Ξέρεις τι είναι να έχει τέτοια ωραία μέρα, χαρά λαού, λες και είναι Πρωτομαγιά (του ’44) κι εσύ να λείπεις; Να βγαίνει ο κόσμος για ηλιακό προσκύνημα, να φωτοσυνθέσει σε πάρκα και αλσύλλια, να διώξει την υγρασία από τις αρθρώσεις και την κλεισούρα από την ψυχή του. Να γεμίζει το Σκοπευτήριο παρέες, οικογένειες, παιδικές φωνές, ακόμα και φασαίους που παραγγέλνουν καλαμαράκια από το Efood. Να γιορτάζει η φύση, να θριαμβεύει η ζωή, να έρχεται η άνοιξη με πολλά διάπλατα παράθυρα. Και 200 χαρταετοί να κάνουν έφοδο στον ουρανό της Καισαριανής, αλλά να μη φεύγουν πολύ ψηλά, κουβαλώντας κάτι από το φορτίο του χώρου και το βάρος της συγκίνησης.
Να γίνεται ο τοίχος στην Καισαριανή τέρμα, για το παιχνίδι των παιδιών και όχι για τη ζωή τους, όπως του 14χρονου Ανδρέα Λυκουρίνου, που ήταν ήδη «σεσημασμένος αντιστασιακός» στα 13 του, όταν τον συνέλαβαν (και εσύ να σκέφτεσαι αν είσαι ακόμα νέος στα 40 και αν έχεις αφήσει τίποτα πίσω σου -ή αν είναι αρκετά ώριμα τα παιδιά του Γυμνασίου να ξέρουν για τι παλεύουμε και να δώσουν βιογραφικό στην ΚΝΕ).
Να μη γίνεται ο τοίχος σύνορο του κόσμου (όπως έγραφε ο Βάρναλης), ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, στον άνθρωπο και τον φασίστα, παρά μόνο ανάμεσα στο γλέντι της Καθαράς Δευτέρας και την κατάνυξη, που σου επιβάλλει αυθόρμητα η ατμόσφαιρα του χώρου -μια αύρα μοναδική, σχεδόν υλική μα αόρατη, που θα την ζήλευε και η τσιμεντωμένη Ακρόπολη, υποκλινόμενη στη δική μας «Ακρο»...
Αλλά κυρίως να σπάει ο τέταρτος τοίχος για το κοινό, που βρίσκει καταφύγιο και ηρεμία στο Σκοπευτήριο, χαίρεται τον χώρο, τον κάνει δική του υπόθεση, και υψώνει δικό του (αντιφασιστικό) τείχος προστασίας από τις ακρίδες της εμπορευματοποίησης και όσους τον βλέπουν ως πεδίο βολής -για τα κέρδη τους ή στην κυριολεξία, πχ ο Κούβελος.
Να βλέπεις τους σφους με τα περιβραχιόνια, που χρεώθηκαν να ανοίξουν τον χώρο, θυσιάζοντας μια αργία -ελάχιστος φόρος τιμής για όσους θυσίασαν τη ζωή τους για έναν καλύτερο κόσμο -όπου η ζωή δε θα είναι απλώς επιβίωση, κι αυτό με αμφίβολα αποτελέσματα. Και τους επισκέπτες που πήγαιναν ενθουσιασμένοι, σαν καλά μαθητούδια, να πουν το μάθημα* που πήραν αυτές τις μέρες. Και να απορήσουν ρητορικά γιατί δε μαθαίνουμε τίποτα για τους 200 στο σχολείο και πόσο συναρπαστικό θα ήταν για τα παιδιά ένα μάθημα Ιστορίας, που θα έλεγε την αλήθεια.
*Πχ ότι οι περισσότεροι από τους 200 δεν ήταν τυπικά «Αντιστασιακοί» -όπως τους έλεγαν ντροπαλά όσοι αρνούνταν συνειδητά να τους πουν κομμουνιστές- γιατί ήταν κρατούμενοι από τα χρόνια του Μεταξά και των διαδόχων του, που τους παρέδωσαν στις αρχές κατοχής (το κράτος έχει συνέχεια και τους ίδιους εχθρούς). Ή ότι ο Μεταξάς σημείωνε στο ημερολόγιό του πως είναι φυσικό τα παραθαλάσσια κράτη, σαν την Ελλάδα, να συμμαχούν με τους Βρετανούς, ενώ άλλα στην ηπειρωτική Ευρώπη με τη ναζιστική Γερμανία. Real politic...
Και τι άλλο μάθαμε σήμερα, παιδιά -μικρά και μεγάλα;
Πήγαμε στο Μουσείο της Αντίστασης -αυτό που «δεν υπάρχει» και θέλουν να το ιδρύσουν τα ΑΣΚΙ και ο Δούκας. Μάθαμε για τη βρετανική επέμβαση τον Δεκέμβρη, που ξεπέρασε σε αγριότητα τα ναζιστικά μπλόκα, πχ με βόμβες σε νοσοκομεία και άσυλα για παιδιά. Για τις εκτελέσεις που ξεκίνησαν τον Μάη του ’42 και αυξάνονταν εκθετικά όσο πιο φανερό γινόταν ότι οι μέρες της Κατοχής στη χώρα μας είναι μετρημένες -μια αλήθεια απαράγραπτη που δείχνει την κτηνωδία των κατακτητών, αλλά και των συνεργατών τους που αγωνιούσαν για το μέλλον τους (ένα δικέφαλο τέρας, που κανένα πονηρό αφήγημα δεν μπορεί να παραγράψει τις ευθύνες του).
