι η οικονομία της ελεύθερης αγοράς αποδείχτηκε πιο αποτελεσματική από την κεντρικά σχεδιαζόμενη σοβιετική οικονομία.

Ο λένιν λέει ότι ο σοσιαλισμός βασίζεται στην ανώτερη παραγωγικότητα και την πρωτοπόρα τεχνική. Κι εδώ μπαίνει το εξής ζήτημα. Ο τρότσκι πατούσε σε αυτό ακριβώς κι υποστήριζε ότι η σοβιετική ένωση δε μπορούσε να οικοδομήσει σοσιαλισμό γιατί η οικονομία της, παρά τα σημαντικά της πλεονεκτήματα, υπολειπόταν σε απόδοση και παραγωγικότητα από τις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες.

Πρέπει βέβαια να λάβουμε υπόψη μας το πολύ χαμηλό σημείο από το οποίο ξεκινούσαν οι καθυστερημένες οικονομίες της ανατολικής ευρώπης που πατούσαν ακόμη με το ένα πόδι στη φεουδαρχία.
Κι είναι κι ένα δεύτερο που είπε κι ο κύριλλος. Η ανωτερότητα του σοσιαλισμού δεν συνίσταται στη μετατροπή αγροτικών οικονομιών σε βιομηχανικές. Αλλά στο ότι επιτεύχθηκε με την κατάργηση της εκμετάλλευσης και της ατομικής ιδιοκτησίας (να θυμηθώ να φρεσκάρω τον πρεομπραζένσκι και την πρωταρχική σοσιαλιστική συσσώρευση).

Πολλές φορές όμως η ανωτερότητα κρίνεται σε απόλυτες τιμές και σε πεδία που δεν τα επιλέγουμε εμείς. Και το συγκριτικό πλεονέκτημα του καπιταλισμού είναι ότι μπορεί να ξεζουμίζει την εργατική δύναμη και τις πρώτες ύλες του τρίτου κόσμου για να πετύχει καλύτερα αποτελέσματα. Και σε ένα δεύτερο επίπεδο ότι αναζητά σχεδόν απεγνωσμένα την καινοτομία γιατί έχει πολύ πιο οξυμένες αντιφάσεις τις οποίες καλείται να υπερβεί. Ενώ ο σοσιαλισμός καλύπτει βασικές ανάγκες κι αναπτύσσεται σχετικά αρμονικά, μες στην αντιφατικότητά του.

Το πράγμα μπλέκεται περισσότερο, αν σκεφτούμε ότι η στροφή στην αγορά μετά το 20ό συνέδριο κι οι μεταρρυθμίσεις κοσύγκιν θεωρητικά αποσκοπούσαν σε αυτό ακριβώς: την άνοδο της παραγωγικότητας και το πέρασμα στην εντατική ανάπτυξη.
Ακόμα κι αυτό όμως είναι μια αφαίρεση. Η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο περίπλοκη. Ο ίδιος ο κύριλλος μας ανέφερε τα υπολογιστικά συστήματα του γκλουτσκόφ τη δεκαετία του 60' και την προσπάθειά των σοβιετικών να εισάγουν και ποιοτικά κριτήρια στην παραγωγή.

Άφησα τελευταίο το θέμα της εισοδηματικής της εξίσωσης. Μην περιμένετε κάποιον περίπλοκο μαθηματικό τύπο. Είναι εξίσωση εκ της ισότητας (των μισθών) με κριτήριο τον χρόνο εργασίας για όσα αγαθά δεν κατανέμονται βάση των αναγκών αλλά της εργασίας. Κι ο μοναδικός άγνωστος χι που έχουμε είναι αν το κριτήριο του χρόνου επαρκεί από μόνο του για να ορίσουμε την αμοιβή για την εργασία του καθενός (αποφεύγω να πω την αξία, γιατί αυτό θα υπονοούσε ότι η εργασία είναι εμπόρευμα και θα ανοίγαμε έτσι άλλο ζήτημα).

