Τα αντιφασιστικά μέτωπα

Συνεχίζουμε από εκεί που είχαμε σταματήσει στην προηγούμενη ανάρτηση, με το κομμάτι των ερωτοαπαντήσεων, που είχε μόνο ένα γύρο, αλλά μεστό και χορταστικό. Στο τέλος θα προσπαθήσουμε να πιάσουμε το νήμα τους για να βγάλουμε κάποια συμπεράσματα, ή να θέσουμε τουλάχιστον τα κατάλληλα ερωτήματα και κάποιους προβληματισμούς.

Ποια ζητήματα τέθηκαν στη διαδικασία των ερωτήσεων; Για την περίπτωση του καραγιώργη –να μας πει ο σκολαρίκος κάτι παραπάνω από το δοκίμιο- για τα αντιφασιστικά μέτωπα και τη θεωρητική συμβολή του ντιμιτρόφ, και για τη στρατηγική επεξεργασία της κομιντέρν για τις χώρες με μέσο επίπεδο ανάπτυξης.

Ο σκολαρίκος είπε ενδιάμεσα ότι σε μια εκδήλωση παρουσίασης του δοκιμίου, είναι αδύνατο να πει περισσότερα από όσα λέει ο ίδιος ο τόμος, αλλά τελικά έδωσε αρκετό υλικό και τροφή για σκέψη με όσα είπε.

Για τον καραγιώργη επανέλαβε την εκτίμηση του δοκιμίου για την απαράδεκτη μεταχείριση που είχε στις φυλακές της ρουμανίας –η οποία οδήγησε και στο θάνατό του- κι έχοντας αυτό ως δεδομένο, προχώρησε στην πολιτική κριτική της στάσης του στην 3η συνδιάσκεψη του 50’, όπου υποστηρίχτηκε από την μειοψηφούσα άποψη πως η επιλογή του δεύτερου αντάρτικου ήταν λανθασμένη κι έπρεπε να αποφευχθεί.

Το δεύτερο αντάρτικο όμως δεν ήταν λάθος, αλλά κατάκτηση. Η ελλάδα απέκτησε πλούσια ιστορική πείρα και ήταν μία από τις τρεις ευρωπαϊκές χώρες που έζησε στο έδαφός της έναν «εμφύλιο».  Τα θύματα δυστυχώς δε θα ήταν λιγότερα αν είχε αποφευχθεί ο πόλεμος, όπως λέγεται συνήθως. Ενώ οι λιγοστές παραχωρήσεις της αστικής τάξης έγιναν –μεταξύ άλλων- ακριβώς εξαιτίας του φόβου από την ανάμνηση ενός δυνατού, λαϊκού κινήματος.

Το δεύτερο ερώτημα –λέει ο σκολαρίκος- αφορά επεξεργασίες του διεθνούς, κομμουνιστικού κινήματος των χρόνων 34-36, που σύμφωνα με το 16ο συνέδριο –αν σημείωσα καλά- μένουν ανοιχτές προς συζήτηση και περαιτέρω έρευνα.

Για να απαντήσουμε σχετικά με την αντιφασιστική συμμαχία, πρέπει να ξεκινήσουμε από το ερώτημα τι είναι ο φασισμός. Εάν πιστεύουμε ότι πρόκειται για κάποιο τρίτο, κοινωνικό σύστημα, πέρα από τον καπιταλισμό και το σοσιαλισμό, τότε μπορούμε να θεωρήσουμε ως πρόοδο ή ως κατάκτηση την αστική δημοκρατία.

Αλλά ο φασισμός είναι οργανικό στοιχείο του ιμπεριαλισμού, της δικτατορίας της αστικής τάξης και της προετοιμασίας της για τον πόλεμο. Οι αστοί κλείνουν τα εσωτερικά μέτωπα κι επιδίδονται σε ένα άγριο κυνηγητό του εργατικού κινήματος. Μπορεί αυτό το κυνήγι να ήταν πιο άγριο στις χώρες με φασιστικά καθεστώτα, αλλά οι κομμουνιστές τέθηκαν εκτός νόμου το 39’ και στη γαλλία του λαϊκού μετώπου που αρνήθηκε να στηρίξει τη δημοκρατική ισπανία. Αστικό κοινοβουλευτισμό είχαμε και στην ελλάδα κατά την περίοδο του εμφυλίου.

