Είμαι εξάρτημα εγώ της μηχανής σας

Πολλές συζητήσεις αυτό το διάστημα περιστρέφονται γύρω από την ερμηνεία των γεγονότων και σκοντάφτουν σχεδόν νομοτελειακά στο περιβόητο ζήτημα της (αλληλ)εξάρτησης. Το οποίο προκύπτει ενίοτε και με εμμονικό τρόπο, σε βαθμό που να σου κολλάει σα σουξέ-τραγούδι, που το ακούς συνέχεια. Εξαρτάται μου λες, εξαρτάται.

Κι από την άλλη, το είχα συνδέσει μια φορά με ένα επεισόδιο των απαράδεκτων, που έτυχε να βλέπω, και κατέληξα αντί για μαγγανοπήγαδο να τραγουδάω μέσα μου:

Αλληλεξάρτηση, αλληλεξάρτηση, οι μέρεις μοιάζουν

Αλληλεξάρτηση, αλληλεξάρτηση, είναι η ζωή μας...

Αλλά το ερώτημα παραμένει: ποια θεώρηση επιβεβαιώνουν οι τελευταίες εξελίξεις; Ποια μας δίνει τα κατάλληλα εργαλεία, για να αναλύσουμε την ουσία τους και να ξετυλίξουμε το κουβάρι των αντιθέσεων;

Προτού μπούμε στο ψητό, ας δούμε μια ερμηνεία, που ίσως φανεί απλοϊκή και κάπως χοντροκομμένη, αλλά προσεγγίζει πιθανότατα την πραγματικότητα. Η κυβέρνηση (πίστεψε πως) είχε την έγκριση και τις πλάτες των αμερικάνων, για να προχωρήσει το σχεδισμό της, αλλά όταν χόντρυνε το παιχνίδι, αφέθηκε στην τύχη της κι αναγκάστηκε να υποχωρήσει και να παραδοθεί ουσιαστικά άνευ όρων. Καταλαβαίνοντας οι γερμανοί πως η ελληνική πλευρά δεν είχε καμία σοβαρή εναλλακτική και προφανώς κανένα ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί (παρά τις φλυαρίες για τη διαπραγματευτική ισχύ του δημοψηφίσματος, που θα άλλαζε την ευρώπη) έβγαλαν τα νύχια τους και υποχρέωσαν την ελληνική κυβέρνηση σε έναν ντροπιαστικό, επώδυνο συμβιβασμό και την πολιτική ταπείνωση. Μπορεί στο εσωτερικό ο τσίπρας να διατηρεί εν μέρει την εικόνα του ήρωα που το πάλεψε και πέτυχε ό,τι καλύτερο μπορούσε, αλλά φάνηκε τελείως αναντίστοιχος με τους (εθνικά περήφανους) λεονταρισμούς του αμέσως προηγούμενου διαστήματος, θυμίζοντας το ανέκδοτο του λαγού που καυχιέται και λέει καμιά παπαριά (για δημοκρατία και εθνική αξιοπρέπεια) μέχρι να βρει μπροστά του το λάκκο των λεόντων.

Η δημοσίευση της έκθεσης του δντ κι οι άμεσες σημιτικές ευχαριστίες του δραγασάκη (από τον οποίο γλιτώσαμε παρατρίχα το 91’) προς τον ομπάμα και την κυβέρνησή του, εντάσσονται στα πλαίσια της αμερικάνικης στήριξης, ενώ η παραίτηση του ανθρώπου τους με το ένα νι, στη φάση της αναδίπλωσης και της... «αλλαγής σχεδίων».

Στην ανακοίνωσή της για το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, η κετουκε σημειώνει σχετικά μεταξύ άλλων.

Το γεγονός ότι για πρώτη φορά τέθηκε τόσο έντονα και άμεσα το ενδεχόμενο αποχώρησης μιας χώρας από την ευρωζώνη οφείλεται στην όξυνση των εσωτερικών αντιθέσεων και της ανισομετρίας των οικονομιών της ευρωζώνης, στους ανταγωνισμούς με τα παλιότερα και νέα ιμπεριαλιστικά κέντρα, που αναδείχτηκαν μετά τις ανατροπές στις χώρες του σοσιαλισμού. Αυτά τα προβλήματα οξύνθηκαν στις συνθήκες της παρατεταμένης οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα και όχι μόνο. Ενισχύθηκαν οι αποσχιστικές τάσεις, που υποστηρίζονται από αστικές πολιτικές δυνάμεις, που θέλουν μια ευρωζώνη μεταξύ πιο ισχυρών οικονομικά χωρών. Πρόκειται για ισχυρή τάση στη Γερμανία, που υποδαυλίζεται από τις κυρίαρχες δυνάμεις στο ΔΝΤ, για τους δικούς τους λόγους, τα δικά τους συμφέροντα, οξύνοντας τις αντιθέσεις μέσα στην Ευρωζώνη. Στο ζήτημα της παραμονής της Ελλάδας στην ευρωζώνη, εκφράστηκαν ενδοϊμπεριαλιστικές αντιθέσεις μέσα στην ευρωζώνη, κυρίως μεταξύ Γερμανίας και Γαλλίας, αλλά και αντιθέσεις μεταξύ ΗΠΑ και Γερμανίας, άλλων ιμπεριαλιστικών κέντρων. Οι ΗΠΑ παρενέβησαν, θέλοντας να περιορίσουν την ηγεμονία της Γερμανίας στην Ευρώπη, χωρίς προς το παρόν να επιθυμούν διάλυση της ευρωζώνης.

Πριν προχωρήσουμε παρακάτω πάντως, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε κάποιες έννοιες και το περιεχόμενό τους, για να μη λέει ο καθένας τα δικά του, εννοώντας βασικά μάλλον διαφορετικά πράγματα. Τι λέει η θεωρία της αλληλεξάρτησης και πού αναπτύσσεται ολοκληρωμένα, για να ξέρουμε αν είναι όντως καταστροφική και πρέπει να την απορρίψουμε ή αντιστρόφως να την υιοθετήσουμε; Σε ποιο θεωρητικό έργο, σε ποια μπροσούρα, ποια συλλογική επεξεργασία ή ντοκουμέντο εκτίθενται ολοκληρωμένα τα συμπεράσματα και οι ιδέες της; Πού υπάρχει, τι είναι και τι θέλει τέλος πάντως αυτή η θεωρία; Και υπονοεί την ολοένα στενότερη, οργανική σύνδεση των κρατών και των οικονομιών τους σε διεθνές επίπεδο –που είναι, νομίζω, κι αδιαμφισβήτητη, χωρίς φυσικά να αναιρεί τα στοιχεία του μεταξύ τους ανταγωνισμού- ή κάτι παραπάνω απ’ αυτό;

Τα ίδια περίπου ερωτήματα ισχύουν από την άλλη και για τη θεωρία της εξάρτησης. Ταυτίζεται με τις επεξεργασίες και τα πολιτικά συμπεράσματα του σαμίρ αμίν; Ή βασίζεται στο σχετικό απόσπασμα από τον ιμπεριαλισμό του λένιν για μια χούφτα ιμπεριαλιστικά κράτη που εκμεταλλεύονται τα υπόλοιπα; Πού εκτίθεται ολοκληρωμένα και ποια είναι τα πρακτικά-πολιτικά της προτάγματα; Το σπάσιμο του αδύναμου κρίκου ιμπεριαλιστικής αλυσίδας ή κάποια ενδιάμεση περίοδος «απεξαρτήσης» των εξαρτημένων χωρών, που θυμίζει το παλιότερο σχήμα της μη καπιταλιστικής ανάπτυξης;

Κατά τη δική μου αντίληψη, που μπορεί να είναι λειψή ή εσφαλμένη, αυτή είναι μια βασική εκκρεμότητα που έχει μείνει από ανοιχτή το 19^ο συνέδριο, ενώ θα έπρεπε να είναι μάλλον προαπαιτούμενη για τις προγραμματικές του επεξεργασίες μια τέτοια ανάλυση, που να επεξηγεί αναλυτικά και τεκμηριωμένα τις διακρατικές σχέσεις στο διεθνές ιμπεριαλιστικό σύστημα, τη θέση της ελλάδας σε αυτό (και σε συνάρτηση με τα παραπάνω) τα πρακτικά καθήκοντα που απορρέουν (σε τακτική και στρατηγική κλίμακα). Το ζήτημα αυτό –κατά τη δική μου πάντα αντίληψη- δε διευκρινίστηκε ούτε μετασυνεδριακά, στην μπροσούρα για τα θεωρητικά ζητήματα στο πρόγραμμα του κκε, ενώ η πολιτική απόφαση του συνεδρίου, αν θυμάμαι καλά, έκανε λόγο για ανισότιμες εξαρτήσεις (!), που είναι μάλλον αμφιλεγόμενος όρος, καθώς οι εξαρτήσεις είναι εξ ορισμού ανισότιμες (όχι;).

Αυτά παρενθετικά, ως ειλικρινής απορία, κι όχι ως υψωμένο δάχτυλο (στη νοημοσύνη του αναγνώστη) που προσπαθεί να υποδείξει κάτι.