Είναι όμως ίδιοι όλοι οι τύποι της εργασίας; Επ’ αυτού ο κύριλλος έβαλε δύο άξονες.
Πρώτον, ότι η βαριά χειρωνακτική εργασία πρέπει να αμείβεται περισσότερο, γιατί δύο ώρες δικής σου εργασίας, μπορεί να αντιστοιχούν με οκτώ δικές μου.

Ομολογώ πως δεν ξέρω με ποιον τρόπο ακριβώς υπολογίζει κανείς πόσους νευρώνες και μυϊκούς ιστούς καίει κανείς για να εκτελέσει μια εργασία και να τη συγκρίνει με μία άλλη. Θυμάμαι πάντως ότι ο σκληρός διαλεκτικός μας είχε πει ότι στη σοβιετία ο μισθός του μπρέζνιεφ ήταν μικρότερος από αυτόν που έπαιρναν οι ανθρακωρύχοι!
Ο λεονίντ βέβαια, ως αρχηγός κράτους, είχε παράπλευρα οφέλη που δεν αποτυπώνονταν στο εισόδημά του. Αλλά αυτό θα άνοιγε ένα ακόμα μεγαλύτερο θέμα για τη νομενκλατούρα κι από πού προκύπτει το δικό της εισόδημα, το οποίο ίσως το πιάσουμε εν καιρώ.

Δεύτερος άξονας. Η επιστημονική, ειδικευμένη εργασία δεν αμείβεται έξτρα, αλλά με βάση το κριτήριο του χρόνου. Κάποιοι μάλιστα το δικαιολογούν αυτό ως εξής: η κοινωνία έχει ούτως ή άλλως πληρώσει επιπλέον έξοδα για τη δωρεάν μόρφωση των επιστημόνων, ώστε να αποκτήσουν αυτές τις γνώσεις και να της προσφέρουν την εργατική τους δύναμη.
Ξέρω πολλούς που θα διαφωνήσουν με αυτό το σκεπτικό, αλλά εγώ θα διατυπώσω δύο άλλες ενστάσεις.

Η πρώτη έχει να κάνει με τις συνθήκες που συναντά κι αντιμετωπίζει μια σοσιαλιστική εξουσία. Αν έχει έλλειψη από αστικούς ειδικούς –η περίπτωση της ρωσίας το 17- μπορεί να χρειαστεί να τους ακριβοπληρώσει για να τους κρατήσει και να μην της φύγουν στη δυτική θεσσαλονίκη –ή όπου αλλού τέλος πάντων. Αυτό το πρόβλημα είχαν οι μπολσεβίκοι τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια. Κι ακόμα περισσότερο οι γερμανοί στο ανατολικό βερολίνο, μέχρι που έχτισαν το τείχος κι ησύχασαν κάπως.

Δεύτερη ένασταση. Η επιστημονική εργασία έχει την ιδιότητα να ξεφεύγει από τα χρονικά κριτήρια και καθιστά αναχρονιστικό το νόμο της αξίας που προσπαθεί να την κλείσει στα δικά του καλούπια (πρώτα και κύρια σε αυτό της ατομικής ιδιοκτησίας).

Ας σκεφτούμε πχ το ερευνητικό κομμάτι. Ποιος είναι ο χρόνος που χρειάζεται για να γίνει μια εφεύρεση, για να βρούμε την αξία της εργασίας του εφευρέτη; Πόσο μάλλον που τα μέλη μιας τέτοιας ομάδας σκέφτονται και δημιουργούν κι εκτός ωραρίου. Και θεωρείται σημαντικό να συναναστρέφονται κι εκτός δουλειάς, για να μαθαίνουν ο ένας τον τρόπο σκέψης του άλλου και να συνεργάζονται καλύτερα κι αποτελεσματικά.

