Τα κάλαντα της εξορίας

Ο πυρήνας του σημερινού κειμένου είναι παρμένος από μια ανάρτηση στην ιστοσελίδα ατέχνως, που βρίσκεται σε δοκιμαστικό στάδιο και θα κυκλοφορήσει στο διαδικτακό αέρα μες στον επόμενο μήνα. Τα αποσπάσματα που θα διαβάσετε παρακάτω είναι παρμένα από το βιβλίο του γιώργου φαρσακίδη "πολιτιστικά κι ευτράπελα από τα στρατόπεδα εξορίστων".

Καταρχάς αντιγράφω κι αναδημοσιεύω τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα των εξορίστων του αϊ-στράτη, που δημοσιεύτηκαν στο παράνομο στρατοπεδικό τους περιοδικό (και τα οποία έχουν δημοσιευτεί και εδώ από τον οικοδόμο).

Χριστούγεννα του 1948

Χριστός γεννάται σήμερον εδώ στην εξορία

αλλά με τρόπο ανώμαλο και με ταλαιπωρία

γιατί σαν το έμαθε ο «Βαν Φλιτ» έγινε θηριώδης

κι αφρίζων και μαινόμενος σαν βασιλεύς Ηρώδης

συνέλαβε αυτοστιγμεί χωρίς κανέναν λόγον

τον Ιωσήφ, την Παναγιά, τη φάτνη των αλόγων

και τελικά της γένεσης εφέτος το μυστήριον

συνετελέσθη στου σχολειού μέσα το κρατητήριον!

Καλήν εσπέραν άρχοντες κι αν είναι ο ορισμός σας

Χριστού την Θείαν γένεση να πω στ’ αρχοντικό σας

Καλήν εσπέραν άρχοντα γέρο Κατσουλιδάκη

που με την άλλη αλεπού, με τον Παπουτσιδάκη

κι οι δυο χριστουγεννιάτικα κι οι δυο πάνω στην ώρα

ήρθατε στους εξόριστους σαν μάγοι με τα δώρα

κι αντί λιβάνου και χρυσού, αντί χαράς κι ελπίδας

φέρατε ως δώρο τη γνωστή περικοπή μερίδας…

Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλη

οι ουρανοί αγάλλονται, χαίρει η κτίση όλη

και τα φτωχά στομάχια μας αγάλλονται επίσης

γιατί ύστερα από βάσανα και πόνους και στερήσεις

θα κάνουμε Χριστούγεννα με μια γενναία μάσα

ογδόντα δράμια χοιρινό μαγειρευτό με πράσα!

Κι εν συνεχεία τα πρωτοχρονιάτικα κάλαντα, στο κλίμα των ημερών.

Πρωτοχρονιά 1948

Άγιος Βασίλης έφθασε από την Καισαρεία

να φέρει την πρωτοχρονιά κι εδώ στην εξορία

Ο Άη Βασίλης έφτασε σαν πάντοτε στην ώρα του

και σ’ όλους τους εξόριστους εμοίρασε τα δώρα του.

Στους υπεραισιόδοξους για την χρονιά ετούτη

έφερε μπρίκια του καφέ κι απ’ ένα καφεκούτι

να ψήνουνε συχνά καφέ να ρίχνουν στο φλιτζάνι

και πλήθος αρματαγωγών να βλέπουν στο λιμάνι.

Και στους απαισιόδοξους που εδήλωσαν σαφώς:

Πως ίσως το 62’ θα δούμε κάποιο φως!

Τους έφερε καραμπογιά και μπλακ ένα βαρέλι

Ν’ αλείψουνε τα μούτρα και τ’ άλλα τους τα μέρη.

Σ’ αυτούς που ‘χουν συνήθεια πάντα πρωί και βράδυ

μέσα στους δρόμους του χωριού κι ιδίως στο πηγάδι,

να ενεργούν ανίχνευση ως και κατασκοπεία

στων γυναικών τα θελκτικά τουριστικά τοπία

απ’ ένα τηλεσκόπιο τους έφερε εφέτος

για να μπορούν το έργο τους να εκτελούν ανέτως!

Έτσι σε όλους μοίρασε ο Άγιος τα δώρα του

και πριν να φύγει απ’ το νησί, πίσω ξανά στη χώρα του,

μας είπε συνωμοτικά, μήπως τον δει κανένας,

«Παιδιά του χρόνου λεύτεροι, στα σπίτια του ο καθένας».

Όπως διαβάζουμε στην υποσημείωση του βιβλίου, ο στίχος «ίσως το ’62 θα δούμε κάποιο φως» στάθηκε προφητικός, καθώς μόλις το 1962 πραγματοποιήθηκε η διάλυση του στρατοπέδου.

Συμπληρωματικά προς τα παραπάνω, αντιγράφω μια "αγιοβασιλίτικη" ιστορία από το ίδιο βιβλίο, όπου ο φαρσακίδης αφηγείται μια φάρσα που σκάρωσαν πρωτοχρονιάτικα στο συνεξόριστό τους θεατράνθρωπο, χρήστο δαγκλή.

Ο Αϊ-Βασίλης ο Πρίαπος

Την επόμενη ζαβολιά, τη σκαρώσαμε παραμονή της Πρωτοχρονιάς, μ’ όλο που ξέραμε ότι ο Χρήστος (σ.σ.: Δαγκλής) δεν πολυσήκωνε «πλάκες».

Τον παρακολουθούσαμε μέσα στ’ αγιάζει, περασμένα μεσάνυχτα, ν’ αποτελειώνει το σκηνικό της πρωτοχρονιάτικής μας επιθεώρησης του 1952. Στο βάθος του σκηνικού είχε ζωγραφίσει έναν τεράστιο, πολύχρωμο κι ολοτσίτσιδο Αϊ-Βασίλη εν είδει τρίτωνα, να καβαλάει τα κύματα.

-Θα πεταχτώ, μας είπε, ως τη σκηνή να βάλω κάτι στο στόμα μου και θα γυρίσω ν’ αποτελειώνω το φόντο.

Ε, πώς να μην έμπαινα στον πειρασμό και να μη συμπλήρωνα την ολόγυμνη φιγούρα του Αϊ-Βασίλη με κείνο, που λόγω στρατοπεδικής αιδούς, είχε παραλείψει να βάλει.