Ας δούμε τώρα κάποια συγκεκριμένα στοιχεία. Η ελληνική κυβέρνηση υποχρεώθηκε σε έναν ταπεινωτικό συμβιβασμό που της επιβάλλει την επιστροφή της τρόικα και των ελεγκτικών της μηχανισμών, το ξεπούλημα της δημόσιας περιουσίας, ακόμα και την αναίρεση μερικών μικρών νομοθετικών πρωτοβουλιών που πάρθηκαν το πρώτο πεντάμηνο και θεωρούνται μονομερείς ενέργειες, ή την αύξηση κάποιων φορολογικών συντελεστών για τους εφοπλιστές –που ήταν μία από τις ελάχιστες πραγματικές κόκκινες γραμμές της, κατά την πορεία της διαπραγμάτευσης.

Τα παραπάνω στοιχειοθετούν την ανισότιμη (κατώτερη) θέση του ελληνικού καπιταλισμού στο διεθνές, ιμπεριαλιστικό σύστημα, καθώς δεν είναι σε θέση να χαράξει αυτόνομη στρατηγική πορεία, χωρίς να πατά σε άλλες πλάτες, ενώ κάποια στοιχεία παραπέμπουν μάλλον σε αποικιοκρατικούς όρους και σχέσεις γενικότερα. Με άλλα λόγια, η ελληνική πλευρά μέτρησε το μπόι της και βρέθηκε ελλιποβαρής, αναγκαζόμενη σε άτακτη αναδίπλωση.

Από την άλλη όμως, οι συνεχείς συσκέψεις κορυφής για το ελληνικό θέμα κι η διακριτική στήριξη της γαλλίας και της ιταλίας, που προβάλλουν αυτές τις σκηνές στο προσεχές μέλλον και βλέπουν να έρχεται κι η δική τους σειρά, αποδεικνύουν πώς μια μικρή οικονομία, της λεγόμενης δεύτερης ταχύτητας, μπορεί να επηρεάσει συνολικά την ευρωζώνη και τις αλληλεξαρτώμενες οικονομίες της.

Ας έρθουμε όμως στο δια ταύτα. Τα πρακτικά κθήκοντα στη δοσμένη συγκυρία απορρέουν από τη συγκεκριμένη ανάλυσή της και την εκτίμηση για τη θέση της ελλάδας στο διεθνές ιμπεριαλιστικό σύστημα. Πόσο μπορεί να διαφέρουν όμως αυτές οι εκτιμήσεις στις πρακτικές τους απολήξεις; Υπάρχει θεωρητικά τουλάχιστον στρατηγική διαφωνία ως προς το χαρακτήρα της επικείμενης επανάστασης και την αναγκαιότητά της; Όχι. Διαφέρουν όμως οι εκτιμήσεις για το πώς θα την προσεγγίσουμε και για τα χαρακτηριστικά του μετώπου-συμμαχίας, που ενδείκνυται για τη συγκέντρωση δυνάμεων.

Υπάρχει όμως κανείς που να διαφωνεί πως είναι αδιαπραγμάτευτος ο αντιιμπεριαλιστικός χαρακτήρας αυτού του υποκειμένου; Ότι είναι απαραίτητα συστατικά η πάλη ενάντια στις διεθνείς ιμπεριαλιστικές ενώσεις και τους πολέμους που διεξάγουν; Ότι σήμερα είναι αναγκαία και επίκαιρη, όσο ποτέ άλλοτε, η άμεση αποδέσμευση της ελλάδας από τη λυκοσυμμαχία της εε, η ρήξη με την ευρωπαϊκή ένωση, το κεφάλαιο και την εξουσία τους;

Και στον αντίποδα. Υπάρχει κανείς που φαντάζεται και παλεύει αυτό το στόχο αυτόνομα από το στρατηγικό ζήτημα της επανάστασης; Που υποθέτει ότι μπορούμε να δράσουμε βήμα-βήμα, σε συνθήκες εργαστηρίου, χωρίς όλα τα όπλα που θα χρειαστεί ο αδύναμος κρίκος της αλυσίδας, για να προστατέψει την οικονομία του και προπαντός την ακεραιότητά του; Και υπάρχει κανείς που να λέει (πχ στα χνάρια των μεταβατικών τροτσκιστικών αυταπατών και κάποιων πάλαι ποτέ μαοϊκών, που μπορεί να βλέπουν το πρόγραμμα της θεσσαλονίκης σαν προκαταρκτικό στάδιο του σοσιαλισμού και τη συμφωνία –αλλά όχι σε αυτή τη σκληρή εκδοχή της- σαν το προστάδιο του προγράμματος) πως όλα αυτά εντάσσονται σε μια διακριτή, προεπαναστατική περίοδο –πχ της παραγωγικής ανασυγκρότησης ή όπως αλλιώς την ονομάσουμε;

Τα παραπάνω ερωτήματα είναι ρητορικά. Και αν η απάντηση που δίνουμε σε αυτά είναι η ίδια, αυτό δε μειώνει τους προβληματισμούς ή τις διαφορετικές εκτιμήσεις που υπάρχουν γύρω από κάποια ζητήματα, την ανάγκη συστηματικής εξέτασης και διασαφήνισής τους, αλλά σίγουρα μας τοποθετεί στην ίδια πλευρά του χαρακώματος.

Το τρίγωνο των Βερμούδων

Συνεχίζουμε την αφήγηση από το σημείο όπου είχαμε διακόψει τις προάλλες, για να δούμε πιο αναλυτικά κάθε πλευρά αυτού του τριγώνου και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της καθεμιάς.

Η περίπτωση της λιβύης υπάγεται στις λεγόμενες ειρηνικές επαναστάσεις της αραβικής άνοιξης, που προφανώς δεν έφεραν καμία σοβαρή αλλαγή σε επίπεδο κοινωνικού συστήματος, παρά μόνο έναν αστικό εκσυγχρονισμό για την καλύτερη εξυπηρέτηση εγχώριων και διεθνών συμφερόντων, αλλά και για την πιο αποτελεσματική χειραγώγηση των λαϊκών αντιδράσεων. Οι αντιθέσεις που οξύνθηκαν περιβλήθηκαν με θρησκευτικό μανδύα που συσκοτίζει (τι άλλο) την ουσία, ενώ σήμερα το διαλυτικό προτσές έχει προχωρήσει σε τέτοιο βαθμό, που ουσιαστικά δεν υπάρχει κράτος (αν και όχι με την έννοια που το επιδιώκουμε εμείς, στοχεύοντας στην αταξική κοινωνία. Όπως και οι διάφορες παρδαλές ή αραβικές ή διαδικτυακές επαναστάσεις δεν είναι αυτό που έχουμε κατά νου, όταν λέμε πως ο 21ος αιώνας θα είναι ο αιώνας των επαναστάσεων.

Υπάρχει η εκτίμηση πως τα επόμενα χρόνια οι ανεκμετάλλευτοι πόροι και η σχετικά παρθένα αγορά της αφρικής θα βρεθούν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος και θα εξελιχθούν σε κορυφαίο πεδίο εκδήλωσης των παγκόσμιων ανταγωνισμών. Η ιταλία κι η γαλλία έχουν ιστορικούς δεσμούς και συμφέροντα στις μεσόγειες αφρικανικές χώρες, ενώ κι η ελλάδα έχει εμπλοκή εμπλοκή με την ενεργό συμμετοχή της στην ανοιχτά ιμπεριαλιστική επέμβαση στην κεντροαφρικανική δημοκρατία (που δεν είναι καν συγκαλυμμένη και έμμεση, όπως σε άλλες περιπτώσεις). Παρεμπιπτόντως, έγινε αναφορά στα ελληνικά καπνά, που έγιναν καπνός από την χώρα μας, καθώς η μεν καλλιέργεια γίνεται πια σε αφρικανικές χώρες με δραματικά χαμηλότερο κόστος, η δε επεξεργασία μεταφέρθηκε για τον ίδιο λόγο σε άλλες βαλκανικές χώρες. Εν τω μεταξύ το ευρωκοινοβούλιο εγκρίνει σε κάθε συνεδρίασή του τρία με τέσσερα ψηφίσματα για παραβίαση ανθρώπινων δικαιωμάτων σε αυτές τις χώρες, για να νομιμοποιήσει τη στρατιωτική επέμβαση. Ενώ έχει στραμμένη την προσοχή του στα πετρελαϊκά κοιτάσματα της μεσογείου και τις αοζ των βορειοαφρικανικών κρατών.

ΣΥΡΙΑ – ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ: η συρία και το ιράκ βρέθηκαν στο μάτι του ιμπεριαλιστικού κυκλώνα, μεταξύ άλλων γιατί γειτονεύουν με χώρες που είχαν έντονη (στα όρια του πολέμου) αντιπαράθεση με τις ηπα –αν και προσωρινά παρατηρείται κάποια ύφεση στο μέτωπο του ιράν. Το ιράκ έχει ουσιαστικά διαλυθεί και βρίσκεται σε ελαφρώς καλύτερη μοίρα από τη λιβύη. Στη συρία (όπου ο άσαντ διατηρεί παραδοσιακά προνομιακές σχέσεις με τη ρωσία) ο λαός έχει κάθε δικαίωμα να επιλύσει τις εσωτερικές του υποθέσεις, χωρίς καμία εξωτερική επέμβαση. Ενώ το ισραήλ ασκεί πίεση προς κάθε κατεύθυνση, όντας ο χωροφύλακας του ιμπεριαλισμού στην ευρύτερη περιοχή.