Είναι λοιπόν επαρκές να κρατήσουμε ως καθοριστικό το κριτήριο του χρόνου που φαίνεται να είναι κατάλοιπο του νόμου της αξίας; Και δεν είναι αναντίστοιχο με την κριτική που κάνουμε στην εισαγωγή ποσοτικών κριτηρίων στην παραγωγή;

Τουλάχιστον είναι σημαντικό ότι καταπιανόμαστε με τέτοια ζητήματα. Κι επειδή ο τρίτος άξονας χάθηκε κάπου στις σημειώσεις και το κείμενο άρχισε να ξεφεύγει από τα όρια, θα κλείσουμε με ένα ταξικό επιμύθιο αλά γκοσινί.
Αυτό που πήραμε από την εκδήλωση ήταν μια φοβερή αφίσα της οργάνωσης με το στρατιώτη που υψώνει τη σημαία στο ράιχσταγκ κι η οποία έχει εξαντληθεί πλέον. Ήταν πραγματικά σπουδαία εκδήλωση.

Διαλεκτικό προτσές αντιφατικής αντίθεσης

Είναι φορές που κάποια πράγματα το φτωχό δογματικό μας μυαλό με την τυπική λογική που το διακρίνει,δεν τα χωράει και σκοντάφτει σε αξεπέραστες αντιφάσεις. Όσο βέβαιο είναι ότι η ενασχόληση με την τέχνη του παλαιοκομμουνισμού επιφυλάσσει πολλές τέτοιες στιγμές, άλλο τόσο είναι -βέβαιο και προκαθορισμένο συμπέρασμα- ότι η ευθύνη είναι ακέραια δική μας, γιατί το μυαλό μας δε φτάνει να συλλάβει διαλεκτικά τον κόσμο γύρω μας.
Πάμε να δούμε κάποια κλασικά παραδείγματα.

Είναι πχ ένα πράγμα να κάνεις κριτική στο ρεύμα του τροτσκισμού (αναγκαίο και ψυχαγωγικό κατά τη γνώμη μου ως ένα βαθμό) και άλλο, τελείως διαφορετικό, να φτιάχνεις μια καρικατούρα των όσων λέει ο τροτσκισμός και να του την καταλογίζεις.
Γιατί είναι καρικατούρα πχ να παίρνεις τη θέση για την παγκόσμια νίκη και προοπτική του σοσιαλισμού και να συμπεραίνεις ότι σύμφωνα με αυτό η επανάσταση πρέπει να γίνει ταυτόχρονα παντού.
Οπότε καθαρίζεις εύκολα με την θεωρία του αδύναμου κρίκου της ιμπεριαλιστικής αλυσίδας του λένιν, και χαίρεσαι γιατί επισημαίνοντας το αυτονόητο "κατατρόπωσες ιδεολογικά" έναν φανταστικό εχθρό, με τις φανταστικές θέσεις που θα σε βόλευε να έχει.
Γιατί στην πραγματική ζωή κανείς άνθρωπος (και ναι, οι τροτσκιστές είναι μέσα σε αυτούς) δεν υποστηρίζει σοβαρά αυτή τη θέση.

Αν θέλουμε να "την πούμε" στους τροτσκιστές υπάρχουν χίλια δύο ζητήματα για να το κάνουμε, με πιο αιχμηρό τη συζήτηση των μπολσεβίκων για τα συνδικάτα και τη διοικητική γραφειοκρατική λογική του τρότσκι που τα ήθελε [τα συνδικάτα] υποταγμένα στο κράτος.
Ακόμα και για το θέμα του σοσιαλισμού σε μία μόνο χώρα μπορούμε να κάνουμε αντιπαράθεση (η σοβιετική ένωση πχ, δεν ήταν μια οποιαδήποτε τυχαία χώρα, αλλά μια χώρα με μεγάλα ενεργειακά αποθέματα και με το 1/6 της επικράτειας του πλανήτη) αλλά σε τελείως διαφορετική βάση.