Έτσι επιστρέφοντας, ο Χρήστος είδε κατάπληκτος τον Αϊ-Βασίλη του να έχει αποκτήσει το κατ’ εξοχήν γνώρισμα της ανδρική του υπόστασης και μάλιστα σε διαστάσεις που θα τις ζήλευε κι ο ίδιος ο Πρίαπος.

-Μα τι γίνεται εδώ; Ποιος το ζωγράφισε; Βάζει φωνή και γίνεται έξω φρενών.

Εμείς τσιμουδιά μπροστά σε κείνο το ξέσπασμα. «Μήτε είδαμε, μήτε ακούσαμε τίποτα».

-Γρήγορα τον στρατοπεδάρχη, επιμένει ο Χρήστος κι ανυπομονώντας, κίνησε να τον φέρει ο ίδιος. Ευκαιρία για εμάς να ξεκαρφιτσώσουμε απλά, το αίτιο της τόσης οργής του δασκάλου.

Σε λίγο τον βλέπουμε να επιστρέφει μαζί με έναν αγουροξυπνημένο μπάρμπα-Κανάκη.

-Μα είναι ανεπίτρεπτο, ακούμε να του λέει ο Χρήστος και σηκώνει το χέρι να του δείξει το «ανοσιούργημα».

-Πού είναι, ρωτάει ο μπάρμπα-Κανάκης και στο επίμαχο σημείο μήτε μια γρατζουνιά!

-Μα σας βεβαιώνω, ψελλίζει ο Χρήστος, εδώ ακριβώς, και μάλιστα τεραστίων διαστάσεων.

-Πήγαινε ξεκουράσου παιδί μου, του λέει εκείνος με κατανόηση. Δε φαντάζεσαι τι παιχνίδια σκαρώνει του ανθρώπου η κούραση!

Και φυσικά, μήτε τότε, μήτε κι αργότερα τολμήσαμε να ομολογήσουμε το «έγκλημά» μας στο Δάσκαλο.

Σχετικό με το παραπάνω περιστατικό είναι κι ένα ακόμα ευτράπελο που καταγράφει ο φαρσακίδης στην ιστορία-υποκεφάλαιο με τίτλο "Τσούκας, Φάκας, Κατσαμάκας".

Μετά τη Μακρόνησο, ο Φάκας και η παρέα του, ένα τρίο ομοούσιο και αχώριστο, είχαν τροφοδοτήσει το στρατόπεδο του Αϊ-Στράτη με καινούρια «μαργαριτάρια».

Ο Τσάπας κι ο Κατσαμάκας είχαν διαβάσει σε εφημερίδα κουτσομπολιά για τον «πριαπισμό» του Σοφοκλή Βενιζέλου, που χορεύοντας, όπως έλεγαν, είχε σκανταλίσει τη Φρειδερίκη.

-Ρε Γιώργη, τι είναι αυτός ο πριαπισμός; Ρωτάνε το Φάκα, καθότι τον είχαν αποδεχτεί σα μαρξιστικά διαβασμένο.

Κι ο Φάκας σνομπάροντας την άγνοιά τους:

-Α ρε κακαβάνια, τους λέει, διαβάστε λίγο και μαρξισμό να τα ξέρετε. Α μπρε, ο κομμουνισμός, ο σοσιαλισμός, ο πριαπισμός, όλα δικά μας!

Όλα δικά μας.

Όπως καλό είναι να αποκτήσετε το παραπάνω βιβλίο, που περιέχει πολλά τέτοια περιστατικά σπάνιας και ιδιαίτερης ανθρωπιάς.

Αντί επιλόγου, κλείνω τη σημερινή ανάρτηση με όσα σημειώνει ο συγγραφέας στο προλογικό σημείωμα της έκδοσης.

Παλιά μια κοπέλα είχε δει τα μακρονησιώτικα σχέδιά μου. Ταραγμένη, είχε σωπάσει για λίγο και μετά: "Ξέρεις", μου λέει, "προτού σας γνωρίσω, αν τα έβλεπα θα έλεγα, πως, όποιος τα έζησε, άλλο πια δε θα γελούσε ποτέ του".

Και όμως, είτε η θύμηση ζωντανέψει τα τότε, είτε σε κουβέντα με συντρόφους παλιούς, και τα χειρότερα ακόμα που είχαμε ζήσει θα φαντάξουν δεμένα με το γέλιο, το καλαμπούρι, το πείραγμα.
Το γέλιο στάθηκε ένας πολύτιμος σύντροφος σε δύσκολες ώρες. Θυμάμαι στο Μακρονήσι γελούσαμε συχνά, γελούσαμε πολύ. Με τη λύσσα του αλφαμίτη, με την κούρασή του να μας χτυπάει. Με την τρέλα, τον πόνο, με τις πληγές μας. Με ό,τι σήμερα πια δε θα γελούσες ποτέ.
Με το γέλιο δεμένες κι οι πρώτες απόπειρες για ψυχαγωγία. Τα ανέκδοτα, το αστείο, το πείραγμα, στάθηκαν το ζωογόνο αντίδοτο στις καταλυτικές επιπτώσεις μιας πολύχρονης κράτησης.

Και μπήκα στον πειρασμό, να καταγράψω, ξαναζώντας ότι έχει περισώσει η μνήμη. Και μέσα απ' αυτά και η πληροφόρηση του ανυποψίαστου αναγνώστη, για κάποιες ιδιαιτερότητες της στρατοπεδικής μας ζωής αλλά και τη σφυρηλατημένη, σε ώρες δοκιμασίας, συντροφικότητα.
Διαβάζοντας τούτα τα κείμενα, φίλος μου, γιατρός και ταξίαρχος, μου είχε πει με συγκίνηση:

"Θαύμαζα πάντα την ανιδιοτελή προσφορά σας και σας είχα κατατάξει σ' ένα ξέχωρο είδος ανθρώπων, ρομαντικών και απόμακρων. Τώρα όμως, είναι σαν να σας έζησα και σας έχω νοιώσει τόσο, μα τόσο, κοντινούς και οικείους"!

Εννιά δεκαετίες...