Υπάρχουν επίσης οι τζιχαντιστές (μετεξέλιξη των ταλιμπάν) που θέριεψαν και θησαύρισαν με την πλήρη και εκ πρώτης όψης φαίνεται να ξέφυγαν από τον έλεγχό τους, αλλά… εδώ ο ζαριανόπουλος έβαλε ως πτυχή μια ενδιαφέρουσα σκέψη για την προέλαση των τζιχαντιστών και το πρόσχημα που δίνουν στους ιμπεριαλιστές για αναβαθμισμένη παρουσία και βαθύτερη ανάμειξη. Δεν είναι τυχαία η πρόθεση για συγκρότηση μόνιμου ευρωστρατού, με δικό του στρατηγείο, σημαία, κτλ και όχι με μια απλή συνεργασία επιμέρους εθνικών στρατών.

Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να ερμηνευτούν κι οι σχετικές δηλώσεις κοτζιά-καμμένου (για την χώρα, που θα είναι ξέφραγο αμπέλι για τους τζιχαντιστές) ως κάλεσμα να αντιπαλέψουν μαζί τον κακό εχθρό, με την ελλάδα προκεχωρημένο φυλάκιο σε αυτή την προσπάθεια.

ΟΥΚΡΑΝΙΑ: Η περίπτωση της ουκρανίας είναι πολύ διδακτική και μας δίνει το κλειδί για την ερμηνεία πολλών εξελίξεων στο διεθνές μέτωπο. Η χώρα αποτελεί ένα διάδρομο κομβικής σημασίας μεταξύ της ρωσίας και της υπόλοιπης ευρώπης από ενεργειακή και γεωστρατηγική άποψη. Ιστορικοί λόγοι και η ανισόμετρη ανάπτυξη έχουν συντελέσει στον εσωτερικό διαχωρισμό και το διαφορετικό προσανατολισμό των τμημάτων της χώρας. Στα δυτικά η περιοχή του λβοφ (υπό τον έλεγχο της κυβέρνησης του κιέβου), όπου είχαν δράσει κατά το δεύτερο παγκόσμιο φιλοναζιστικές δυνάμεις στο πλευρό των γερμανών, είναι κυρίως αγροτική. Ενώ το ανατολικό τμήμα, με τους αυτονομιστές, έχει ισχυρούς δεσμούς με τη ρωσία κι είναι κατά βάση βιομηχανικό. Οι εθνικές αντιθέσεις δεν αποτελούν παρά το προκάλυμμα του ανταγωνισμού μεταξύ των μονοπωλίων, που δημιουργήθηκαν με τη λεηλασία της σοσιαλιστικής περιουσίας κι οδήγησαν στη σφαγή δύο λαούς, που συνυπήρχαν ειρηνικά για χρόνια.

Η διαπλοκή των αντικρουόμενων συμφερόντων είναι αξιοσημείωτη. Η γερμανία κρατά σχετικά επιθετική στάση απέναντι στη ρωσία, μολονότι επωφελείται από το ρωσικό φυσικό αέριο και συναντά την αντίδραση μιας μερίδας γερμανών καπιταλιστών, που βλέπουν τα συμφέροντά τους να θίγονται άμεσα. Γιατί διακινδυνεύει λοιπόν μια πιθανή σκλήρυνση της στάσης της ρωσικής πλευράς, που μπορεί ανά πάσα στιγμή να σφίξει την κάνουλα; Γιατί υπάρχει κι η αντίστροφη προσέγγιση στο ερώτημα, καθώς η ρωσία πιέζεται  έντονα από τη μειωμένη διεθνή τιμή του πετρελαίου κι υπάρχει πρόβλεψη για μείωση του αεπ της –για πρώτη φορά μετά από αρκετά χρόνια.

Παράλληλα έγινε αναφορά στη διευρυνόμενη ευρωατλαντική συνεργασία, την προσπάθεια συγκρότησης κοινής αγοράς και τη θέση ισχύος των ηπα, με τα τεράστια αποθέματα και τα γενετικά τροποποιημένα προϊόντα τους να κατακλύζουν τις ευρωπαϊκές αγορές. Ενώ τα αντίστοιχα παραδείγματα έπιασαν από τις αεροπορικές εταιρίες μέχρι την παραγωγή κρασιού και τον μπουτάρη. (Σε άλλο σημείο έγινε πιο ειδική αναφορά στη διείσδυση του ελληνικού κεφαλαίου στη βαλκανική και τα εργασιακά κάτεργα που έχει στήσει στη ζώνη που βρίσκεται κοντά στα ελληνικά σύνορα).

Σήμερα στην ουκρανία φαίνεται να υπάρχει μια προσωρινή αποκλιμάκωση μετά τη συμφωνία για την κατάπαυση του πυρός (η πρώτη δεν τηρήθηκε) αλλά είναι βέβαιο πως η εστία δεν έχει σβήσει και ότι θα αναζωπυρωθεί.

Εντός των αυτονομιστών υπάρχουν δύο τάσεις. Η μία φαίνεται να τάσσεται, με τη σύμφωνη γνώμη της ρωσίας, υπέρ μιας ενισχυμένης αυτονομίας των περιοχών του ντονμπάς, ενώ η άλλη μία πλήρη ανεξαρτητοποίηση από την ουκρανία και μια πιθανή ένταξή της στη ρωσία, όπως στην περίπτωση της κριμαίας.

Στη συνέχεια ο ζαριά προχώρησε σε μερικές πιο ζουμερές, εξειδικευμένες εκτιμήσεις για το λαϊκό κίνημα εντός ουκρανίας. Είναι αλήθεια πως σε αυτές τις περιοχές δε θα δει κανείς γκρεμισμένα, σοβιετικά αγάλματα και τη βεβήλωση των κομμουνιστικών συμβόλων, που θα δει σε άλλες περιοχές. Αναπτύσσεται ένα είδος ρώσικου εθνικισμού, που μπλέκεται (κι αυτόματα ταυτίζεται) με το σοσιαλιστικό παρελθόν και την αναπόλησή του. Αρκετές πολιτοφυλακές που σχηματίζονται, έχουν έντονα εργατικό στοιχείο και αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως κάποιο είδος κόκκινης μεραρχίας –άλλο ζήτημα τι καταλαβαίνουν ως κομμουνισμό. Υπήρχε ένα λαϊκό ξέσπασμα, που ξεκίνησε ως αντίσταση από τα κάτω, αλλά γρήγορα τέθηκε υπό τον έλεγχο των ιδιοκτητών των μονοπωλίων των ορυχείων της περιοχής και όχι μόνο. Στις εκλογές των περιοχών που διεκδικούν την αυτονομία τους, είχε βρεθεί ως παρατηρητής και ο ζαριανόπουλος με την αποστολή του κουκουέ και είχε συναντήσει τον εκπρόσωπο μιας ομάδας γερουσιαστών –αν σημείωσα καλά- που εξέφραζαν και υπεράσπιζαν συγκεκριμένη μερίδα αμερικάνικων επιχειρηματικών συμφερόντων στην ανατολική ουκρανία!

Ο γιανουκόβιτς με το κόμμα των περιοχών εξέφραζε αυτά ακριβώς τα συμφέροντα. Το κκ ουκρανίας έκανε στρατηγικό λάθος, ακολουθώντας τη λογική της συμμετοχής ή της στήριξης σε αυτή την κυβέρνηση κι επιλέγοντας ουσιαστικά τη μία μερίδα της αστικής τάξης στους ενδοϊμπεριαλιστικούς ανταγωνισμούς. Το ΚΚΟυ έχασε μεγάλη μερίδα της λαϊκής του βάσης και συρρικνώθηκε στις τελευταίες εκλογές, όχι μόνο του πλέγματος της οξυμένης τρομοκρατίας, αλλά εξαιτίας κι αυτών των επιλογών. Η σκληρή κριτική στο κκ ουκρανίας βέβαια δεν αναιρεί τις σχέσεις που διατηρεί μαζί του το κκε: ο κ. παπαδάκης πχ βρέθηκε πρόσφατα ως μάρτυρας υπεράσπισης των κομμουνιστών στη δίκη του.

Στον επίλογο της εκδήλωσης έγινε μια μικρή αναφορά στους διωγμούς κατά των κούρδων, που βιώνουν την ίδια περίπου αντιμετώπιση στο ιράκ, τη συρία και την τουρκία. Στην εμπλοκή της ελλάδας στην υπόθεση με τη σύλληψη οτσαλάν. Και στην προβληματική έκκληση του τελευταίου να σταματήσει το ένοπλο κίνημα –έναντι ποιου ανταλλάγματος; Ενώ έγινε η σύνδεση με την εκρηκτική κατάσταση στα βαλκάνια, τη γειτονική φυρομ και τις βλέψεις των τιράνων για τη μεγάλη αλβανία.