Εμένα πάντως το ζήτημα που με μπερδεύει είναι αυτό της κολεκτιβοποίησης.
Οι τροτσκιστές λένε ότι στην ουσία ήταν ιδέα και πρόταση του τρότσκι και για αυτό ο όργουελ στη φάρμα των ζώων την παραλληλίζει εκπληκτικά με έναν ανεμόμυλο που το γουρουνάκι στάλιν δεν ήθελε, αλλά στη συνέχεια κατάλαβε τη σημασία του και το προώθησε ως δική του ιδέα. Διαφωνούν όμως [οι τροτσκιστές] και με τον τρόπο που εν τέλει αυτή έγινε (βίαιος, πρόχειρος, με υπερβολικούς ρυθμούς, από τα πάνω -sic- κτλ).
Εμείς οι ορθόδοξοι σοβιετικοί τους καταλογίζουμε πάνω-κάτω το ίδιο, και λέμε ότι ο τρότσκι ουσιαστικά ήθελε μια δικτατορία της πόλης πάνω στο χωριό και την ύπαιθρο.

Κάπου εδώ μπλέκουν η έννοια της σοσιαλιστικής πρωταρχικής συσσώρευσης κι ένα βιβλίο του -αρχικά τροτσκίζοντα- πρεομπραζένσκι που με περιμένει να το διαβάσω και να ξεδιαλύνω κάποια πράγματα, ή να τα μπερδέψω χειρότερα.
Αυτό που ξέρω πάντως (μέχρι να ξεχάσω κι αυτά που ήξερα) είναι ότι η έννοια αυτή παραπέμπει κατά κάποιον τρόπο στην πρωταρχική καπιταλιστική συσσώρευση που έγινε βουτηγμένη στο αίμα και με άγρια στυγνή εκμετάλλευση εις βάρος της υπαίθρου, αλλά και των αποικιών του νέου κόσμου.
Η παραπομπή αυτή γίνεται εν μέρει για να δείξει την ποιοτική διαφορά του σοσιαλισμού, που δεν είναι εκμεταλλευτικό σύστημα για να πραγματοποιήσει τη συσσώρευση αυτή με αίμα και εκμετάλλευση κι εν μέρει πιθανόν -και πάντως ανεπίσημα- για να δικαιολογήσει τη βία της κολεκτιβοποίησης.

Ως εδώ πάει καλά. Εκεί που σταματά ο νους είναι όταν διαβάσει κανείς τρότσκι από το πρωτότυπο, που λένε, χωρίς ερμηνείες από άλλους για το τι είπε.
Εκεί μπορεί να δει κανείς τον τρότσκι, ως στέλεχος των μπολσεβίκων ακόμα, να υπερασπίζει τον εαυτό του ενάντια στην κατηγορία για την εκμετάλλευση της αγροτιάς που (ήδη από τότε) του προσήπταν και να εξηγεί πολύ πειστικά και με γραπτές παραπομπές για ποιο λόγο δεν ισχύει κάτι τέτοιο.
Απέναντι στον τρότσκι ας είμαστε λίγο επιφυλακτικοί. Όχι γιατί ήταν τέρας με δύο κεφάλια όπως τον περιγράφουν κι όχι τόσο γιατί σε κάποια ζητήματα ήταν φτερό στον άνεμο αναιρώντας τον ίδιο τον εαυτό του, όσο γιατί όπως γράφει ο μαρξ, με τις εποχές ισχύει ότι και με τους ανθρώπους: δε μπορείς να τους κρίνεις από την άποψη που έχουν οι ίδιοι για τον εαυτό τους.
Αλλά ο τρότσκι πολιτικά γράφει, όχι για τον εαυτό του. (όχι ότι δεν το κάνει κι αυτό, όπως πχ στην αυτοβιογραφία του).
Σε κάθε περίπτωση το ζήτημα δε μπορεί να παρακαμφθεί ελαφρά τη καρδία.

Εγώ θα πω την υποψία μου (υποψία, όχι βεβαιότητα) και αμαρτία μετά ουκ έχω (τουλάχιστον όχι αυτήν).
Η τακτική είναι η εξής: πετάμε μια κατηγορία η οποία μένει έωλη, ή σχετικά αναπόδεικτη, περνάν τα χρόνια, δεν υπάρχει αντίλογος, την επαναφέρουμε μετά και σιγά μην υπάρχει κανείς να θυμάται τα παλιά για να καταλάβει τη λαθροχειρία.
Δε λέω ότι αυτό έγινε, ξέρω όμως ότι είναι συχνή τακτική κι ότι την ακολουθούν πολλοί (το κάναν κι οι αμερικάνοι το 80 δανειζόμενοι εναντίον μας επιχειρήματα από τον τύπο των ναζί). Όπως και να 'χει, ο συνειρμός είναι πολύ εύκολος για να μη γίνει.