Προχτές το βράδυ στη στοά κουρτάκη, σε ένα μικρό αλλά όμορφο χώρο του καφέ etage litteraire, έγιναν τα επίσημα εγκαίνια της έκθεσης εικαστικών έργων, βιβλίων και φωτογραφικών ντοκουμέντων από τη συλλογή του εικαστικού-συγγραφέα γιώργου φαρσακίδη. Η επιλογή της ημέρας αποδείχτηκε ωστόσο ατυχής, καθώς συνέπεσε χωροχρονικά με τη συγκέντρωση αλληλεγγύης στον απεργό πείνας νίκο ρωμανό στο μοναστηράκι, πολύ κοντά στον χώρο της εκδήλωσης και με τον αποκλεισμό όλων των γύρω δρόμων σε μεγάλη ακτίνα από την αστυνομία, με συνέπεια να καταφτάσει αρκετός κόσμος αργοπορημένος, μετά το πέρας των ομιλιών. Αυτός όμως ήταν ένας αστάθμητος παράγοντας που δε μπορούσε να προβλεφθεί από πριν. Παρεμπιπτόντως, η πορεία ήταν αρκετά μαζική, πιθανότατα κάτι κοντά σε τριψήφιο νούμερο, όχι μόνο με μαύρους και αναρχικές συλλογικότητες, αλλά και με πολύ χύμα κόσμο, οργανώσεις του εξωκοινοβουλίου και τσόντα στο τέλος τη νεολαία σύριζα, που πάει με όλα. Κλείνει η παρένθεση.

Στην εκδήλωση (που άρχισε με εύλογη καθυστέρηση και όπου έδωσε το «παρών» εκ μέρους του πγ της κετουκε ο νίκος σοφιανός) μίλησαν για το γιώργο φαρσακίδη η δημοσιογράφος του ριζοσπάστη επί θεμάτων πολιτισμού, σοφία αδαμίδου, κι ο σπύρος χαλβατζής, με τον οποίο έχουν σχεδόν πενήντα χρόνια γνωριμίας από την εξορία τους στη λέρο.

Η αδαμίδου είπε (σε ελεύθερη απόδοση) μεταξύ άλλων ότι ο φαρσακίδης είναι ζωντανό αρχείο των αγώνων του λαού μας, μέσα από το έργο του –που μας δίνει δύναμη κάθε φορά που κάτι πάει να μας λυγίσει- και το αρχείο του, που με τόση φροντίδα διασώζει. Αν μπορούσαν βέβαια ένας καλλιτέχνης κι η τέχνη συνολικά να αλλάξουν από μόνοι τους τον κόσμο, ο πλανήτης μας δε θα ήταν ένα λουτρό αίματος και δυστυχίας για τους λαούς. Όσοι στρατεύονται στο καλλιτεχνικό τους έργο –που κάποιοι το λένε στρατευμένο για να το απαξιώσουν, ενώ είναι προσευχητάρι των λαών- δεν αντανακλούν απλά την πραγματικότητα, αλλά γίνονται οργανωτές του κοινωνικού συναισθήματος και με την τέχνη τους στήνουν γέφυρες επικοινωνίας με τους άλλους.

Στη συνέχεια έκανε μια μικρή αναδρομή στην προσωπική διαδρομή του φαρσακίδη: από τα παιδικά του χρόνια στην οδησσό, όπου το μοναδικό του δεκαράκι στο σχολείο ήταν στην ιχνογραφία, και τις μάχες του με τον ελας, όπου έχασε κάποια σκίτσα του και του τα επέστρεψε πολλά χρόνια αργότερα ένας βούλγαρος στρατιώτης που τα βρήκε και τα κράτησε…· ως την εξορία και τα βασανιστήρια στα μαρτυρικά ξερονήσια (αϊ-στράτης, μακρόνησος, λέρος, γυάρος), όπου βρήκε ωστόσο την ευκαιρία να αναπτύξει περαιτέρω το δημιουργικό του ταλέντο, έχοντας ως βασικά του εργαλεία βότσαλα και κουταλοπίρουνα –καθώς απαγορεύονταν τα αιχμηρά αντικείμενα. Μια διαδρομή γεμάτη πνευματική αγρύπνια και γνήσια ανθρωπιά, που έβαλε το δικό της λιθαράκι για να ανθρωπεύσει ο άνθρωπος. Και μια ζωή που δε θα ήθελε να την αλλάξει στο παραμικρό, γιατί όπως συνήθιζε να του λέει κι η μητέρα του «είσαι που είσαι χοντροκέφαλος, τουλάχιστον να μη γυρίσεις με σκυμμένο κεφάλι…».

Κλείνοντας η αδαμίδου σημείωσε πως η τέχνη του φαρσακίδη συμβάλλει με το δικό της τρόπο στην εξύψωση και την ολοκλήρωση της ανθρώπινης προσωπικότητας κι ότι η κοινωνία που ονειρευόμαστε θα έχει κάτι από τη δύναμη και το ήθος αυτής της γενιάς που πάλεψε κι αντιστάθηκε.

Στη δική του σύντομη παρέμβαση –που δεν ήταν από στήθους, για να μην ξεχαστεί τίποτα, ήταν όμως από καρδιάς- ο χαλβατζής στάθηκε στο ξεχωριστό έργο και τη στάση του φαρσακίδη που σμιλεύουν αγωνιστικές συνειδήσεις και για τα οποία τον τιμούν ως σήμερα οι σύντροφοί του, κάθε γενιάς. Ενώ σημείωσε και δύο σχετικά άγνωστα στοιχεία από τη διαδρομή του καλλιτέχνη.

Πρώτον, τις τέσσερις διαλέξεις που έδωσε στην εξορία, στο λακκί της λέρου, πάνω σε θέματα τέχνης και αισθητικής, τον χειμώνα του 67-68, λίγες μέρες πριν από τη 12^η ολομέλεια και τη διάσπαση του κκε. Οι διαλέξεις αυτές ασκούσαν κριτική σε ανορθολογικές προσεγγίσεις άλλων συνεξόριστων καλλιτεχνών και στάθηκαν αφορμή για πλούσια συζήτηση και γόνιμες αναζητήσεις, βοηθώντας πολλούς συντρόφους του φαρσακίδη να κατασταλάξουν και να βρουν το δρόμο τους.

