Ο συνθέτης της μεγάλης εποχής του

Συνεννόηση στο τηλέφωνο:
-Που έχετε καθίσει;
-Πάνω δεξιά, έχεις αρκετές θέσεις.
-Πάνω δεξιά; Και γιατί δε σας βλέπω;
-Μα αφού είσαι πάνω αριστερά.
-...
-Αριστερά όπως μπαίνεις, όχι όπως βλέπεις από κάτω.

Εντάξει, είναι θολές και ύπουλες αυτές οι γεωγραφικές έννοιες στην πολιτική, αλλά μπορούμε τουλάχιστον να τις χρησιμοποιούμε, για να συνεννοούμαστε μεταξύ μας. Πχ για να βρεθούμε σε μια αίθουσα, σαν κι αυτή τη ΚΕ στον Περισσό, που έχει μία από τις καλύτερες ακουστικές στην Ελλάδα κι ήταν ίσως η πλέον κατάλληλη για να φιλοξενήσει μια τέτοια εκδήλωση.
Όπου θα περίμενες να είναι στην παρουσίαση ο Κωστάλας, ο Μπακογιαννόπουλος ή έστω ο Αλέξης Σπυρόπουλος -που κι αυτός από την "Πρώτη" ξεκίνησε- για να μας πει πού μπαίνει ο τόνος και ποιο είναι το σωστό: Σοστάκοβιτς ή Σοστακόβιτς;

Έναν τόνο που δεν τον έβαζε όμως το "σνομπ" και το "δήθεν" της αστικής τάξης και του Μεγάρου, αλλά η δίψα του απλού, λαϊκού κόσμου να έρθει σε επαφή με το έργο του Σοστακόβιτς, με κάτι διαφορετικό και ποιοτικό. Χωρίς τον τυπικό φόβο ότι οι μάζες δεν μπορούν να πιάσουν τα υψηλά νοήματα, που μόνο μια σοσιαλιστική κοινωνία θα μπορούσε να τον υπερβεί. Να φτιάξει τέτοιους συνθέτες (αντάξιους εκφραστές) της μεγάλης εποχής τους και να καταστήσει το έργο τους κτήμα του λαού, των εργατών, που καλούνται να γίνουν ολοκληρωμένες προσωπικότητες, για να χτίσουν τον σοσιαλισμό να διευθύνουν την παραγωγή. Και μόνο ένα ΚΚ θα μπορούσε να οργανώσει μια τέτοια εκδήλωση, γεμίζοντας σχεδόν την αίθουσα της ΚΕ.
-Θα πει και τα οχυρά της Νάουσας;
-Όχι, αλλά η δεύτερη μέρα έχει τη Συμφωνιά για τα άπαρτα οχυρά του Λένινγκραντ.

Ένας κόσμος που έφυγε με αρκετές καινούριες γνώσεις για πολλά ενδιαφέροντα και ουσιαστικά ζητήματα. Και δεν εννοώ τόσο την εκτίμηση πως η στρατηγική του κομμουνιστικού κινήματος και τα λαϊκά μέτωπα (όπου το αντιφασιστικό έδωσε το έδαφος για την ανάπτυξη του εθνικού εις βάρος του ταξικού στοιχείου, εν όψει και του επικείμενου πολέμου) είχε μια -ασφαλώς όχι μηχανιστική- αντανάκλαση στο έργο του Σοστακόβιτς.

{Ομολογώ πάντως πως το δικό μου απαίδευτο αυτί δεν εντόπισε μουσικές παραφωνίες αντίστοιχες με τις πολιτικές του 20ού Συνεδρίου (τις αποφάσεις του οποίου επικρότησε ο Σοστακόβιτς) σε ένα έργο του που γράφτηκε το 960 κι ήταν συμπαραγωγή της ΕΣΣΔ και της ΓΛΔ. Η μόνη παραφωνία ήταν προς το τέλος που ένας σφος πάνω στη συγκίνηση από το θέαμα και στη ρύμη του λόγου, προανήγγειλε το σημερινό πρόγραμμα και την ομιλία από μέλος του Κεντρικού Συντονιστικού της ΚΝΕ.
Και της κατάληψης μπορώ να σου πω. Είδες πώς φαίνεται η γενιά του Αρσένη;}

Αλλά μια σειρά ενδιαφέρουσες και χρήσιμες γνώσεις από το πολύ καλό ντοκιμαντέρ που παρουσιάστηκε (και αναμένουμε να ανέβει το σχετικό βίντεο), από το πρόγραμμα της εκδήλωσης με το κατατοπιστικό ενημερωτικό υλικό, και την ομιλία της Βαγγελιώς Πλατανιά, που φαινόταν πως ήταν προϊόν σκληρής μελέτης, αλλά αυτό δε διασκέδασε την έγνοια της ομιλήτριας πως δεν μπορούσε να δώσει όλες τις πτυχές και την αξία του έργου του συνθέτη στα 45 λεπτά της ομιλίας της (φαντάσου δηλ να τις έπιανε κι όλες).