Τα αντιφασιστικά μέτωπα λοιπόν, σύμφωνα και με την αντίληψη του ντιμιτρόφ, είχαν ως πρώτη και κύρια αποστολή τη σωτηρία της εσσδ, και σε δεύτερο πλάνο την πάλη ενάντια στα δεινά του πολέμου και της φασιστικής κατοχής.

Μπορούσε να οδηγήσει αυτό το μέτωπο σε συγκεκριμένο τύπο εξουσίας; Η πράξη έδειξε πως όχι. Γιατί ήταν ένα μέτωπο διαταξικό, με δυνάμεις και χώρες, όπως ο εδες κι η αγγλία. Ενώ η ζωή μας έβαζε επιτακτικά το δίλημμα: αστική ή εργατική εξουσία. Δηλ να κάνουμε ένα βήμα μπρος ή να υποχωρήσουμε. Κι ενώ το αστικό στρατόπεδο διαπλεκόταν ανοιχτά με το φασισμό, όπως το 54’ στη δυτική γερμανία όπου το κκ τέθηκε εκτός νόμου, ενώ ο κρατικός μηχανισμός ήταν γεμάτος με στελέχη των ναζί. Κι όπως στα δεκεμβριανά, με τα τάγματα ασφαλείας που πολέμησαν στο πλευρό των άγγλων –κανονικά οι αστοί πολιτικοί έπρεπε να καταθέτουν κι αυτοί στεφάνι στου μακρυγιάννη, όπου βρισκόταν το στρατηγείο τους.

Στο ερώτημα για την κομιντέρν, ο σκολαρίκος υπενθύμισε την απόφαση του 18ου συνεδρίου να μελετηθούν περαιτέρω τα ζητήματα σχετικά με τη λειτουργία και διάλυσή της στα 1943, η οποία έδειχνε το μέγεθος της διαπάλης στις γραμμές του κομμουνιστικού κινήματος, που δεν ήταν τόσο μονολιθικό όσο το παρουσιάζουν οι αντίπαλοί του.

Μας ανέφερε σχετικά και μια ατάκα του τολιάτι από το 1960. Όταν του ασκήθηκε κριτική για την αποτυχία του «δημοκρατικού» δρόμου απάντησε: δηλαδή τι θέλατε; Να είμαστε σαν την ελλάδα, που οι μισοί κομμουνιστές είναι στις φυλακές. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό. Σήμερα δεν υπάρχει κκ στην ιταλία- ενώ τότε είχε 20% και έφτασε μέχρι το 30%- ενώ εμείς εδώ συζητάμε τι είπε τότε ο τολιάτι.

Οι επεξεργασίες του 6ου συνεδρίου της κομιντερν το 1928 αφορούσαν τρία επίπεδα. Τις ιμπεριαλιστικές χώρες, ή χώρες-ατμομηχανή του ιμπεριαλισμού, όπως τις ονόμαζαν χαρακτηριστικά, φέρνοντας ως παράδειγμα τη γαλλία και τις ηπα. Τις ενδιάμεσες και εξαρτημένες, στις οποίες ανήκε και η ελλάδα και τις αποικίες ή προτεκτοράτα, οπού δεν υπήρχε καν ντόπια αστική τάξη.

Για τη δεύτερη κατηγορία προβλέπονταν δύο πιθανές εκδοχές για το χαρακτήρα της επικείμενης επανάστασης. Είτε αστικοδημοκρατική επανάσταση με ταχεία μετεξέλιξη σε σοσιαλιστική, είτε σοσιαλιστική επανάσταση που θα είχε να επιλύσει και αστικοδημοκρατικά ζητήματα, όπως το θεσμό της βασιλείας, το θέμα της γης κλπ.