(Παρεμπιπτόντως και παρενθετικά, μιας και πιάσαμε την βαριά πολεμική με τα δικέφαλα τέρατα και συναφείς επιστημονικούς όρους, να αναφέρω για να μην ξεχάσω, μία εικόνα που είδα σε αφιέρωμα τροτσκιστών για την οκτωβριανή, που είναι απλώς όλα τα λεφτά. Ο τρότσκι ντυμένος άι-δημήτρης ή μεγαλέξανδρος (ή και τα δύο μαζί) καβάλα στο άλογο, να σκοτώνει με το δόρυ του το φίδι του παγκόσμιου καπιταλισμού.
Και μετά ο κάθε τροτσκιστής ας τραγουδάει ό,τι τροπάρι θέλει για τον κακό στάλιν, την προσωπολατρία και δε συμμαζεύεται, χωρίς να παίρνει υπ' όψιν του ποιο ήταν το πνευματικό επίπεδο της εποχής...).

Πάμε όμως σε ένα άλλο παράδειγμα, για να γίνει πιο κατανοητό αυτό που λέω στον πρόλογο.
Η επιστημονικοτεχνική επανάσταση (και για τους φίλους ΕΤΕ) είναι γνωστή κι αγαπητή σε όλους, όπως εξάλλου και οι μύδροι ενάντια στην μπρεζνιεφική στασιμότητα, όπου "αποκοιμηθήκαμε" και χάσαμε το τρένο της επανάστασης που ξεκίνησε χωρίς εμάς.
Βέβαια, όσο γραφειοκρατικό απολίθωμα κι αν είναι κανείς, όσο κι αν συμφωνεί και επαυξάνει με το αξεπέραστης καλτ αισθητικής τσιτάτο "δε θέλουμε ψηφιακούς δίσκους, γιατί το βινύλλιο βγάζει καλύτερο ήχο" (το οποίο ανήκει στη σοβιετική μυθολογία και κανείς δεν ξέρει αν ειπώθηκε πραγματικά κι ήταν επίσημη γραμμή), θα δοκιμάσει όσο να 'ναι μια κάποια έκπληξη αν διαβάσει κάποια ντοκουμέντα της εποχής του βάλτου και της στασιμότητας (ίσως και τα μυστικά του βάλτου της πηνελόπης δέλτα).

Γιατί, τα έργα της πρώιμης μπρεζνιεφικής περιόδου έθεταν ως απόλυτη πρόκληση την ΕΤΕ για την οποία ήμασταν απόλυτα προετοιμασμένοι. Αυτά της μεσαίας -ου μην και μεσαιωνικής μπρεζνιεφικής περιόδου- ανέλυαν λεπτομερώς και θριαμβολογούσαν για τα μέτρα και την πρόοδο της ΕΣΣΔ σε αυτόν τον τομέα. Και τέλος αυτά της μπρεζνιεφικής ωριμότητας, το πολύ-πολύ να διαφοροποιούνταν στο ότι επισήμαιναν την ανάγκη να προχωρήσουμε ακόμα πιο γρήγορα και αποφασιστικά στο μονοπάτι που χαράξαμε (σαν τις μεταρρυθμίσεις του καραμανλή ένα πράμα).
(Όποιος μιλήσει για μπρεζνιεφική αυταρέσκεια και γραφειοκρατική ικανοποίηση, να του καεί το κομματικό βιβλιάριο και να μην προλάβει να ζήσει επανάσταση).
Μέχρι κι ο φαράκος που ζούσε στο παραπέτασμα ώσπου να πέσει η χούντα, επηρεάστηκε τόσο πολύ από το πνεύμα της εποχής που έγραψε ολόκληρο βιβλίο -και μάλιστα το 74- για την ΕΤΕ και την εργατική τάξη (αν και η αλήθεια είναι ότι αναλύει περισσότερο κάποιες πτυχές που έχουν να κάνουν με νεο-αριστερά (sic) και αστικά ιδεολογήματα, κι όχι τόσο την κατάσταση στη σαγιούζ σοβιέτσκι).