Το δεύτερο στοιχείο είναι η χιουμοριστική διάθεση και τα πειράγματα του φαρσακίδη –που χαρακτήρισε για παράδειγμα ραδιούργους τους φίλους που ανέλαβαν τις προάλλες να του ετοιμάσουν μια σύναξη-έκπληξη για τα γενέθλιά του.

Στα γενέθλια αυτά ο φαρσακίδης έπιασε τα δεύτερα –ήντα, συμπληρώνοντας αισίως εννιά δεκαετίες ζωής και τουλάχιστον επτά καλλιτεχνικής δημιουργίας και αταλάντευτης αγωνιστικής στάσης. Και συνεχίζει απτόητος, εκδίδοντας συνεχώς καινούρια βιβλία, ενώ συμπεριλήφθηκε και στην οργανωτική επιτροπή που θα αξιολογήσει τις προτάσεις για το λογότυπο των 100χρονων του κκε –στα οποία θα φτάσει κι αυτός ενεργός και ακμαίος για να δώσει το «παρών»- σε έναν διαγωνισμό που θα μπορούσε να έχει εναλλακτικά ως τίτλο την ερώτηση: ποιο είναι το πιο όμορφο σφυροδρέπανο που έχετε δει ποτέ; Αλλά αυτό έχουμε καιρό μπροστά μας να το δούμε.

Όσοι ενδιαφέρονται, μπορούν να επισκεφτούν (με ελεύθερη προφανώς είσοδο) την έκθεση με τα έργα του φαρσακίδη στη  στοά κουρτάκη, κολοκοτρώνη 59β.

Πορεία ζωής - Αναζητώντας την Ιθάκη

Επιλογή αποσπασμάτων αντί παρουσίασης

Η προηγούμενη αναφορά του μπλοκ στο λεύκωμα του φαρσακίδη με τίτλο «αναζητώντας την ιθάκη» ήταν κατ’ ουσίαν απλή αναπαραγωγή ενός δελτίου που ‘χα λάβει ηλεκτρονικά, με μια σύντομη παρουσίαση της έκδοσης. Αυτή τη φορά γράφω το κείμενο έχοντας προμηθευτεί και διαβάσει το βιβλίο, κι επιλέγω να αναπαράγω δυο-τρία χαρακτηριστικά σημεία που ίσως κεντρίσουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Καταρχάς ένα απόσπασμα από την ομιλία του στο αμφιθέατρο του πανεπιστημίου αθήνας, με θέμα ‘η τέχνη στα στρατόπεδα εξορίστων’.

Σύμφωνα με την επικούρεια αντίληψη, την οποία είχα κληρονομήσει από τον πατέρα μου, για το πώς η δημιουργία πρέπει να αποβλέπει στο καλό των ανθρώπων, είχα στρατεύσει τις όποιες εικαστικές επιδόσεις μου στον χώρο του ιδεολογικού μου πιστεύω. Δουλεύοντας στους γερμανικούς φούρνους έκανα γελοιογραφίες, σατιρίζοντας τους υπερφίαλους κατακτητές. Πολεμώντας στο αντάρτικο θα απεικονίσω τα συμβάντα της εκεί ζωής μας σε σκίτσα και στο σύρμα της μακρονήσου τα βασανιστήρια και τους βασανιστές, μα πάντα με την πρόθεση να καταγγείλω και να πληροφορήσω. Στη δεκαετία του ’50, στο στρατόπεδο του αϊ-στράτη, θα μάθω πως, τον καιρό του ομήρου, το καλό και το ωφέλιμο ήταν ταυτόσημα του ωραίου και ότι ο ανώνυμος τοιχογράφος της αλταμίρα, όταν ζωγράφιζε τα ανεπανάληπτα σε ομορφιά και κίνηση ζώα, δεν αποσκοπούσε παρά να μεταδώσει την πείρα του κυνηγού στους νεότερους. Διάβασα ότι ο αϊζενστάιν, την εποχή που κινηματογραφούσε το «αλέξανδρος νέφσκι», παραμερίζοντας αισθητικούς πειρασμούς, δάγκωνε τις γροθιές του που δεν ήταν έτοιμη η ταινία για να την «πετάξει σαν χειροβομβίδα ενάντια στον εχθρό».

Και εμείς, δουλεύοντας σε συνθήκες αντίξοες τα σκηνικά του στρατοπεδικού μας θεάτρου, αντλούσαμε κουράγιο από την αίσθηση των στιγμών της χαράς που θα δίναμε στους ταλαιπωρημένους από την πολύχρονη κράτηση συνεξόριστούς μας. Ζωγραφίζαμε, χαράζαμε, τυπώναμε κάρτες στο αϊ-στράτη και επί χούντας αργότερα, στη γυάρο και τη λέρο. Να μάθουν οι έξω ότι ζούμε και κρατάμε άπαρτο το αγωνιστικό μας χαράκωμα. Πρότυπά μας οι μεγάλοι ρεαλιστές που είχαν θέσει την τέχνη τους στην υπηρεσία των λαϊκών συμφερόντων. Θαυμάζαμε το μαγιακόφσκι που είχε στρατεύσει την ποίησή του στην καταπολέμηση του αναλφαβητισμού, τους ριβιέρα και σικουέιρος που ζωγράφιζαν σκυμμένες πλάτες και γερμένα κεφάλια αγροτών, αμερικάνους ληστές πετρελαίων, τραπεζίτες με τη βίβλο και πόρνες της υψηλής κοινωνίας. Αλλά και την απελευθερωμένη γη, με τους γεωπόνους, τα τρακτέρ και τα λαϊκά πανηγύρια. Χαιρόμασταν την καυστική ειρωνεία του πικάσο για τους αρνητές του κοινωνικού περιεχομένου στην τέχνη και τη δήλωσή του στους βολεμένους αστούς ότι τα έργα του «είναι βόλια που στοχεύουν πάνω τους».