Αυτή ήταν κι η ουσία της διαπάλης στο κουκουε την περίοδο 29-31, μεταξύ της μειοψηφίας που συμπεριλάμβανε και τον γγ του κόμματος και της πλειοψηφούσας ομάδας σιάντου-θέου (δική μου σσ:  αν έχουν έτσι όμως τα πράγματα, γιατί χαρακτηρίστηκε από την κομιντερν αυτή η διαπάλη ως φραξιονισμός χωρίς αρχές; Εκτός κι αν ο χαρακτηρισμός αφορά τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώθηκε και όχι την πολιτική ουσία της διαπάλης) .

Το κουκουε κατέφυγε στην κομιντέρν ως το ελληνικό τμήμα της διεθνούς (με τον ίδιο τρόπο που θα κατέφευγαν σήμερα στη κετουκε δύο τοπικές κομματικές οργανώσεις) κι αυτή προέκρινε ως λύση τη συνολική αντικατάσταση του καθοδηγητικού οργάνου και την ανάδειξη του ζαχαριάδη στη θέση του γγ.

Ο ζαχαριάδης ήθελε να ξεκαθαρίσει το ζήτημα προτού αναλάβει γραμματέας. Αλλά η κομιντερν επέμενε ότι έπρεπε να συζητηθεί πρώτα σε όλο το κόμμα και έτσι φτάσαμε στην 6η ολομέλεια του 34. Όταν αργότερα, μετά την καθαίρεση του, του επισήμανε ο κουούσινεν ότι ήταν αντιφατικό να μιλάει για αστικοδημοκρατική επανάσταση αλλά να προχωράει παρόλαυτα στον εμφύλιο, ο ζαχαριάδης απάντησε: εγώ από τότε σοσιαλιστική έλεγα, εσείς επιμένατε για αστικοδημοκρατική.

Ας δούμε το θέμα στην εξέλιξη του, τι σημαίνει σήμερα αστικοδημοκρατική μεταρρύθμιση. Στην ελλάδα πχ εκκρεμεί ακόμα ο διαχωρισμός της εκκλησίας από το κράτος. Μήπως αυτό σημαίνει ότι δεν είναι ακόμα ώριμος ο σοσιαλισμός και χρειάζεται ένα ενδιάμεσο αστικοδημοκρατικό στάδιο;

Στην αγγλία υπάρχει ακόμα βασιλιάς, ο οποίος παίζει ένα ρόλο παρόμοιο με αυτόν του παπούλια, καθώς η αστική εξουσία υπάρχει εδώ και 400 χρόνια περίπου. Στη ρωσία οι μπολσεβίκοι πραγματοποίησαν αστικοδημοκρατικές μεταρρυθμίσεις έχοντας όμως ως σημαία τους τη σοσιαλιστική επανάσταση. Ενδιάμεση εξουσία δεν υπάρχει και ιστορικά δεν προέκυψε ποτέ.

Παρόλαυτα, μια σειρά κκ διακατέχονταν μεταπολεμικά από παρόμοιες λογικές.

Το 1951 το κκ βρετανίας έβγαλε τη θεωρητική επεξεργασία του «βρετανικού δρόμου προς το σοσιαλισμό» και έβαζε στόχο την απεξάρτηση από τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό ως πρώτο βήμα σε αυτή την κατεύθυνση.

Το 1968 ο γγ του γαλλικού κκ έγραψε μια μπροσούρα για το «ενιαίο δημοκρατικό μέτωπο» όπου έκανε λόγο για μια ελεύθερη, ευημερή γαλλία, απεξαρτημένη από τον ιμπεριαλισμό.

Παρόμοιες επεξεργασίες είχε το κκ ιαπωνίας για την απεξάρτηση της χώρας απ’ τις βάσεις της χώρας, το κκ ισπανίας – που είχε ακόμα ως κτήση της το μαρόκο- και μια σειρά κκ σε άλλες χώρες.