Ιμπεριαλισμός εξάρτηση και η περίπτωση της Ελλάδας

από τον Άναυδο – Απρίλιος 2013

Η κε του μπλοκ έχει πάθει εξάρτηση με τη συζήτηση περί εξάρτησης και συνεχίζει το αφιέρωμα στο γκραν σουξέ των ημερών, με μια καινούρια θεωρητική δουλειά του Άναυδου που πιάνει συνολικά και περιληπτικά όλες τις παραμέτρους του ζητήματος. Η κε του μπλοκ τον ευχαριστεί για το δημιουργικό του κόπο κι εύχεται στη βάση του μπλοκ καλή ανάγνωση και νηφάλιο σχολιασμό.

1. Εισαγωγή

Με αφορμή τις θέσεις της ΚΕ του ΚΚΕ για το 19^ο Συνέδριο άνοιξε πάλι η κουβέντα για το τι είναι ιμπεριαλισμός και για το αν η Ελλάδα είναι χώρα ιμπεριαλιστική ή εξαρτημένη. Μάλιστα οι άσπονδοι φίλοι του Κόμματος έχουν καταδυθεί στα αρχεία της μαρξιστικής και λενινιστικής βιβλιογραφίας προσπαθώντας ν’ αποδείξουν τη

(...) νέα φάση εξάρτησης της Ελλάδας που φέρει πλέον χαρακτηριστικά νεοαποικιοκρατίας (...) και ότι εκτός της βασικής αντίθεσης (...) Στην Ελλάδα κυρίαρχη αντίθεση είναι αυτή ανάμεσα στα εγχώρια και ξένα μονοπώλια και στη συντριπτική πλειονότητα του ελληνικού λαού (...) (Β.Λιόσης. Ελλάδα: Τελικά ιμπεριαλιστική ή εξαρτημένη). Σα συνέπεια και χωρίς να αναφέρεται ρητά υπονοείται ένα κάποιο ενδιάμεσο στάδιο που προηγείται της ανατροπής του καπιταλισμού στάδιο που θα αποσκοπεί να λύσει την ‘κυρίαρχη’ αυτή αντίθεση αφήνοντας την βασική (κεφάλαιο – εργασία) προς το παρόν απείραχτη. Επίσης διαφαίνεται και μια προσπάθεια να κατηγορηθεί το ΚΚΕ (πέρα από τροτσκισμό που στο κάτω-κάτω είναι απλώς μια πολιτική κατηγορία) περίπου για ξεπούλημα και προδοσία του λαού και της χώρας.

Με το παρόν κείμενο θα δείξουμε ότι αυτή η καρικατούρα μαρξιστικής ανάλυσης δεν ξεκινά από μια ανάλυση της πραγματικότητας ή από τα γραπτά των θεμελιωτών του μαρξισμού-λενινισμού για να καταλήξει σε κάποιο συμπέρασμα αλλά αντίθετα προσπαθεί να πασπαλίσει τις ρεφορμιστικές αυταπάτες  με τσιτάτα από το έργο των Μαρξ-Λένιν, σε συνδυασμό με μια ανικανότητα να διαβάσει τη σημερινή πραγματικότητα.

2. Τι είναι ο ιμπεριαλισμός

Σύμφωνα με τον ορισμό του Λένιν (επανάληψη μήτηρ μαθήσεως)  ο ιμπεριαλισμός  περικλείει τα παρακάτω πέντε βασικά γνωρίσματα:

1) Συγκέντρωση της παραγωγής και του κεφαλαίου που έχει φτάσει σε τέτια βαθμίδα ανάπτυξης, ώστε να δημιουργεί μονοπώλια που παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην οικονομική ζωή.

2) Συγχώνευση του τραπεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανικό και δημιουργία μιας χρηματιστικής ολιγαρχίας πάνω στη βάση αυτού του «χρηματιστικού κεφαλαίου».

3) Εξαιρετικά σπουδαία σημασία αποκτάει η εξαγωγή κεφαλαίου σε διάκριση από την εξαγωγή εμπορευμάτων.

4) Συγκροτούνται διεθνείς μονοπωλιακές ενώσεις των καπιταλιστών οι οποίες μοιράζουν τον κόσμο και

5) Έχει τελειώσει το εδαφικό μοίρασμα της γης ανάμεσα στις μεγαλύτερες καπιταλιστικές δυνάμεις (Λένιν Άπαντα Ιμπεριαλισμός σ. 393)

Και συμπλήρωνε ο ίδιος ότι

(...) Αν θα χρειαζόταν να δοθεί ένας όσο το δυνατό πιο σύντομος ορισμός του ιμπεριαλισμού θα έπρεπε να πούμε ότι ο ιμπεριαλισμός είναι το μονοπωλιακό στάδιο του καπιταλισμού (…) Λένιν Άπαντα Ιμπεριαλισμός σ. 392

Η διατάραξη της ισορροπίας που προκαλεί ο νόμος της ανισόμετρης ανάπτυξης κάνει τους ιμπεριαλιστικούς πολέμους αναπόφευκτους. Ο ήδη μοιρασμένος κόσμος οδηγείται σε ξαναμοίρασμα. Η προλεταριακή επανάσταση είναι το αποτέλεσμα του σπασίματος της αλυσίδας του παγκόσμιου ιμπεριαλισμού στο πιο αδύνατο σημείο του. Οπότε μπορεί να συμβεί η χώρα που άρχισε την επανάσταση, η χώρα που έσπασε το μέτωπο του κεφαλαίου να είναι καπιταλιστικά λιγότερο αναπτυγμένη (Στάλιν. τ. 6 σελ. 110)

Συνοπτικά με το βιβλίο του ‘Ο Ιμπεριαλισμός’  ο Λένιν δεν εξηγούσε απλώς την πραγματικότητα αλλά πάλευε να  αλλάξει τον κόσμο.  Η κατακλείδα της ανάλυσης του Λένιν ήταν ότι αφού ο ιμπεριαλισμός οδηγεί στο ξαναμοίρασμα του ήδη μοιρασμένου κόσμου ταυτόχρονα αδυνατίζει το παγκόσμιο μέτωπο του καπιταλισμού και κάνει εφικτή τη νίκη του σοσιαλισμού σε μία ή περισσότερες χωριστές χώρες. Με άλλα λόγια το έργο του αυτό θα αποτελέσει τη θεωρητικοποίηση της πολιτικής στρατηγικής των μπολσεβίκων

3. Οι βασικές αντιθέσεις του καπιταλισμού

Με βάση τη λενινιστική ανάλυση του τελικού σταδίου του καπιταλισμού ο Στάλιν όριζε σαν τις σπουδαιότερες αντιθέσεις του καπιταλιστικού συστήματος τις παρακάτω τρεις:

-         Η πρώτη είναι η αντίθεση ανάμεσα στην εργασία και στο κεφάλαιο

-         Η δεύτερη αντίθεση είναι η αντίθεση ανάμεσα στις διάφορες χρηματιστικές ομάδες και ιμπεριαλιστικές δυνάμεις στην πάλη τους για πηγές πρώτων υλών , για ξένα εδάφη.

-         Η τρίτη αντίθεση είναι η αντίθεση ανάμεσα στη φούχτα των κυρίαρχων ‘πολιτισμένων’ εθνών και τις εκατοντάδες εκατομμύρια των αποικιακών και εξαρτημένων λαών του κόσμου

Ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος  συγκέντρωσε όλες αυτές τις αντιθέσεις σ’ έναν μοναδικό κόμπο και τις έριξε στην πλάστιγγα επιταχύνοντας και διευκολύνοντας έτσι τις επαναστατικές μάχες του προλεταριάτου (Στάλιν. τ. 6 σελ. 82)  

Για το πώς το παγκόσμιο προλεταριάτο μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις αντιθέσεις  αυτές για να πραγματοποιήσει την προλεταριακή επανάσταση η Γ’ διεθνής προσδιόριζε στο  πρόγραμμα της (1928) ότι: (…) η παγκόσμια επανάσταση του προλεταριάτου βγαίνει μέσα από διαφορετικά ως προς το χρόνο και τις μορφές προτσές: από καθαρά προλεταριακές επαναστάσεις, από επαναστάσεις αστικοδημοκρατικού τύπου που μετατρέπονται σε προλεταριακές επαναστάσεις από εθνικοαπελευθερωτικούς πολέμους από αποικιακές επαναστάσεις. Μόνο σε τελευταία ανάλυση το επαναστατικό προτσές οδηγεί στην παγκόσμια διχτατορία του προλεταριάτου (Πρόγραμμα της Γ΄ Διεθνούς σελ. 59)

Μάλιστα με βάση την κοινωνικοοικονομική κατάσταση των διαφορετικών χωρών είχε ορίσει σχηματικά τρεις βασικούς τύπους περάσματος στην δικτατορία του προλεταριάτου

-         Στις χώρες του αναπτυγμένου καπιταλισμού (με ισχυρές παραγωγικές δυνάμεις, με συγκεντροποιημένη σε μεγάλο βαθμό παραγωγή όπου η μικρή οικονομία έχει σχετικά μικρή σημασία με αστικοδημοκρατικό καθεστώς … άμεσο πέρασμα στη διχτατορία του προλεταριάτου

-         Χώρες με μέσο επίπεδο ανάπτυξης του καπιταλισμού (Ισπανία, Πορτογαλία, Πολωνία, Ουγγαρία, Βαλκανικές χώρες) όπου έχουν σημαντικά υπολείμματα μισοφεουδαρχικών σχέσεων στην αγροτική οικονομία με ορισμένο μίνιμουμ υλικών προϋποθέσεων αναγκαίων για τη σοσιαλιστική ανοικοδόμηση  κι όπου δεν έχει ακόμα αποτελειωθεί ο αστικο-δημοκρατικός μετασχηματισμός. Σε μερικές απ’ αυτές τις χώρες είναι δυνατό ένα λίγο πολύ γρήγορο πέρασμα της αστικοδημοκρατικής επανάστασης σε επανάσταση σοσιαλιστική, σε άλλες χώρες είναι δυνατοί τύποι προλεταριακών επαναστάσεων που έχουν όμως να εκπληρώσουν καθήκοντα αστικο δημοκρατικού χαρακτήρα σε μεγάλη έχταση.