Μετά τη διάλυση των στρατοπέδων, ζώντας την κοινωνία της «ελεύθερης αγοράς», πιστοποιούσα όλο και περισσότερο ότι η τέχνη που δεν ξανοίγει προοπτικές ενός κόσμου καλύτερου, που προβάλλει σαν αυτοσκοπό τη βία και την απληστία του κέρδους, η τέχνη που της είναι αδιάφορος ο ανθρώπινος πόνος, που πολεμά τις χαρές της ζωής, την ομορφιά, τη φύση, τον έρωτα, δεν είναι παρά τέχνη σύμφωνη με τις επιταγές των προνομιούχων της νέας τάξης πραγμάτων.

Ένα ακόμα απόσπασμα από την ομιλία του στο 14^ο συνέδριο του κκε, όπου εκλέχτηκε μέλος του προεδρείου.

Συντρόφισσες και σύντροφοι, είμαι μέλος της κο εικαστικών και αυτά που θα πω απηχούν και τη συνολική άποψη της αχτίδας των καλλιτεχνών. Τόσο εμείς όσο και οι ιδεολογικοί μας αντίπαλοι γνωρίζουν πως η τέχνη φέρνει αποτέλεσμα εκεί που οι άλλοι τρόποι είναι ανίσχυροι και ότι η ανθρωπιστική τέχνη των αρχών του αιώνα μας στάθηκε το ιδεολογικό θεμέλιο της επανάστασης. Ο στάλιν είχε αποκαλέσει τους ανθρώπους της τέχνης «αρχιτέκτονες ανθρωπίνων ψυχών». Και πρέπει να πω (εκφράζοντας την πικρία του κομματικού χώρου της τέχνης), πως η πολιτιστική πολιτική του κόμματος στάθηκε άκρως επιφυλακτική απέναντι στους καλλιτέχνες, αμφισβητώντας την ικανότητά τους να αυτοπροσδιοριστούν και να λειτουργήσουν σαν κομμουνιστές. Η πολιτιστική πολιτική του κόμματος στάθηκε καταστροφική διαλύοντας τις κο των καλλιτεχνών. Και αγνοώντας τη μεγάλη μάζα των δημιουργών, που απογοητευμένοι ξέκοβαν από τις κομματικές οργανώσεις, με αποτέλεσμα να ανακοπεί ο πολιτιστικός οργασμός των πρώτων χρόνων της μεταπολίτευσης. Σύντροφοι, επανέρχομαι για πολλοστή φορά τονίζοντας την ανάγκη να δημιουργηθεί επιτέλους ένας φορέας περισυλλογής πολύτιμων ντοκουμέντων των αντιστασιακών μας αγώνων, που χάνονται ανεπίστρεπτα…

Συντρόφισσες και σύντροφοι, δε συμφωνώ με την απλουστευμένη αντίληψη που καταλογίζει σε κάποιους ηγέτες δαιμονικές ιδιότητες αρνητικού χαρακτήρα. Ο μαρξισμός μας διδάσκει ότι οι μάζες είναι εκείνες που δημιουργούν ιστορία και ο κάθε ηγέτης δεν είναι παρά ο εκφραστής ενός αποτελέσματος μακροχρόνιων κοινωνικών διεργασιών. Ας μελετήσουμε σε βάθος το πώς ένας λαός που πραγματοποίησε κι υπερασπίστηκε την επανάσταση του οχτώβρη έχει δεχτεί με τόση απάθεια τη διάλυση της σοβιετικής ένωσης. Με την επανάσταση του οχτώβρη η εξουσία δόθηκε στο λαό. Κάτω από ποιες διαδικασίες λοιπόν, παραβιάζοντας τις υποθήκες του λένιν, η λαϊκή εξουσία έγινε η ανεξέλεγκτη γραφειοκρατική εξουσία των προνομιούχων. Όταν στη σοβιετική ένωση ένας ηγέτης αυτοστολίζεται με μετάλλια και διακρίσεις για ανύπαρκτα κατορθώματα και ένα βιβλίο ασήμαντο, όταν ο ίδιος θα βολέψει προνομιακά το απέραντο σόι του και το μαφιόζο γαμπρό του, πώς θα το χαρακτηρίσω, αν όχι εκτροπή από τα λενινιστικά ιδεώδη;

Παλιότερα, ταξιδεύοντας σε κάποια σοσιαλιστική χώρα, αν ρωτούσατε: τίνος είναι αυτό το όμορφο σπίτι ή αυτό το πολυτελές αυτοκίνητο; Η απάντηση ερχόταν σαν κάτι πολύ φυσιολογικό: θα είναι κανενός στελέχους του κόμματος. Είναι γνωστό ότι η χωρίς έλεγχο εξουσία διαφθείρει και η εκεί εξουσία διεφθάρη και από τα σπλάχνα της ξεπήδησαν οι σημερινοί στυλοβάτες της καπιταλιστικής παλινόρθωσης. Αν είναι γνώρισμα των κομμουνιστών η αυταπάρνηση, τότε πώς θα παραβάλω τους εκεί «επιβήτορες της εξουσίας» με τους δικούς μας παλαίμαχους και τους ωραίους νεκρούς των αγώνων μας; Τι σχέση έχουν με αυτούς οι λενινιστές που είχαν προσφέρει τα νιάτα τους πραγματώνοντας το θαύμα της σοσιαλιστικής οικοδόμησης; Τι σχέση έχουν με αυτούς οι μαχητές του αντιφασιστικού πολέμου που, παίρνοντας το κομματικό τους βιβλιάριο, φεύγανε για τους πιο επικίνδυνους τομείς του μετώπου;

Και καλό θα ήταν να μην το ξεχάσει η αυριανή ηγεσία ότι οι οπορτουνιστικές τάσεις είχαν κυοφορηθεί όχι στη βάση, αλλά στις κορυφές του κομματικού μας μηχανισμού. Με τρομάζουν οι εύκολοι χαρακτηρισμοί, η συνθηματολογία και η υπεραπλούστευση.