Τι έγινε όμως στις λδ της ανατολικής ευρώπης με το ενδιάμεσο στάδιο;

Εκεί έπαιξε καθοριστικό ρόλο η παρουσία του κόκκινου στρατού. Ας φανταστούμε πχ να έμπαινε ο κόκκινος στρατός στην ελλάδα και να κυνηγούσε τους δωσίλογους και τους αστούς. Θα αρκούσαν πιθανότατα και μόνο οι εκλογές για τη νίκη της «λαοκρατίας».

Αυτό δε σημαίνει ότι δεν έπαιξε ρόλο ο εγχώριος υποκειμενικός  παράγοντας. Στην αυστρία πχ ο κόκκινος στρατός έμεινε μέχρι το 56, αλλά δεν έγινε τίποτα. Ενώ στην αλβανία – ανεξαρτήτως της συνέχειας που είχε το δικό της εγχείρημα οικοδόμησης- τα κατάφεραν χωρίς τον κόκκινο στρατό. Έδωσαν τελεσίγραφο στους άγγλους και τους έδιωξαν από το λιμάνι της χειμάρας μέσα σε 4 ημέρες. Εμείς αντίθετα είχαμε στείλει μέχρι και τάγμα να τους υποδεχτεί.

Σ΄αυτές τις χώρες όμως δεν είχαμε προσπάθεια εμβάθυνσης των σοσιαλιστικών στοιχείων

– κολλεκτιβοποίηση, κοινωνικοποίηση κλπ- επομένως η σοσιαλιστική εξουσία ήταν πιο αδύναμη και οι αντεπαναστατικές ενέργειες ευκολότερες. Οι ιμπεριαλιστές δεν επέλεξαν την κατά μέτωπο επίθεση, αλλά την διείσδυση και την έμμεση αποδόμηση του σοσιαλισμού. Ας μην ξεχνάμε ότι το 68 στην περιβόητη άνοιξη της πράγας, επικεφαλής βρέθηκαν δυνάμεις του ίδιου του κκ τσεχοσλοβακίας. Η ταξική πάλη απεχθάνεται τα κενά και ο ταξικός αντίπαλος φροντίζει να καλύπτει τα δικά μας.

Το τελευταίο σημείο που έχω κρατήσει στις σημειώσεις μου είναι για το 7ο συνέδριο των μπολσεβίκων που άλλαξαν στο πρόγραμμα τους τη θέση τους για το χαρακτήρα της επανάστασης, από αστικοδημοκρατικό σε σοσιαλιστικό, ακριβώς λίγο πριν την εκδήλωση της. Ενώ εμείς δεν είμαστε στη θέση που βρισκόταν η ρωσία το 17 με τα ισχυρά φεουδαλικά υπολείμματα.

Η αποτίμηση και τα συμπεράσματα μετατίθενται για ένα τρίτο μέρος, σε βάθος χρόνου.

Παρουσίαση του δοκιμίου

Τις προάλλες η κε του μπλοκ βρέθηκε σε μια εκδήλωση παρουσίασης του δοκιμίου ιστορίας του κόμματος, με ομιλητή τον συνεργάτη του τμήματος ιστορίας της κετουκε, κώστα σκολαρίκο, και σύνθημα –γραμμένο σε πανό που κάλυπτε το φόντο: το μέλλον δε θα ‘ρθει μόνο του έτσι νέτο σκέτο.

Προσωπικά εκτιμώ το σκολαρίκο μεταξύ άλλων γιατί ο λόγος του γίνεται πολύ καλύτερος και μεστός στο δεύτερο μέρος με τις ερωτο-απαντήσεις, όπου μιλάει εκτός κειμένου, κι αυτή είναι μια αρετή που σπανίζει.
Στο πρώτο μέρος έκανε μια σύντομη παρουσίαση του δοκιμίου, την οποία θα προσπαθήσω να αναπαράγω στα βασικά της σημεία, βάσει κάποιων σημειώσεων που κράτησα, με τις όποιες τυχόν στρεβλώσεις μπορεί να περιλαμβάνουν.