Για τις γυναίκες που εκτελέστηκαν, όπως η Αθηνά Χατζηεσμέρ και η Ηρώ Κωνσταντοπούλου, πριν καν περάσουν το κατώφλι της ενηλικίωσης. Και η Καίτη Βιτιβίλια, που δεν την πρόδωσε απλά ο δωσίλογος συνάδελφός της, αλλά της έβαλε κρυφά στο συρτάρι μια εφημερίδα του ΕΑΜ, για να την πιάσουν τα αφεντικά του. Και για τις Ξένη και Στάσα Βαρδάκη, που ήταν μέλη της ΟΠΛΑ, προφανώς από την ίδια οικογένεια, και έπαιρναν εκδίκηση για το αίμα των συναγωνιστριών τους. Και αν ζούσαν σήμερα, ίσως περιλάμβαναν τα τρολ που λέγανε με ύφος πως δεν υπήρχαν γυναίκες μεταξύ των 200, οπότε τα χαρακτικά που τις απεικονίζουν ήταν σκέτη προπαγάνδα...
Για τη μακάβρια στατιστική της Κατοχής και τους 260 χιλιάδες νεκρούς λόγω ασιτίας -που κάνουν πως τα αγνοούν κάτι θρασύδειλα ανθρωπάκια όπως ο Τζήμερος, όταν αναρωτιούνται ποια ήταν η αξία και το ισοζύγιο της Εαμικής Αντίστασης, που επέφερε μόνο... βαριά αντίποινα. Αλλά το ΕΑΜ μας έσωσε απ’ την πείνα, την επιστράτευση για το Ανατολικό Μέτωπο, την επέκταση της βουλγαρικής ζώνης. Οργάνωσε και έσωσε έναν λαό, που δεν κάθισε φρόνιμα να τον σφάξουν για να αγιάσει μετά θάνατον.
Κι ύστερα, είδαμε τόσα τεκμήρια. Την τούφα από τα μαλλιά ενός αγωνιστή, που έκοψε η μητέρα του λίγο πριν την εκτέλεση, για να έχει ένα ενθύμιο. Την κουρελού του Άρη -που ήταν σα να καθόταν μαζί μας, να τσιμπάει από τους μεζέδες της ημέρας. Την παιδική ζωγραφιά με τους 200, δίπλα σε μια φωτογραφία τους.
Αλλά και μια παλιότερη (!) φωτογραφία, που θρυλείται πως δείχνει την τελευταία εικοσάδα, χαμογελαστή και στον θάνατο -και μπορεί να ’ταν η μόνη γνωστή φωτογραφία τους μέχρι πρότινος, αν και δεν έχει αποδειχτεί τι ακριβώς απεικονίζει. Κάτι που μας μαρτυρά, μεταξύ άλλων, πόσο δύσκολη, μακροχρόνια διαδικασία είναι η ταυτοποίηση, μέσω παλιών φωτογραφιών.
Αλλά και τα συγκινητικά μηνύματα στο βιβλίο επισκεπτών. Των Ισπανών καθηγητών από τη Λεόν. Των Γερμανών που προσπαθούν να διαχειριστούν τη μνήμη και το ναζιστικό παρελθόν της χώρας τους, ως επισκέπτες μιας άλλης χώρας που έχει ως επίσημη γραμμή της την ιστορική αμνησία. Του Βόσνιου για τους ήρωες, τη Γιουγκοσλαβία και τη Σρεμπρένιτσα. Διαβάζεις πόσο βαθιά εντύπωση άφησε η επίσκεψη στα παιδιά από το ΕΠΑΛ Περιστερίου και τον φοιτητικό σύλλογο της Φιλοσοφικής. Διαβάζεις τι έγραψε ένα μικρό Πρωτάκι, που πήρε το πρώτο μάθημά του για την ιστορία του τόπου -πριν του μάθουν πως η ιστορία είναι αέναη και στείρα αποστήθιση.
Διαβάζεις την απορία «πώς φυτρώνουν ταπεινά λουλουδάκια σε έναν τόπο φρίκης» -ίσως γιατί η φύση ξέρει πως χωρίς ομορφιά και ελπίδα δεν υπάρχει ζωή. Την αφιέρωση «ήρωες με 12 ζωές» για τους 200. Και το λιτό μήνυμα της ανιψιάς του Ιωάννη Θεολόγου που παρέδωσε και αρχειακό υλικό στο Δήμο Καισαριανής. Και προς το τέλος το μήνυμα ενός Νίκου Καρανίκα, που -σε αντίθεση με τον συνονόματό του- δεν έγινε πολιτικός φίλος και θαυμαστής του (Σπυρ)Άδωνη.