-         Αποικιακές και μισοαποικιακές χέρες (Κίνα, Ινδία, και εξαρτημένες χώρες Αργεντινή, Βραζιλία, κλπ). Το πέρασμα προς τη διχτατορία του προλεταριάτου είναι δυνατό εδώ κατά κανόνα μόνο μέσω μιας σειράς προπαρασκευαστικών βαθμίδων, μόνο σαν αποτέλεσμα μιας ολόκληρης περιόδου μετατροπής της αστικοδημοκρατικής επανάστασης σε επανάσταση σοσιαλιστική (Πρόγραμμα της Γ΄ Διεθνούς σελ. 59-61)

Ο Στάλιν γινόταν πιο συγκεκριμένος για τις συμμαχίες που απαιτούσε το κάθε στάδιο:

(…) Το πρώτο στάδιο είναι η επανάσταση του ενωμένου μετώπου, τότε που η επανάσταση κατεύθυνε το χτύπημα της κυρίως ενάντια στον ξένο ιμπεριαλισμό και η εθνική αστική τάξη υποστήριζε το επαναστατικό κίνημα

Στο δεύτερο στάδιο είναι η αστικοδημοκρατική επανάσταση (ενάντια στους εσωτερικούς εχθρούς και πριν απ’ όλα ενάντια στους φεουδάρχες ενάντια στο φεουδαρχικό καθεστώς) τότε που το αγροτικό κίνημα αναπτύχθηκε σε ρωμαλέα επανάσταση δεκάδων εκατομμυρίων αγροτών,

Το τρίτο στάδιο είναι η σοβιετική επανάσταση (…) (Στάλιν τ.10 σελ. 11-12)

4. Η εξάρτηση

Ορισμό της εξάρτησης δεν θα βρει κανείς όσο κι αν ψάξει τα έργα των Μαρξ, Λένιν και Στάλιν. Πιθανά για τον λόγο αυτό ο Βα.Λ. αναγκάστηκε να εφεύρει  τον δικό του ορισμό (…) Αυτές οι σχέσεις κυριαρχίας μεταξύ των κρατών εκφράζουν με συμπυκνωμένο τρόπο την εξάρτηση. (…)

Δεν θα μπούμε στη διαδικασία (πιθανά σε κάποιο άλλο ποστ) να εξετάσουμε τις θέσεις του ΒαΛ που προσεγγίζουν απελπιστικά τις θέσεις της σχολής της εξάρτησης (A.G Frank, S. Amin, I. Wallerstein), απλώς θα σημειώσουμε ότι για όλους αυτούς και για τον όψιμο μαθητή τους:

-         η εξάρτηση είναι μία λίγο ως πολύ μόνιμη κατάσταση.

-         Η υπανάπτυξη είναι αποτέλεσμα της εξάρτησης και όχι το αντίστροφο (που είναι και το μαρξιστικά ορθό).

Ωστόσο σύμφωνα με τον Μαρξ, τον Λένιν και τον Στάλιν η εξάρτηση και η υπανάπτυξη δεν είναι νόμος του καπιταλισμού. Αυτό που είναι νόμος του καπιταλισμού είναι η ανισόμετρη οικονομική ανάπτυξη.

Έτσι σύμφωνα με τον Μάρξ

(…) Σπρωγμένη από την ανάγκη η αστική τάξη να βρίσκει μια κατανάλωση των προϊόντων της ολοένα πλατύτερη, απλώνεται επάνω σε όλη την υφήλιο. Της χρειάζεται για να χωθεί παντού, να εγκατασταθεί παντού, να κατασκευάσει παντού συγκοινωνίες. Με τον τρόπο που εκμεταλλεύεται η αστική τάξη την παγκόσμια αγορά έδωσε στην παραγωγή και στην κατανάλωση όλων των χωρών ένα χαρακτήρα κοσμοπολίτικο. Στη θέση της παλιάς εθνικής αυτάρκειας και αυτοτέλειας έρχεται μια ολόπλευρη επικοινωνία, μια ολόπλευρη αλληλεξάρτηση των εθνών (…) (Μαρξ Κομμουνιστικό Μανιφέστο).

τον Λένιν

(…) Η εξαγωγή  κεφαλαίου επιδρά στην ανάπτυξη του καπιταλισμού στις χώρες όπου κατευθύνεται και την επιταχύνει εξαιρετικά. Γι αυτό το λόγο αν η εξαγωγή αυτή είναι ικανή ως ένα ορισμένο βαθμό να φέρει κάποια στασιμότητα στις χώρες που εξάγουν το κεφάλαιο, αυτό μπορεί να γίνει μόνο με τίμημα το άπλωμα και το βάθεμα της παραπέρα ανάπτυξης του καπιταλισμού σ’ όλο τον κόσμο (…) Λένιν Ιμπεριαλισμός  σελ. 368

και τον Στάλιν

(…) η πρωτοφανής ανάπτυξη της τεχνικής και η εντεινόμενη εξίσωση[i] του επιπέδου ανάπτυξης των κεφαλαιοκρατικών χωρών δημιούργησαν τη δυνατότητα και διευκόλυναν το ξεπέρασμα με άλματα μερικών χωρών από τις άλλες, την εκτόπιση πιο ισχυρών χωρών από χώρες λιγότερο ισχυρές μα που αναπτύσσονται γρήγορα.

(…) Στάλιν τ. 9 σελ 122

Ένα συνηθισμένο λάθος είναι η ταύτιση του νόμου της ανισόμετρης ανάπτυξη με την υπανάπτυξη. Ο Στάλιν εξηγεί με σαφήνεια  ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο:

(…) απεναντίας η εξίσωση (η ελληνική μετάφραση χρησιμοποιεί τη λέξη ισοπέδωση η αγγλική λέξη είναι leveling,) είναι το φόντο, είναι η βάση πάνω από την οποία είναι δυνατή η ένταση της δράσης της ανισόμετρης ανάπτυξης στην περίοδο του ιμπεριαλισμού …. Ακριβώς επειδή οι χώρες που έμειναν πίσω επιταχύνουν την ανάπτυξη τους και εξισώνονται με τις προχωρημένες χώρες, γι’ αυτό ακριβώς οξύνεται η πάλη για το ξεπέρασμα της μιας χώρας από την άλλη γι αυτό ακριβώς δημιουργείται η δυνατότητα για μερικές χώρες να ξεπεράσουν τις άλλες και να τις εκτοπίσουν από τις αγορές (…)  Στάλιν τ. 9 σελ. 120

Συνεπώς ο νόμος της ανισόμετρης ανάπτυξης είναι ο τρόπος με τον οποίο υπερβαίνουν τις υπάρχουσες διαφορές τους οι διάφορες καπιταλιστικές χώρες δημιουργώντας νέες διαφορές. Ή με άλλα λόγια ο καπιταλισμός δουλεύει ακριβώς με τον ίδιο τρόπο στις εξαρτημένες και στις ανεξάρτητες χώρες.

Έναν χαρακτηριστικό επιχείρημα με το οποίο η εξάρτηση ανάγεται στην κυρίαρχη αντίθεση είναι η διπλή εκμετάλλευση.  Το πρόβλημα είναι ότι η διπλή εκμετάλλευση στην οποία αναφέρετε ο ΒαΛ (αλλά και πολλοί άλλοι) δεν υφίσταται επειδή υπάρχει η εξάρτηση αλλά είναι το αποτέλεσμα της δράσης του νόμου της αξίας, σύμφυτο χαρακτηριστικό του καπιταλισμού κι εντός των ορίων μιας δεδομένης οικονομίας. Συνοπτικά το πιο παραγωγικό κεφάλαιο (με τη μεγαλύτερη οργανική σύνθεση του κεφαλαίου) αποσπά υπεραξία έμμεσα από το λιγότερο παραγωγικό κεφάλαιο μέσω του μηχανισμού της αγοράς. Συνεπώς βλέπουμε ότι το αντιμονοπωλιακό είναι πιο πλατύ από το αντι-ιμπεριαλιστικό.

5. Μια ιστορική αναδρομή

Το ξεδίπλωμα των παραπάνω αντιθέσεων στην πορεία των τελευταίων εκατό χρόνων απέδειξε την ορθότητα της ανάλυσης και της πρόβλεψης των θεμελιωτών του μαρξισμού-λενινισμού.