Ξεκίνησε την παρουσίαση με την προσπάθεια αστών κι οπορτουνιστών ιστοριογράφων να ξαναγράψουν την ιστορία, αξιοποιώντας μεταξύ άλλων την έλλειψη πηγών προφορικής ιστορίας, λόγω της «βιολογικής απόσυρσης» των παλιότερων γενιών που είχαν ζήσει αυτά τα γεγονότα από πρώτο χέρι.

Όμως, κι η ιστορία που είχαμε μέχρι τώρα, από αστική σκοπιά δεν είχε γραφτεί; Ναι, αλλά τουλάχιστον αναγνώριζε πχ την ύπαρξη και το ρόλο των ταγμάτων ασφαλείας, ή έκανε λόγο για «εμφύλιο». Ενώ τώρα στην κυρίαρχη ιστοριογραφία αναβιώνουν οι χειρότερες πτυχές της λογικής του «συμμοριτοπολέμου».

Κάποιοι μας κατηγορούν ότι κι εμείς αναθεωρούμε την ιστορία του κόμματος (σσ: το πρώτο πρόσωπο αναφέρεται στο κουκουέ κι αυτό ισχύει και για το υπόλοιπο κείμενο). Αλλά η δική μας κριτική δεν έχει σχέση με τη λαθολογία, κι έχει ως πυρήνα της μεθοδολογίας της την αντιμετώπιση των ιστορικών γεγονότων ως ιστορία της ως τα τώρα ταξικής πάλης –κατά τη γνωστή φράση των κλασικών.

Η δική μας αντιμετώπιση είναι πολύ πιο πλατιά, απ’ ό,τι (θέλουν να) φαντάζονται όσοι μας κατηγορούν για δογματισμό, και παίρνει υπ’ όψιν της σφαιρικά ποικίλους παράγοντες, σε αντίθεση με τη λεγόμενη pop history, δηλ τη «δημοφιλή» ιστορική ερμηνεία, που βάζει στο επίκεντρο τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα ενός ατόμου –πχ τη μεγαλομανία του χίτλερ ως λόγο εξάπλωσης του ναζισμού στην ευρώπη. Αν όμως είχε επιλέξει να επεκταθεί μόνο προς ανατολάς, όπου βρίσκονταν οι σοβιετικοί, η ερμηνεία της θα ήταν διαφορετική.

Το δοκίμιο εξετάζει πρώτα την κατάσταση του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος εκτιμώντας ότι υπερτίμησε μεταπολεμικά τις δυνάμεις του κι υποτίμησε αντίθετα τη δύναμη του αντίπαλου στρατοπέδου, κάτι που αποτυπώθηκε και στην εκτίμηση ότι «ο καπιταλισμός σαπίζει», κατά τη δεκαετία του 60’ και του 70’.

Ο ιμπεριαλισμός όμως έβγαλε διδάγματα από τις επιμέρους ήττες του και βρήκε ευκαιρία να χρηματοδοτήσει αντικαθεστωτικές δυνάμεις στις λαϊκές δημοκρατίες, να αποκτήσει επιλεκτικά εμπορικές σχέσεις με κάποιες από αυτές, και να στήσει επιχειρήσεις όπως η gladio κι η κόκκινη προβιά –σε ιταλία κι ελλάδα αντίστοιχα.

Το δοκίμιο στέκεται επίσης στη στροφή του 20ού συνεδρίου, στις οπορτουνιστικές αντιλήψεις για την ειρηνική συνύπαρξη, το παλλαϊκό κράτος, το κοινοβουλευτικό δρόμο, τη συνεργασία με τους σοσιαλδημοκράτες, καθώς επίσης και στη διαπάλη εντός του κκ, που οδήγησε στην εμφάνιση δύο νέων ρευμάτων, του μαοϊσμού και του ευρωκομμουνισμού.