Ο οποίος Άδωνης λυσσάει με κάθε είδους ντοκουμέντα, ιστορικά και σύγχρονα. Και μας κουνά με στόμφο το δάχτυλο: αν οι κομμουνιστές διαστρεβλώνουν τις εικόνες (από την «επίθεση» που δέχτηκε στη Νίκαια), φανταστείτε τι προπαγάνδα κάνουν για ιστορικά γεγονότα, όταν δεν υπάρχει βίντεο. Και δε θέλει πολύ μυαλό να καταλάβεις πως βγάζει φλύκταινες για το χαστούκι που δέχτηκε -όχι από τους γιατρούς, αλλά από τις φωτογραφίες με τους 200. Κι αν πετά τόσο χυδαία ψέματα, όταν υπάρχει οπτικό υλικό (που τον δείχνει να δίνει εντολές στην αστυνομία και να τραμπουκίζει έναν γιατρό), φαντάσου τι βατράχια εκστομίζει για την Ιστορία, δηλ για περιόδους και γεγονότα όπου δεν υπήρχε βίντεο.
Μπορεί, όμως, να βρει παρηγοριά στη συντροφιά με τον Τζήμερο. Ή τον Καλύβα, που πνίγει τον πόνο του στο δηλητήριο του αντικομμουνισμού και αποφαίνεται, σαν το τελευταίο τρολ του Μαξίμου, ότι: οι φωτογραφίες των 200 παράγουν πολιτική χειραγώγηση. Ότι οι κομμουνιστές δεν ήταν μόνο θύματα αλλά και θύτες. Δεν έκαναν Αντίσταση, αλλά επανάσταση. Και πως υπήρξαν εκτελεσμένοι αντιστασιακοί, όπως η Λέλα Καραγιάννη, που δεν έγιναν viral, γιατί δεν ήταν κομμουνιστές. Στον λίβελό του βάζει μια εικόνα του ναζί λοχία-φωτογράφου, για να αποφύγει την πολιτική χειραγώγηση της φωτογραφίας των 200, που χαμογελούν σαρδόνια σαν θύτες, σαν νικητές της Ιστορίας. Και βασικά για να δείξει πως «αποστασιοποιημένη επιστήμη» είναι βασικά να παίρνεις αποστάσεις από το λαϊκό κίνημα.
Κι αν καταφέρνεις να σε μισούν και να σε φοβούνται, ακόμα και πεθαμένο οι απόγονοι των δωσίλογων, τότε έχεις κάνει κάτι καλά. Αν λείπεις αλλά καταφέρνεις να γεμίζεις ζωή και δραστηριότητες το Θυσιαστήριο, να είναι ένας χώρος γεμάτος παιδιά που παίζουν και μαθαίνουν (με την τάξη τους και για την τάξη τους), να ρίχνεις τον σπόρο της γνώσης (που δεν είναι ποτέ νεκρή) και του αγώνα (που δίνει πάντα καρπούς)... Αν λείπεις αλλά έχεις κάνει το Σκοπευτήριο έναν χώρο όπου ο κόσμος έρχεται να φάει, να ξαπλώσει, τον νιώθει σπίτι του, και δε φοβάται μη φωνάξει ή γελάσει και τον «βεβηλώσει», όπως άλλους τόπους μνήμης με στείρα μουσειακή προσέγγιση... Τότε ο αγώνας σου δεν μπαίνει σε μουσείο. Τότε όλα μοιάζουν με ποίημα του Ρίτσου. Τότε δεν είναι τίποτα να λείπεις. Και θα είσαι για πάντα μέσα σ’ όλον τον κόσμο. Σε όλα εκείνα, που γι’ αυτά έχεις λείψει.
Υστερόγραφο
Εκτός από τον Καρανίκα, ο Άδωνης θα μπορούσε να βρει παρηγοριά και σε άλλους φίλους με ριζοσπαστικό πρόσημο, από τον Κώστα μέχρι τον Ιάσωνα -που θαυμάζει το «Πλατεία Λένιν, Πρώην Συντάγματος» και λέει πως το ΚΚΕ άφηνε σκόπιμα τους κρατούμενους στο Χαϊδάρι, γιατί είχαν μεγάλη αξία σε επίπεδο προπαγάνδας. Αλλά αυτά ίσως χωρέσουν σε κάποιο άλλο κείμενο.
Υστερόγραφο 2
Αύριο ο Δήμος Καισαριανής κάνει τα αποκαλυπτήρια του μνημείου για τα θύματα των Τεμπών. Αλλά ίσως κάποιοι προτιμήσουν τη βιβλιοπαρουσίαση του Θ.Ν. στον σύλλογο Παρνασσού, με αφήγηση αποσπασμάτων από τη Βασιλεία Παπαρήγα και αρκετούς ακόμα «ασώτους» του Φλεβάρη (και του Νοέμβρη) στο πάνελ. Αυτά είναι σοβαρά διλήμματα...