Ο Πρώτος Παγκόσμιος ιμπεριαλιστικός πόλεμος κόστισε στον καπιταλισμό την Ρωσία, ο δεύτερος επιπλέον εφτά χώρες της ανατολικής Ευρώπης. Η νίκη ωστόσο της ΕΣΣΔ έδωσε το έναυσμα για να ξεσπάσουν και να επικρατήσουν μία σειρά νικηφόρων αντι-αποικιακών επαναστάσεων σε ολόκληρο τον κόσμο (Κίνα, Ινδία, Ινδοκίνα, Β. Αφρική, Μέση Ανατολή, Αφρική κλπ). Πολλές από αυτές τις επαναστάσεις, τις ακολούθησαν αστικοδημοκρατικές επαναστάσεις (Αίγυπτος, Αλγερία, Συρία, Ιράκ, Ιράν) ενώ σε άλλες τα φεουδαρχικά κατάλοιπα υποχρεωθήκαν σε συμβιβασμό με την ντόπια αστική τάξη. Πολλές από τις επαναστάσεις αυτές προχώρησαν και στο στάδιο του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού (Κούβα, Βιετνάμ, Β. Κορέα, Λάος, Καμπότζη κλπ)

Ο νόμος της ανισόμετρης ανάπτυξης στην εποχή του ιμπεριαλισμού δημιουργεί προλεταριάτο στις πρώην αποικίες και εξαρτημένες χώρες. Οι αστικοδημοκρατικές και εθνικοαπελευθερωτικές επαναστάσεις  εξαφανίζουν τα φεουδαρχικά κατάλοιπα στις περισσότερες χώρες του πλανήτη ενώ ολοκληρώνουν τον καπιταλιστικό μετασχηματισμό τους. Νέοι ιμπεριαλιστικοί γίγαντες σχηματίζονται (Κίνα, Ρωσία, Ινδία, Βραζιλία) και έχει ήδη αρχίσει η διελκυστίνδα για το ξαναμοίρασμα του κόσμου.

6. Η περίπτωση της Ελλάδας

Η Ελλάδα αποτελεί τυπικό παράδειγμα της δράσης του νόμου της ανισόμετρης οικονομικής ανάπτυξης. Για περίπου 20 χρόνια ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ ήταν διπλάσιος από τον μέσο όρο της ΕΕ. Η αναβάθμιση του ελληνικού καπιταλισμού βασίστηκε σε τρεις κυρίως παράγοντες

-         Στην καπιταλιστική παλινόρθωση στις βαλκανικές κυρίως χώρες που τις μετέτρεψε σε προνομιακό χώρο εξαγωγής του ελληνικού κεφαλαίου

-         Στην απελευθέρωση της ιδιωτικής πίστης αλλά και στην αύξηση του κρατικού δανεισμού που χρηματοδότησε την περαιτέρω αναπαραγωγή του ελληνικού κεφαλαίου

-         Στην αθρόα εισροή μεταναστών αρχικά από τις πρώην σοσιαλιστικές χώρες και αργότερα από τις χειμαζόμενες από τις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις χώρες της Μέσης Ανατολής και της Ασίας. Η είσοδος των μεταναστών αύξησε κατακόρυφα τον βαθμό εκμετάλλευσης της εργατικής δύναμης από το κεφάλαιο.

Το αποτέλεσμα της συγκυρίας αυτής ήταν η πιο γρήγορη αναπαραγωγή του ελληνικού κεφαλαίου καθώς και η αύξηση της συγκέντρωσης και συγκεντροποίησής του. Απαραίτητο συμπλήρωμα της διαδικασίας αυτής ήταν η ενίσχυση της εργατικής αριστοκρατίας στον ιδιωτικό τομέα αλλά και της δημοσιοϋπαλληλικής γραφειοκρατίας. Η διάρθρωση του εργατικού δυναμικού μετατοπίστηκε προς τη μισθωτή εργασία σε βάρος κυρίως της απασχόλησης στον πρωτογενή τομέα της οικονομίας (με βάση την ΕλΣτατ οι μισθωτοί αντιπροσώπευαν το 51,8% του εργατικού δυναμικού το 1991 και το 63,1% το 2012).

Η Ελλάδα  σήμερα πληροί όλα τα κριτήρια που έθεσε ο Λένιν για να θεωρηθεί ότι βρίσκεται πλέον στο ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού. Πολύ συνοπτικά:

-         Το 2011 οι μεγαλύτερες 200 επιχειρήσεις στην Ελλάδα πραγματοποίησαν τζίρο 99 δις ευρώ ή περίπου το 48% του ΑΕΠ της χώρας (σε ονομαστικές τιμές)

-         Τα ίδια κεφάλαια των παραπάνω εταιριών αντιπροσώπευαν μόλις το 8% του συνολικού ενεργητικού αποκαλύπτοντας την έκθεση τους στο δανεισμό Αλλά η συγχώνευση  τραπεζών κι επιχειρήσεων δεν χρειάζεται εδική επιχειρηματολογία και αρκεί να αναφερθούμε στα παραδείγματα των Βγενόπουλου (ΜIG Vivartia), Βαρδινογιάννη (Πειραιώς) και  Λάτση (Eurobank)

-         Η εξαγωγή κεφαλαίου με βάση τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδας από 8 δις € το 2001 αυξήθηκε στα 33δις € το 2011 ή 16% του ΑΕΠ !!!

-         Συμμετοχή στην  ΕΕ

-         Συμμετοχή στις επεμβάσεις του ΝΑΤΟ όπου γης (Βοσνία, Κόσσοβο, Ιράκ, Αφγανιστάν, Λιβύη) αναζητώντας και τα ψίχουλα από το τραπέζι των μεγάλων χωρών

Τέλος μια μικρή παρατήρηση. Η επέμβαση της τρόικας και του ΔΝΤ στην βαθιά κρίση που αντιμετωπίζει σήμερα η Ελλάδα είναι απόλυτα συμβατή με το μοναδικό δρόμο που έχει το κεφάλαιο για να βγει από την κρίση. Η διέξοδος αυτή συνοψίζεται στην αύξηση του βαθμού εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης και στην καταστροφή μεγάλου μέρους του κεφαλαίου. Ακόμη κι αν η Ελλάδα δεν συμμετείχε στην ΕΕ η αστική τάξη της χώρας δε θα είχε αλλά δρόμο από αυτόν που ακολουθεί σήμερα. Η απόδειξη βρίσκεται στα παρόμοια μέτρα λιτότητας που παίρνουν κυβερνήσεις σαν της Μεγάλης Βρετανία και των ΗΠΑ που πόρρω απέχουν από το να χαρακτηριστούν εξαρτημένες.

7. Συμπερασματικά

Οι όψιμοι αντι-ιμπεριαλιστές προσπαθώντας να στηρίξουν τη θέση τους απλώς κακοποιούν την πραγματικότητα, τη στατιστική και τη θεωρία. Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι η δήθεν εγκατάλειψη από το ΚΚΕ του αντιιμπεριαλιστικού αγώνα αλλά η μετατροπή του όποιου αντιιμπεριαλιστικού μετώπου σε μέτωπο αναζήτησης άλλου ιμπεριαλιστή.

Η ανάλυση του Ιμπεριαλισμού από τον Λένιν όχι μόνο δεν αποκλείει την ανάδυση νέων ιμπεριαλιστών αλλά αντίθετα προβλέπει την ανάδυση αυτή. Επίσης ο  ιμπεριαλισμός μετασχηματίζει καπιταλιστικά τις ημιαποικίες και αποικίες πραγματοποιώντας την αστικοδημοκρατική επανάσταση και καπιταλιστικοποιώντας τις σχέσεις παραγωγής. Η Ελλάδα που το 1928 οριζόταν από τη Γ’ Διεθνή σαν χώρα με μέσο επίπεδο ανάπτυξης του καπιταλισμού μετά από 80 περίπου χρόνια είναι μια χώρα του ανεπτυγμένου καπιταλισμού. Σήμερα είναι ελάχιστες οι χώρες εκείνες που δεν έχουν περάσει στο μονοπωλιακό στάδιο, συνεπώς η όποια συμμαχία του προλεταριάτου με την αστική ταξη ενάντια στον ιμπεριαλισμό όχι απλως δεν χρειάζεται αλλά ισοδυναμεί με ταξική προδοσία

Η ολοκλήρωση της αστικοδημοκρατικής επανάστασης στη συντριπτική πλειοψηφία των χωρών του πλανήτη φέρνει στην ημερήσια διάταξη την προλεταριακή επανάσταση και τίποτε λιγότερο.

---

Ξανά μανά για την αλληλεξάρτηση

Μιας και η αλληλεξάρτηση παραμένει το καυτό θέμα των ημερών, η κε του μπλοκ τακλάρει σήμερα ένα άκρως ενδιαφέρον κι επίκαιρο κείμενο, που πέτυχε πρόσφατα στο αρχείο του ρίζου. Πριν το παραθέσω όμως, έχει τη σημασία του να διηγηθώ πώς ακριβώς το πέτυχα.