Ακόμα κι επί γκορμπατσόφ, αφού λέγονταν τα χίλια μύρια για τα μπρεζνιεφικά δικέφαλα τέρατα (που πολλά εξ αυτών απέβαλαν το δέρμα τους και συνέχισαν με καινούρια στολή αλά περεστρόικα χωρίς κανένα πρόβλημα προσαρμογής) και τη στασιμότητα, εγκωμιάζονταν τα βήματα που έκανε η σοβιετική τεχνολογία και επιστήμη (μέχρι το 88, για να μην ξεχνάμε και το καλτ σχήμα της προδομένης περεστρόικα που ξεκίνησε ελπιδοφόρα, αλλά στην πορεία εκτροχιάστηκε).

Μετά από όλα αυτά σύντροφοι και με τόση συσσωρευμένη πείρα, ποιο είναι το συμπέρασμα που βγάζουμε για την επιστημονικοτεχνική επανάσταση και τις σιδερένιες νομοτέλειες της σοσιαλιστικής οικοδόμησης;
Μα ότι "αποκοιμηθήκαμε", χάσαμε το τρένο της ΕΤΕ κι έπεσαν ραγδαία οι ρυθμοί ανάπτυξης της οικονομίας.
'Οχι, ρε παιδιά αλήθεια; Και πώς έγινε αυτό; Δεν υπήρχε κανείς που να τα βλέπει να βαρέσει το καμπανάκι του κινδύνου και να τους προειδοποιήσει; Ατυχία!
Ωστόσο τώρα βγάλαμε τα συμπεράσματά μας κι έτσι την επόμενη φορά θα είμαστε απολύτως προετοιμασμένοι. Δε θα μας πιάσουν στον ύπνο...

Κάπου εκεί ο δικός μου δογματικός νους, παραδίδει πνεύμα και γίνεται ζελέ με γεύση διαλεκτικό προτσές αντίθεσης.
Αν κάπου μπερδευτείς, αν δε σου βγαίνει το πρόβλημα, αν "δε τη βρίσκεις την άκρη πουθενά και πες μου τι να κάνω", αν "έχεις γεμίσει ασφυκτικά με απορίες το μυαλό σου μέχρι απάνω" και ο μαρξ "σου γελάει ειρωνικά" μην ανησυχείς, υπάρχει μια έτοιμη λύση για όλα.
"Τα πάντα είναι διαλεκτικά δεμένα". Η άρνηση της άρνησης, το είναι και το μη είναι που είναι ένα, η ταύτιση που γίνεται διάκριση κι αυτή με τη σειρά της αντίφαση και αντίθεση, όλα είναι διαλεκτικά δεμένα.
Ας μην επιχειρούμε να τα προσεγγίσουμε δογματικά με τυπική λογική και έτοιμα σχήματα και φορτώνουμε στα γεγονότα τη δική μας αδυναμία να τα κατανοήσουμε...

Υγ: αποκατάσταση ιστορικής αλήθειας (χωρίς να αλλάζει κάτι επί της ουσίας): ο φαράκος το βιβλίο του φέρεται να το έγραψε στις φυλακές κορυδαλλού και όχι πίσω από το αγαπημένο μας παραπέτασμα. Υποθέτω όμως με βάση όσα είχε ζήσει ή διαβάσει όταν ήταν εκεί. Γιατί δε μπορώ να φανταστώ ότι του έδωσαν στον κορυδαλλό τη βιβλιογραφία στην οποία παραπέμπει.
Λέει επίσης ότι θα χρησιμοποιήσει αισώπεια γλώσσα αναγκαστικά (σαν τον γκράμσι στα τετράδια της φυλακής ένα πράμα) αλλά μόνο έτσι δεν είναι τελικά. Μπορεί να έγινε επανέκδοση...