Στο δεύτερο μέρος το δοκίμιο εξετάζει την οικονομική βάση, την ανάπτυξη του ελληνικού καπιταλισμού και την ανασυγκρότηση της αστικής τάξης –με το σχέδιο μάρσαλ κτλ. Πάνω σε αυτά τα δεδομένα, ερμηνεύει κατόπιν τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα της περιόδου 1949-68.

Αυτήν την περίοδο η ήττα του λαϊκού κινήματος εκτείνεται από το πεδίο των μαχών σε αυτό της οικονομικής εκμετάλλευσης. Το κουκουέ προσπαθεί να αναδιοργανώσει την πάλη του και καταφέρνει μόλις το 53-54 να ανασυστήσει τις παράνομες οργανώσεις του, ενώ οι ισπανοί χρειάστηκαν 12 κι οι ιταλοί 14 χρόνια αντίστοιχα, μετά τη νίκη του φασισμού, για να πετύχουν κάτι αντίστοιχο.

Εσωκομματικά έγινε μια προσπάθεια αποτίμηση των αγώνων της δεκαετίας του 40’, η οποία κράτησε ως και το 68’ και καλώς έγινε από μία άποψη, γιατί τα κύρια διδάγματα βγαίνουν όταν οι μάζες εφορμούν στο ιστορικό προσκήνιο. Η ιστορική πείρα ωστόσο έχει δείξει ότι μετά από ήττες επικρατούν δύο τάσεις εντός του κινήματος. Μία επαναστατική και μία ρεφορμιστική που προτάσσει την υποχώρηση και το συμβιβασμό. Διαχωρισμός που υπήρξε και στην 3η συνδιάσκεψη του 50’.

Το 53-4 καταρτίστηκε ένα σχέδιο προγράμματος που έβαζε ως προγραμματικό στόχο την σοσιαλιστική επανάσταση, σύνθημα που δεν είχε τεθεί καν την τριετία του ένοπλου αγώνα του δσε –που έμπαινε αντικειμενικά ζήτηα ανατροπής της αστικής εξουσίας- παρά μόνο στην έκτη ολομέλεια του 49’, που βρισκόμασταν στα πρόθυρα της τελικής ήττας.

Ωστόσο το προσχέδιο απορρίφθηκε από το κκσε, κι αυτό ήταν ένα δείγμα της διαπάλης στο εσωτερικό του –πριν και μετά το θάνατο του στάλιν- καθώς επίσης και του ανοιχτού διαύλου επικοινωνίας που είχαν μεταξύ τους στελέχη του κουκουέ και του κκσε.

Οι διεργασίες αυτές κορυφώθηκαν με τα γεγονότα της τασκένδης και αποτυπώθηκαν στην έκτη ολομέλεια του 56’ –όπου συμμετείχαν και τα διαγραμμένα στελέχη της προηγούμενης περιόδου, (50-56)- και την έβδομη ολομέλεια, ένα χρόνο αργότερα, που διέγραψε το ζαχαριάδη από μέλος του κόμματος.

Έτσι φτάσαμε στην πρώτη από τις τρεις αποκαταστάσεις που γίνονται στο δοκίμιο, το οποίο επιχειρεί μια ψύχραιμη αποτίμηση της προσωπικότητας του νζ, της συμβολής του –πριν και μετά τον πόλεμο- και των αδυναμιών του, μέσα στο γενικότερο διεθνές πλαίσιο, και θεωρεί τα λάθη του, λάθη ενός επαναστάτη. Σε αντίθεση με τους αστούς ιστοριογράφους που δεν ασκούν κριτική στα λάθη του, αλλά τον «στηλιτεύουν» ακριβώς για την προσήλωσή του στο κόμμα και την επαναστατική του υπόθεση. Έγινε επίσης αναφορά και στην αποκατάσταση του βαβούδη ως τεκμήριο για το ότι ο ζαχαριάδης δεν ήταν αλάνθαστος κι άφησαμε την πολιτική αποκατάσταση του άρη για το τέλος. (Αξίζει να διαβάσει κανείς για το νίκο ζαχαριάδη και το σχετικό άρθρο του μαΐλη στην κομεπ που κυκλοφορεί).