Συζητούσαμε τις προάλλες σε μια παρέα για τον προσυνεδριακό, αν είναι όντως δημοκρατικός κι ουσιαστικός, ή αν οι όροι διεξαγωγής του ήταν περιοριστικοί και απέβαιναν εις βάρος της ουσίας –πχ μικρό σχετικά όριο λέξεων για πολλά και σύνθετα ζητήματα.
{Παρεμπιπτόντως, προχτές στον 902, ο παφίλης σχολίασε ότι ελάχιστοι ασχολήθηκαν στον προσυνεδριακό -και τα μέσα που τον παρακολουθούν- με το κομμάτι του προγράμματος για τα χαρακτηριστικά της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Δίκιο έχει. Νομίζω όμως πως αυτό ήταν το αναμενόμενο τίμημα για το μη διαχωρισμό του προγράμματος από τις θέσεις, σε δύο διακριτές θεματικές ενότητες για το διάλογο. Αυτό παρενθετικά, ως απλή, προσωπική εκτίμηση}.

Παρόλα αυτά η επιτροπή χειρίστηκε αρκετά ελαστικά το ζήτημα των ορίων και δεν έκοψε προφανώς όσες επιστολές το υπερέβαιναν ελαφρά –ή και λιγότερο οριακά. Για του λόγου το αληθές, πήραμε την επιστολή της μαυρούλη, που ήταν μεταξύ των «επίμαχων» κι η οποία φαινόταν και με το μάτι ακόμα μεγαλύτερη από τις υπόλοιπες. Πήραμε λοιπόν το κείμενό της, το περάσαμε σε ένα έγγραφο του word και πατήσαμε καταμέτρηση λέξεων: 1300 κάτι, έλεγε το αποτέλεσμα. Λες όμως να μην πιάνουν οι παραπομπές, που ήταν και μπόλικες; Το μετρήσαμε και μία χωρίς τις παραπομπές και μας βγήκε κοντά στις 1070.
Συνεπώς, αν η επιτροπή διαλόγου ήθελε να πιαστεί από τον τύπο και να κόψει ένα σφόδρα επικριτικό άρθρο, μπορούσε να το κάνει και θα ‘χε όλο το δίκιο με το μέρος της. Το ότι δεν το έκανε απέβη προς όφελος του διαλόγου και αποτελεί σαφή ένδειξη πως για τις 80 περίπου επιστολές που δεν πληρούσαν τα κριτήρια δημοσίευσης, προφανώς υπήρχε κάποιος σοβαρός λόγος. Γιατί κατά τα άλλα η επιτροπή δεν απέκλεισε ούτε τη διαφορετική άποψη, ούτε τη σκληρή κριτική.

Τι σχέση έχουν όλα αυτά με το θέμα μας; Αν προσέξει κανείς την επιστολή της μαυρούλη στην ηλεκτρονική έκδοση του ριζοσπάστη, θα παρατηρήσει στο τέλος της σελίδας μια επιλογή που δίνει στον χρήστη η ιστοσελίδα του ρίζου, παρουσιάζοντας άλλα σχετικά κείμενα ή άρθρα, με παρεμφερή θεματολογία. Πέφτει λοιπόν το μάτι μου σε αυτό το σημείο και σε ένα από τα προτεινόμενα σχετικά κείμενα, με τον τίτλο: η αλληλεξάρτηση των οικονομιών και η δημιουργία της παγκόσμιας αγοράς. Και σκέφτομαι ότι πρέπει να βγήκε τυχαία απ’ το ηλεκτρονικό σύστημα, σαν τραγική ειρωνεία, γιατί η μαυρούλη στην επιστολή της τάσσεται σαφώς κατά της αλληλεξάρτησης κι υποστηρίζει μια αντίθετη ερμηνεία.

Ανοίγω λοιπόν το κείμενο, το διαβάζω κάπως διαγώνια, βλέπω και την υπογραφή στο τέλος και… μου ‘ρχεται τακλάς. Αλλά ας δούμε πρώτα τι λέει το κείμενο, που δεν είναι πολύ μεγάλο εξάλλου.

Το φαινόμενο της αλληλεξάρτησης των οικονομιών, και μαζί με αυτό η διαμόρφωση της παγκόσμιας αγοράς, παρουσιάζεται ως καινοφανές ή τουλάχιστον ότι η επέκτασή του δημιούργησε μια νέα ποιότητα. Ωστόσο, δε χρειάζεται να φέρεις την ταυτότητα του μαρξιστή, προκειμένου να αποδείξεις ότι δεν είναι έτσι. Ηδη από την εποχή τους κιόλας οι ιδρυτές του μαρξισμού περιέγραψαν με μεγάλη ακρίβεια το φαινόμενο της διεθνοποίησης του κεφαλαίου. Εγραφαν συγκεκριμένα: «Η μεγάλη βιομηχανία δημιούργησε την παγκόσμια αγορά που την είχε προετοιμάσει η ανακάλυψη της Αμερικής. Η παγκόσμια αγορά έφερε τεράστια ανάπτυξη στο εμπόριο, στη ναυτιλία και τη συγκοινωνία της στεριάς. Σπρωγμένοι από την ανάγκη η αστική τάξη να βρίσκει μια κατανάλωση των προϊόντων της ολοένα πλατύτερη, απλώνεται επάνω σε όλη την υφήλιο. Της χρειάζεται για να χωθεί παντού, να εγκατασταθεί παντού, να κατασκευάσει παντού συγκοινωνίες. Με τον τρόπο που εκμεταλλεύεται η αστική τάξη την παγκόσμια αγορά έδωσε στην παραγωγή και στην κατανάλωση όλων των χωρών ένα χαρακτήρα κοσμοπολίτικο. Στη θέση της παλιάς εθνικής αυτάρκειας και αυτοτέλειας έρχεται μια ολόπλευρη επικοινωνία, μια ολόπλευρη αλληλεξάρτηση των εθνών» 1.
Σαφώς οι παραπάνω διαπιστώσεις εδράζονταν σε στοιχεία. Στοιχεία που μπορεί να βρει κάποιος όχι μόνο στην εποχή των Μαρξ - Ενγκελς, αλλά και στη μέχρι σήμερα διαδρομή του καπιταλισμού. Αξίζει να σταθούμε σε μερικά από αυτά:
Α. Ο Ερικ Χομπσμπάουμ περιγράφοντας την οικονομική ανάπτυξη του καπιταλισμού κατά την περίοδο 1848-1875 γράφει: «Ανάμεσα στο 1820 και στο 1850 οι εξαγωγές βαμβακερών (αναφέρεται στην Αγγλία) είχαν αυξηθεί κατά 1.100 εκατομμύρια γιάρδες, αλλά μέσα στη δεκαετία 1850-1860 αυξήθηκαν κατά πολύ περισσότερα από 1.300 εκατομμύρια γιάρδες. Η εξαγωγή σιδήρου από το Βέλγιο υπερδιπλασιάστηκε ανάμεσα στο 1851 και το 1857. Στην Πρωσία στο διάστημα 1825-1850, είχαν ιδρυθεί 67 μετοχικές εταιρίες με συνολικό κεφάλαιο 45 εκατομμύρια τάλιρα, αλλά στο διάστημα 1851-1857 ιδρύθηκαν 115 τέτοιες εταιρίες -χωρίς να συνυπολογίσουμε τις σιδηροδρομικές εταιρίες- με συνολικό κεφάλαιο 114,5 εκατομμύρια τάλιρα... Η απασχόληση αυξήθηκε ραγδαία, τόσο στην Ευρώπη, όσο και στις υπερπόντιες χώρες, όπου άνδρες και γυναίκες μετανάστευαν τώρα σε τεράστιους αριθμούς. Ανάμεσα στο 1800 και στο 1840 ο όγκος των διεθνών συναλλαγών δεν είχε καν διπλασιαστεί. Ανάμεσα στο 1850 και στο 1870 αυξήθηκε κατά 260%. Ο,τι μπορούσε να πουληθεί πουλιόταν. Ως το 1875 η Βρετανία είχε επενδύσει στο Εξωτερικό 1 δισεκατομμύριο λίρες στερλίνες -τα 3/4 αυτού του ποσού μετά το 1850- ενώ οι γαλλικές επενδύσεις σε ξένες χώρες υπερδεκαπλασιάστηκαν ανάμεσα στο 1850 και στο 1880» 2.