Και δεν πρέπει να συμβεί εκείνο που οι παλιότεροι από μας το γνωρίζουν, ότι κάθε φορά που το κόμμα ξεπερνούσε μια κρίση οπορτουνιστικού δεξιού χαρακτήρα, οι αριστερίστικες τάσεις παίρνανε τη ρεβάνς. Και ο λένιν στάθηκε το ίδιο αμείλικτος απέναντι και στον αριστερό και στο δεξιό οπορτουνισμό! Σύντροφοι, ο μικροαστισμός φωλιάζει κάτω από τις κραυγαλέες υπερεπαναστατικές διακηρύξεις και την ισοπεδωτική απολυτότητα. Ο λένιν είχε το φόβο ότι όταν η επανάσταση γίνει εξουσία, πολλοί θα είναι οι αετονύχηδες που θα θελήσουν να επωφεληθούν (άλλωστε το ίδιο δε συνέβη κι εδώ με κάποιους φερέλπιδες μνηστήρες της εξουσίας;).

Ωστόσο είναι αρκετά και τα πρώην μέλη του κόμματος με διαφορετικές προσεγγίσεις, που παραμένουν ωστόσο συναγωνιστές των κοινών μας αγώνων κι ας μην τους χαρίσουμε, με απρόσεκτους χειρισμούς, στους πολιτικούς μας αντίπαλους. Παραμένω αισιόδοξος πιστεύοντας πως οι ηθικές και αγωνιστικές παραδόσεις του κόμματός μας είναι βαθιά ριζωμένες στη συνείδηση του λαού μας και πως από τις αμέτρητες προσφορές του λαού μας τίποτα δεν πήγε χαμένο. Συντρόφισσες και σύντροφοι ας βαραίνει στην εκλογή της καινούριας μας ηγεσίας το κριτήριο του κομματικού ήθους. Ας πολεμήσουμε κάθε αχαλίνωτη φιλοδοξία για αναρρίχηση, για να ξαναστήσουμε πιο μελετημένη και θελκτική τη σοσιαλιστική μας προοπτική.

Την τοποθέτηση του φαρσακίδη τη μνημόνευσε στη δική του ομιλία ο χαρίλαος, θυμίζοντας την απάντηση του στάλιν όταν τον ρώτησαν από ποια παρέκκλιση προέρχεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος, από τη δεξιά ή την αριστερή παρέκκλιση, και απάντησε πως μεγαλύτερος κίνδυνος για το κόμμα είναι αυτός που υποτιμάμε. Ανεξάρτητα από το βαθμό συμφωνίας του καθενός με την κριτική αυτή πάντως, η ουσία είναι πως θίγει κρίσιμα ζητήματα, ειδικά στον χώρο των καλλιτεχνών, και προβλήματα με σχετικά διαχρονικά χαρακτήρα.

Κλείνουμε την ανάρτηση με το υποκεφάλαιο «ευχής έργο» (σελ 100) που αναφέρεται σε ένα ανέκδοτο έργο του φαρσακίδη.

Εδώ και πάνω από δώδεκα χρόνια είχα ετοιμάσει ένα βιβλίο-λεύκωμα για τον αϊ-στράτη, με εξακόσιες πενήντα σελίδες και κοντά τετρακόσιες φωτογραφίες και σχέδια, με τίτλο «οι θερμοπύλες του αιγαίου». Στα περιεχόμενα του λευκώματος, αρκετές συνεντεύξεις που είχα πάρει από παλαίμαχους τω αγώνων, οι οποίοι δεν υπάρχουν πια στη ζωή. Από το εκδοτικό της σύγχρονης εποχής είχε κυκλοφορήσει και μια καλοτυπωμένη έγχρωμη κάρτα που ανήγγειλε την άμεσης προσεχή έκδοση του λευκώματος. Από τότε συμπληρώθηκαν δέκα χρόνια, το βιβλίο-λεύκωμα δεν εκδόθηκε και τελικά αποσύρθηκε. Θυμάμαι τον όγδοο χρόνο (της μη έκδοσης) ο τότε διευθυντής της τυποεκδοτικής είχε προτείνει να αναλάβει τη διαμόρφωση κι εκτύπωση αφιλοκερδώς του λευκώματος (για να περισωθούν οι πολύτιμες για την ιστορία του κόμματος μαρτυρίες) και στη συνέχεια να επιστραφεί τυπωμένο στη σύγχρονη εποχή για διάθεση και εμπορική εκμετάλλευση. Δε γνωρίζω για ποιο λόγο η πρόταση απορρίφθηκε, αλλά εύχομαι το πολύτιμο υλικό, που πρέπει να έχει καταχωρισθεί ηλεκτρονικά, να επισύρει το ενδιαφέρον κάποιου για την αξιοποίησή του σα συμβολή στη διάσωση της ιστορικής μνήμης.

Αύριο το βράδυ στο μουσείο της μακρονήσου στο θησείο θα γίνει μια εκδήλωση παρουσίασης του λευκώματος. Και θα ‘ταν ευχής έργο για όσους μπορέσουν να παρευρεθούν (όπως και για όλους μας εξάλλου) να φύγουν από την εκδήλωση έχοντας μια δέσμευση τουλάχιστον για την άμεση έκδοση αυτού του υλικού.

Περισσότερα για το λεύκωμα και το συγγραφέα του, μπορείτε να βρείτε στα αφιερώματα του ριζοσπάστη και του 902, καθώς και στην προσωπική του ιστοσελίδα.

Αναζητώντας την Ιθάκη - Πορεία Ζωής

Η κε του μπλοκ έλαβε στο ηλεκτρονικό της ταχυδρομείο και προωθεί με ιδιαίτερη χαρά, υπό τη μορφή ανάρτησης, την αναγγελία της κυκλοφορίας του νέου βιβλίου του μακρονησιώτη ζωγράφου-συγγραφέα-εικαστικού γιώργου φαρσακίδη, που δεν είναι υπερβολή να ισχυριστούμε ότι ενσαρκώνει τις περιπέτειες και πρωτίστως τις ευαισθησίες των αγωνιστών του λαϊκού κινήματος του περασμένου αιώνα. Με την ευχή να είναι καλοτάξιδο το βιβλίο, κλείνω την εισαγωγική παράγραφο και παραθέτω το δελτίο τύπου, το βιογραφικό του συγγραφέα, καθώς κι ένα απόσπασμα από το βιβλίο του.

Αναζητώντας την Ιθάκη

…Πορεία ζωής…

ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΑΡΣΑΚΙΔΗΣ

Ένα συγκλονιστικό οδοιπορικό σε αναζήτηση της Ιθάκης που διασχίζει τις κρίσιμες φάσεις της νεοελληνικής ιστορίας.