Επιστρέφοντας στη ροή των γεγονότων, ο σκολαρίκος στάθηκε στην όγδοη ολομέλεια του 58’, που πήρε την απόφαση για τη διάλυση των παράνομων κομματικών οργανώσεων και τη διάχυση των κομμουνιστών στην εδα. Ανέλυσε την κοινωνική βάση του οπορτουνισμού και τα κοινά του αιτήματα που επανεμφανίζονται κατά καιρούς. Την τάση της εργατικής αριστοκρατίας και των μεσαίων στρωμάτων να επιζητούν πλατιά συμμαχία, όταν συμπιέζονται σε περιόδους κρίσης. Τις θεωρητικές παρεκκλίσεις που δεν είναι απαραίτητα συνειδητές, αλλά φτάνουν στις τελικές τους συνέπειες και μεγιστοποιούνται. Το ιδεολόγημα της εθνικής αστικής τάξης και τα υπαρκτά ζητήματα στα οποία πατούσε ο οπορτουνισμός. Πχ γιατί να κυκλοφορεί ο παράνομος ριζοσπάστης, αφού γράφει τα ίδια με την αυγή, ή γιατί να διακινδυνεύουν οι σύντροφοι στις παράνομες κόβες αφού υπάρχει η εδα;

Οι αστοί όμως απαγόρευσαν την χάρη του κκ, όχι το όνομά του. Και θα έθεταν εκτός νόμου και την εδα αν αποκτούσε επαναστατικά χαρακτηριστικά.

Η εδα όμως σύρθηκε πίσω από την ένωση κέντρου και φανέρωσε τα αδιέξοδά της κατά την κρίση των ιουλιανών, όπου δεν έβαλε καν το αίτημα να φύγει ο βασιλιάς ως πρωταίτιος της κρίσης. Ενώ ο καραμανλής εκφράζει στα απομνημονεύματα το «παράπονο» ότι έμεινε στην ιστορία ο παπανδρέου ως γέρος της δημοκρατίας, μολονότι είχε απελευθερώσει λιγότερους κομμουνιστές κρατούμενους από αυτόν.

Έτσι η 21^η απριλίου βρήκε το κόμμα παροπλισμένο και με διαλυμένες κόβες. Η διαπάλη με τον ευρωκομμουνισμό στη 12^η ολομέλεια, η άμεση ανασύσταση των παράνομων κοβ, και η ίδρυση παράνομου τύπου και κομμουνιστικής νεολαίας άφησαν πολύτιμη παρακαταθήκη για το επόμενο διάστημα.

Στον επιλογο αναλύθηκε η πολιτική αποκατάσταση του βελουχιώτη, που δε συνοδεύτηκε από αντίστοιχη κομματική, γιατί ναι μεν ο άρης είχε δίκιο για το ρόλο των άγγλων και την συμφωνία της βάρκιζας, αλλά δεν έμεινε στο κόμμα για να παλέψει την άποψή του. Αυτό δε σημαίνει ότι η αρχή τήρησης του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού μπαίνει αφηρημένα πάνω από την επαναστατική στρατηγική. Μας το δείχνει άλλωστε η περίπτωση της ρόζας λούξεμπουργκ, που διαχώρισε μαζί με τους σπαρτακιστές τη θέση της από τον κάουτσκι και το πτώμα της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας.

Θεωρούμε όμως ότι οι συνθήκες στο κουκουέ ήταν τελείως διαφορετικές. Κάτι που φάνηκε κι αργότερα με τη διόρθωση του λάθους και την τρίχρονη πάλη του δσε, στην οποία είχε θέση κι ο άρης. Και γι’ αυτό ακριβώς έπρεπε να παραμείνει στο κόμμα.

Στο δεύτερο μέρος θα δούμε το κομμάτι με τις ερωτοαπαντήσεις που είχε μπόλικο ζουμί.