Β. Ο Κ. Βεργόπουλος γράφει: «Οι ΗΠΑ επενδύουν στο εξωτερικό, κατά την τρέχουσα δεκαετία του '90, 0,5% του ΑΕΠ τους, ενώ οι χώρες με εμπορικό πλεόνασμα, Ιαπωνία και Γερμανία, επενδύουν 1,6 % και 1,4% αντιστοίχως. Από μια άλλη πλευρά οι συσσωρευμένες επενδύσεις κεφαλαίων, εξωτερικής προελεύσεως, δεν αντιπροσωπεύουν στις ΗΠΑ παρά το 1,6 % του συνολικά επενδυμένου κεφαλαίου στη χώρα αυτή. Και περίπου 0,3% - 0,5% στις Ιαπωνία και Γερμανία.
Οσον αφορά τους χρηματιστικούς τίτλους πάσης φύσεως συσσωρευμένους στο εξωτερικό, αντιπροσωπεύουν σήμερα τα 2/3 του ΑΕΠ των 15 πλουσιότερων χωρών του ΟΟΣΑ. Πάντως, σύμφωνα με επίσημους υπολογισμούς, μόνο 2% των συσσωρευμένων τίτλων αντιπροσωπεύουν άμεσες επενδύσεις στο εξωτερικό. Για λόγους ιστορικούς και συγκριτικούς, ας αναφερθεί ότι στη διάρκεια 1870-1914, η Μεγάλη Βρετανία επένδυε ετησίως 8-10% του ΑΕΠ της και 50% του σχηματισμού κεφαλαίου της στο εξωτερικό, ενώ, παράλληλα, οι συσσωρευμένοι στο εξωτερικό χρηματιστικοί τίτλοι αντιπροσώπευαν το 1914 δύο φορές το ΑΕΠ της χώρας αυτής. Η εξειδικευμένη διερεύνηση του J. Tomlinson διαπιστώνει ότι η διεθνής εμπορική και χρηματιστική αλληλοδιείσδυση -δηλαδή το ύψος των χρηματιστικών και εμπορικών εισροών σε σχέση με το ΑΕΠ- τόσο για τη Μεγάλη Βρετανία όσο και για τις λοιπές δυτικοευρωπαϊκές οικονομίες ήταν σαφώς ανώτερη στην περίοδο 1905-1914, σε σχέση με τις επιδόσεις της πρόσφατης δεκαετίας του '80» 3.

Γ. Επίσης, στοιχεία που έχουν να κάνουν με τις εξαγωγές εμπορευμάτων ως ποσοστό του ΑΕΠ αποδεικνύουν πως και πάλι δεν έχουμε να κάνουμε με νέα φαινόμενα εντελώς διαφοροποιημένα από αυτά που υπήρχαν. Παράδειγμα: Οι δυτικές αναπτυγμένες χώρες είχαν το 1890 εξαγωγές ως ποσοστό του ΑΕΠ το 11,7%, οι ΗΠΑ το 6,7%, η Δυτική Ευρώπη το 14,9% και η Ιαπωνία το 5,1%. Τα αντίστοιχα νούμερα για το 1992 ήταν 14,3%, 7,5%, 21,7% και 8,8%. Μάλιστα, το ποσοστό αυτό έφτασε στο υψηλότερο σημείο την περίοδο που προηγήθηκε του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου 4.
Τα όσα παραθέσαμε αποδεικνύουν πως η κινητικότητα του κεφαλαίου, άλλοτε μεγαλύτερη άλλοτε μικρότερη, σαφώς και δεν είναι πρωτόγνωρο φαινόμενο αλλά χαρακτηρίζει έντονα, τουλάχιστον το ιμπεριαλιστικό στάδιο του καπιταλισμού.
Επιπλέον, πρέπει να σημειώσουμε πως δεν υπάρχει γενικά αλληλεξάρτηση. Η αλληλεξάρτηση των οικονομιών γίνεται πάντα με τους όρους του ισχυρότερου, κάτι που χαρακτηρίζει άλλωστε όλες τις ταξικές κοινωνίες. Η αλληλεξάρτηση, άλλωστε, συνδέεται και με πολλά παράπλευρα φαινόμενα: της ανισόμετρης ανάπτυξης, της οικονομικής και πολιτικής εξάρτησης, της θέσπισης ή της άρσης προστατευτισμών, των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων και των καπιταλιστικών ενοποιήσεων.Ο νόμος της ανισόμετρης ανάπτυξης που διατύπωσε ο Λένιν, εξακολουθεί να ισχύει: «Η ανισομετρία και ο αλματικός χαρακτήρας της ανάπτυξης των διαφόρων επιχειρήσεων είναι αναπόφευκτα στις συνθήκες του καπιταλισμού» 5.
Τέλος, οι υποστηρικτές της άποψης πως η έκρηξη της παγκόσμιας αγοράς είναι νέο φαινόμενο πρέπει να απαντήσουν και στο εξής ερώτημα: η επιβράδυνση των ρυθμών ανάπτυξης, η μείωση των κερδών διαφόρων μονοπωλίων, (π.χ. τηλεπικοινωνίες), η πτώση των λιανικών πωλήσεων, η βουτιά των χρηματιστηριακών δεικτών (με πιο χαρακτηριστική περίπτωση το NASDAQ), τα αδιέξοδα της ιαπωνική οικονομίας κ.ά. αντιστρέφουν άραγε την εικόνα που περιγράφουν και εν γένει το ιδεολόγημα της «παγκοσμιοποίησης»; (το ερώτημα ρητορικό).
Και τώρα μπορούμε να συζητήσουμε επί νέας βάσης.

Ώστε λοιπόν η αλληλεξάρτηση είναι όρος που είχαν αναλύσει και οι κλασικοί· κι όχι μια αντιμαρξιστική αναίρεση της λενινιστικής θεωρίας του ιμπεριαλισμού, που τον χρησιμοποιούσαν κατά κόρον οι δημοσιολόγοι της περεστρόικα. Ώστε λοιπόν ήταν μια νομοτελής τάση που υπήρχε ήδη από την εποχή των κλασικών και την επιβεβαιώνουμε με διάφορα οικονομικά στοιχεία και στις επόμενες περιόδους ανάπτυξης του καπιταλισμού. (Κοίτα να δεις…) Κι η εμβάθυνση αυτής της τάσης –που προϋπήρχε του ιμπεριαλιστικού σταδίου- δε συνιστά πέρασμα σε κάποια καινούρια ποιότητα, παρά αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ανισόμετρης ανάπτυξης του καπιταλιστικού συστήματος. (Γηράσκω αεί διδασκόμενος…)

Και πού τα μαθαίνουμε όλα αυτά; Σε ένα άρθρο που αναδημοσιεύεται από το δεύτερο τεύχος της κομεπ του ίδιου έτους (2002) και μπορείτε να το δείτε εδώ, σε πλήρη μορφή. Και το οποίο είναι γραμμένο από τον…
-από το συγγραφέα του κλασικού βιβλίου «ιμπεριαλισμός κι εξάρτηση», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις κψμ.
-τον αποστολέα αυτής εδώ της –αρκετά κριτικής- επιστολής στον προσυνεδριακό διάλογο του περίφημου 15ου συνεδρίου. Που είχε καταθέσει κι αυτόν τον προβληματισμό σχετικά με την αλληλεξάρτηση στο διάλογο του 18ου συνεδρίου.
-και τον αρθρογράφο που συνέγραψε το κείμενο «ελλάδα: τελικά ιμπεριαλιστική ή εξαρτημένη;», που δημοσιεύτηκε στον εργατικό αγώνα και στο οποίο τακλάρει (χωρίς επαρκή τεκμηρίωση κατά τη γνώμη μου) όσα υποστήριζε σε προηγούμενα άρθρα του.

Μιλάμε φυσικά… για το βασίλη λιόση!

Κι αφού ξεπεράσουμε το αρχικό «σοκ» και τις πρώτες εντυπώσεις, ας προχωρήσουμε και στην ουσία. Η οποία βρίσκεται στην προτελευταία παράγραφο του κειμένου που παραθέσαμε εδώ: δεν υπάρχει γενικά αλληλεξάρτηση! Η αλληλεξάρτηση των οικονομιών γίνεται πάντα με τους όρους του ισχυρότερου, κάτι που χαρακτηρίζει άλλωστε όλες τις ταξικές κοινωνίες. Η αλληλεξάρτηση, άλλωστε, συνδέεται και με πολλά παράπλευρα φαινόμενα: της ανισόμετρης ανάπτυξης, της οικονομικής και πολιτικής εξάρτησης, της θέσπισης ή της άρσης προστατευτισμών, των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων και των καπιταλιστικών ενοποιήσεων.
Κάτι παρόμοιο άλλωστε έλεγε και στην επιστολή του στον προσυνεδριακό διάλογο του 18ου: Αν θεωρούμε ότι το «εξάρτηση» είναι προβληματικό, το αλληλεξάρτηση είναι προβληματικότερο. Δεν μπορεί να αποδώσει τη δυναμική των σχέσεων, συγκαλύπτει τη θέση του ισχυρού, του μεσαίου και του αδύνατου. Αν θεωρούμε ότι κρύβει κινδύνους παρανόησης, ας χρησιμοποιήσουμε άλλους όρους όπως ΑΝΙΣΟΤΙΜΗ αλληλεξάρτηση.
Ο λιόσης δηλ σημειώνει αυτό ακριβώς που ξέχασε αργότερα ως συγγραφέας, ξιφουλκώντας σε ένα ολόκληρο βιβλίο εναντίον της «αλληλεξάρτησης γενικά». Χωρίς να αναφέρεται σε κανένα απολύτως σημείο στην έννοια της ανισότιμης αλληλεξάρτησης.
Κι είναι αυτό ακριβώς που θα έπρεπε να έχει ο καθένας υπ’ όψιν του, ώστε να γίνει μια (ακόμα) πιο γόνιμη και ουσιαστική συζήτηση, αντί για τους γνωστούς μονότονους κι επαναλαμβανόμενους αφορισμούς, που βλέπουμε το τελευταίο διάστημα.