Από την επέμβαση του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος στην Ουκρανία, την Μικρασιατική Καταστροφή και την προσφυγιά.

Μνήμες της πρώιμης νιότης, χρόνια αγάπης και νοσταλγίας της Πρώτης Πατρίδας, της Οδησσού. Ο ξεριζωμός και η εγκατάσταση στη Θεσσαλονίκη. Στις γειτονιές του Ντεπώ, στη γη μιας Καινούργιας Πατρίδας, θα ζήσει τον Μάη του ’36, με τους συγκλονιστικούς απεργιακούς αγώνες, και τη δικτατορία του Μεταξά. Το Έπος της Αλβανίας, τη τριπλή Κατοχή, την Αντίσταση, το Κράτος του Τρόμου, και τον Εμφύλιο. Θα ζήσει τον Ζόφο των Πέτρινων Χρόνων που ακολούθησε.

Ο συγγραφέας, πιστεύοντας ότι η δημιουργία πρέπει να αποβλέπει στο καλό των ανθρώπων, στρατεύει τις εικαστικές επιδόσεις στο ιδεολογικό του πιστεύω. Κατά την Κατοχή, αυτοδίδακτος, σατιρίζει με τις γελοιογραφίες του τους υπερφιάλους κατακτητές και τους ελληνόφωνους συνεργάτες τους. Πολεμώντας σαν ανταρτοεπονίτης καταγράφει σε κείμενο και σε σκίτσα τη ζωή τους στο αντάρτικο. Στο κολαστήριο της Μακρονήσου τα βασανιστήρια και τους βασανιστές, μα πάντα με πρόθεση να πληροφορήσει τους συνανθρώπους του.

Στα αυτοβιογραφικά κείμενα του βιβλίου, σελίδες τις ιστορίας γραμμένες με την γλώσσα της βιωματικής μνήμης και της Τέχνης. Σελίδες όπως τις έχει ζήσει ο συγγραφέας πολεμώντας στα βουνά της Μακεδονίας και στη δεκαεξάχρονη παραμονή του στα «αναμορφωτήρια» των κρατούντων.

Κείμενο και εικόνες καθηλώνουν σπάζοντας το φράγμα των καιρών και της λήθης, προειδοποιούν και κραυγάζουν «Άνθρωποι Γρηγορείτε».

«Έχοντας πρότυπα τους μεγάλους δημιουργούς που είχαν θέσει την τέχνη τους στην υπηρεσία των λαϊκών συμφερόντων», μας λέει ο συγγραφέας, «δουλεύοντας σε συνθήκες αντίξοες αντλούσαμε κουράγιο από την αίσθηση της χαράς που δίναμε στους ταλαιπωρημένους από την πολύχρονη κράτηση συνεξόριστούς μας.

Ζωγραφίζαμε, χαράζαμε, τυπώναμε κάρτες στον Αϊ Στράτη και αργότερα, επί Χούντας στη Γυάρο και Λέρο. Να μάθουν οι έξω ότι ζούμε και κρατάμε άπαρτο το αγωνιστικό μας χαράκωμα!

Αργότερα, ζώντας τη ζούγκλα της “ελεύθερης αγοράς” πιστοποιούσα όλο και περισσότερο ότι: Η τέχνη που δεν ξανοίγει προοπτικές ενός κόσμου καλλίτερου, που προβάλει σαν αυτοσκοπό τη βία και την απληστία ου κέρδους, μια τέχνη που της είναι αδιάφορος ο ανθρώπινος πόνος, που πολεμά τις χαρές της ζωής, την ομορφιά, τη φύση, τον έρωτα, δεν είναι παρά μια τέχνη σύμφωνη με τις επιταγές των προνομιούχων της Νέας Τάξης Πραγμάτων».

Το βιβλίο, σχήματος 27Χ21, είναι τετράχρωμο, 128 σελίδων και τυπωμένο σε χαρτί velvet.

Απόσπασμα από το βιβλίο

(Επίλογος)

Τα απρόσμενα της τελευταίας σελίδας

Ο σύντροφος μου Ηλίας, καρδιολόγος και φίλος, τρεις φορές (για τρία χρόνια την κάθε φορά) μου είχε δώσει παρατάσεις ζωής! Να γράψω, όπως και το έκανα, τρία βιβλία.

Ομως με τα χρόνια που πέρασαν (δεκαοχτώ ως τα σήμερα), αποθρασύνθηκα κι έχω γράψει πολύ περισσότερα. Το τελευταίο βιβλίο-λεύκωμα που κρατάτε στα χέρια σας, κάτι σαν απάνθισμα μιας ζωής, μιας πορείας προς την Ιθάκη. Και όπως ένα βιβλίο, έτσι και το κάθε ταξίδι ζωής έχει το τέλος του. Καλοδεχούμενο. Κι όταν είναι στην ώρα του, να το δεχτείς «...σαν έτοιμος από καιρό...».

Εκεί λοιπόν, στα σύνορα της ανυπαρξίας, έτοιμος να ξανασμίξω με τη Μάνα μας Φύση, ανοίγω τα μάτια μου και τα τρίβω, να καλοειδώ και να τα πιστέψω... Κι είναι μπροστά καθισμένος ο Χριστός, προφανώς έτοιμος να με δικάσει για τις αμέτρητες αμαρτίες μου. Ενας ξανθούλης, γαλανομάτης, καλοσυνάτος Χριστός όπως τον θέλουν οι προνομιούχοι-αρχιαπάνω της αρείας φυλής. Μόλις συνήρθα από το ξάφνισμα, βιάστηκα να ζητήσω συγνώμη που είχα νομίσει πως δεν υπήρχε. Ομως, την «αγάπη για τον πλησίον που δίδαξες», τόλμησα και του είπα, «την έχω πληρώσει πολύ ακριβά. Κι όταν στο Μακρονήσι το άκουσαν οι αλφαμίτες, αγρίευαν: «Ωστε έτσι, ρε πούστη, τη θέλεις και πανανθρώπινη», και δώσ' του να με χτυπούν πάνω στα τραύματα ώσπου μου ξανασπάσαν τα χέρια.

Οταν είχες κηρύξει, Χριστέ μου, την επανάσταση λέγοντας «Φωτιά ήρθα να βάλω στη γη... και ο μη έχων πωλησάτω το ιμάτιο αυτού και αγορασάτω μάχαιραν» δεν βρήκα μάχαιρα κι είχα στεριώσει με σύρμα την κάννη στο σαραβαλάκι το όπλο μου και με έξι σφαίρες εφόδιο κινήσαμε, άγουροι, νηστικοί και μισοξυπόλυτοι, να πολεμήσουμε τους σιδερόφρακτους Γερμανούς.

Και πόσο χαρήκαμε όταν μάθαμε ότι κλοτσηδόν είχες πετάξει απ' το Ναό σου την Τρόικα και τους κάθε λογής διαπλεκόμενους, τραπεζίτες και «προμηθευτές οπλικών συστημάτων». Μα όπως γίνεται πάντα και μας το λέει κι ο μπαρμπα-Κώστας:

... Ως ο ήλιος να πέσει και νάρθει το δείλι, τον σταυρό σου σκαρώσαν οι εχθροί σου κι οι «φίλοι».

Στο Μακρονήσι, αργότερα, το θυμάσαι; είχαμε βαδίσει τον Γολγοθά μας για τη Χαράδρα των μαρτυρίων. Μοναχά που για μας, που ματώναμε πλάι Σου για έναν κόσμο καλύτερο, σύντροφέ μας Χριστούλη, για μας δεν υπήρξε Ανάσταση...

Και αποτόμως με ξύπνησαν!

«Και τι θα κάνεις, παππούλη;» με είχε ρωτήσει η κοπελίτσα «αν επιμένει να μη σ' αγαπάει ο Θεούλης και δεν βιάζεται να σε πάρει κοντά του;». Και δυσκολεύτηκα ν' απαντήσω όπως δυσκολεύομαι πάντα όταν με ρωτάνε παιδιά.

Βιογραφικό

Γεννήθηκε στην Οδησσό της Σοβιετικής Ένωσης. Ανταρτοεπονίτης, δεκαοχτώ χρονών, δύο φορές τραυματίας σε μάχη με Γερμανούς και Βούλγαρους, έμεινε ανάπηρος στα δύο του χέρια. Κατά διαστήματα έχει κάνει σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και άλλους τόπους κράτησης – Μακρόνησος, Αη Στράτης, Γυάρος, Λέρος – δεκαεξήμισι χρόνια.
Αυτοδίδακτος στους τόπους της κράτησης του, ζωγραφίζει και χαράζει θέματα με περιεχόμενο από τη ζωή των συγκρατούμενων συναγωνιστών του κι αργότερα από τους αγώνες του ελληνικού λαού.
Μετά την πτώση της χούντας, ο Γ. Φαρσακίδης δημοσιεύει εργασίες του σ' εφημερίδες, εκθέτει, τυπώνει και κυκλοφορεί τα έργα του.
Το 1984, το βιβλίο του η Πρώτη Πατρίδα παίρνει το πρώτο βραβείο της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.
Η εικαστική και η λογοτεχνική του δουλειά γίνεται γνωστή στη Σοβιετική Ένωση κι άλλες χώρες. Κριτικά σχόλια και παρουσίαση δημοσιεύονται στην Πράβντα, στην Ισβέστια, στη Σοβιέτσκαγια Κουλτούρα και άλλα έντυπα και μέρος της εργασίας του προβάλλεται από τη σοβιετική τηλεόραση.
Καλεσμένος από την εφημερίδα Πράβντα στο γιορτασμό για τα 30χρονα της αντιφασιστικής νίκης, ο Γ. Φαρσακίδης τιμήθηκε για την αγωνιστική και καλλιτεχνική του δραστηριότητα με το Ανώτατο Χρυσό Μετάλλιο της Σοβιετικής Επιτροπής Ειρήνης.
Στα επόμενα χρόνια συνεχίζει τη δραστηριότητα του οργανώνοντας εκθέσεις των εικαστικών του έργων, ταξιδεύοντας και συγγράφοντας μια σειρά βιβλίων που αφορούν τόσο τα προσωπικά του βιώματα, όσο και δοκίμια σε θέματα ιστορικά και φιλοσοφικά.
Βιβλία του που εκδόθηκαν ακόμη είναι:
«Ποτέ τους δεν έγιναν είκοσι», «Ο Φιλόσοφος», «Ιαματικά «ψεύδη» και βέβηλες προσεγγίσεις», «Ένδεκα μέρες και τρεις χρονιές του εμφυλίου», «Της πρώιμης νιότης», «Σα πας στον πηγαιμό για την Ιθάκη», «Μια επαίσχυντη συμφωνία και το ολοκαύτωμα του Χορτιάτη».
Ακόμη κυκλοφορούν μια σειρά από λευκώματα με δικά του έργα:
«Μακρόνησος», «Τόποι εξορίας», «Του έρωτα και της μοναξιάς», «Επαγγέλματα του δρόμου», «Για το παιδί, για τη ζωή, για την Ειρήνη», «Εδώ Πολυτεχνείο». «Δέκα χαρακτικά» κ.ά.
Γίνονται παρουσιάσεις του έργου του στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηνών, στο Στοά Βιβλίου Αθήνα, στη Δημοτική Πινακοθήκη Θεσσαλονίκης, στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης, στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Νεάπολης στην Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών στην Αθήνα και σε πολλά άλλα μέρη της Ελλάδας (Κατερίνη, Κιλκίς, Αμφιλοχία, Λέρο, Περιστέρι κ.ά.).πό την εφημερίδα Πράβντα στο γιορτασμό για τα 30χρονα της αντιφασιστικής νίκης, ο Γ. Φαρσακίδης τι-μήθηκε για την αγωνιστική και καλλιτεχνική του δρα-στηριότητα με το Ανώτατο Χρυσό Μετάλλιο της Σοβιε-τικής Επιτροπής Ειρήνης.

Ο Γιώργος Φαρσακίδης είναι μέλος του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδας και της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών.

Μπορείτε να επισκεφτείτε και την ιστοσελίδα του γιώργου φαρσακίδη στη διεύθυνση: http://www.farsakidis.gr/