Ακολουθούν κωδικοποιημένα μερικά ενδεικτικά σημεία.

-Ο Σοστακόβιτς συνέθετε (μεταξύ άλλων) προγραμματική μουσική. Αλλά δε διευκρινιζόταν με ποιο πρόγραμμα (και ποιο συνέδριο) ήταν.

Στο Σοστακοβιτς γινόταν σκληρή κριτική, κάποιες φορές άδικη (πχ από τον Ζντάνοφ για φορμαλισμό ή το 36' από την Πράβδα για μια όπερά του, που τη χαρακτήριζε "αριστερό χάος που αντικαθιστούσε τη φυσική μουσική"). Αλλά ο ίδιος τη λάμβανε πάντα υπόψη του, προσπαθούσε να βελτιωθεί και θεωρεί πως ο συνθέτης πρέπει να θίγεται, όταν δεν του γίνονται επικρίσεις (που είναι κίνητρο για να εξελιχθεί) και όχι το αντίθετο.

Ο Σοστακόβιτς παρουσιάζεται συχνά από τους αστούς ως καταπιεσμένος δημιουργός, που βάζει κρυφά νοήματα στο έργο του, για να εκφράσει τη δυσαρέσκειά του. Όσο είναι εν ζωή ο συνθέτης, φροντίζει να μην αφήνει αναπάντητες τις συκοφαντίες. Πχ σε μια κριτική των Times που λένε πως μετά το 20ό συνέδριο, απέκτησε το δικαίωμα να είναι λιγάκι ελεύθερος, απαντά πως δεν υπάρχει "λιγάκι ελευθερία" και πως στην ΕΣΣΔ οι καλλιτέχνες είναι ελεύθεροι από δωροδοκίες, συμφέροντα και εκδότες να δημιουργήσουν αυτό που θέλουν.
Μετά από το θάνατό του και την επικράτηση της αντεπανάστασης, οι επιθέσεις αυτές εντείνονται και φτάνουν μέχρι την ωμή διαστρέβλωση των σημειώσεων και των απομνημονευμάτων του.

-Η ΕΣΣΔ καταπίεζε τόσο πολύ το Σοστακόβιτς, που του απέδωσε πολυάριθμες τιμές (βραβεία Λένιν, Στάλιν, κοκ) και δεν του επέτρεψε να πολεμήσει στο μέτωπο του μεγάλου πατριωτικού πολέμου (παντξαρά την εθελοντική προσφορά του) για να τον προστατέψει.
Επίσης κοινωνικοποίησε από την πρώτη στιγμή της επικράτησής της τα κρατικά ωδεία, ενώ διοργάνωνε χορωδιακές ολυμπιάδες από το 27' ως το 37'.

-Ο Σοστακόβιτς ήταν ένας από τους οικοδόμους της νέας ζωής, που μιλούσε και με λέξεις εκτός από τις νότες. Ενεργός πολίτης, που συμμετείχε στη δραστηριότητα των σοβιέτ και ήταν πρόεδρος του Παγκοσμίου Συμβουλίου Ειρήνης. Το 47' πχ συμφώνησε με τη νομισματική μεταρρύθμιση και την κυκλοφορία νέου ρουβλιού, αλλά το 56' επικρότησε τις αποφάσεις του 20ού Συνεδρίου.
Κι όταν αντιμετώπιζε ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας (που τον απειλούσε με αναπηρία) στο δεξί χέρι, η βασική του έγνοια ήταν να αποκατασταθεί τόσο όσο να του επιτρέπει να γράφει μουσική.

-Έλαβε πολλές τιμητικές διακρίσεις και στη Δύση, καθώς η αξία του ήταν αδιαμφισβήτητη. Αλλά το 49' σε ένα διεθνές συνέδριο καλλιτεχνών, στις ΗΠΑ, κάποιοι πορωμένοι αντικομμουνιστές διαδηλωτές κρατούσαν πλακάτ που έγραφε: Σοστακόβιτς πήδα από το παράθυρο! Παράλληλα μια αμερικάνικη κινηματογραφική εταιρεία χρησιμοποίησε αποσπάσματα από τη μουσική του, για να ντύσει ένα αντικομμουνιστικό ντοκιμαντέρ.

-Το Σοστακόβιτς τον απασχολούσε η μουσική του γλώσσα και τι σημαίνει να μιλάς απλά χωρίς να θυσιάζεις το περιεχόμενο και να υποτιμάς το λαό, κατεβάζοντας τον πήχη. Ασχολείται με τη σχέση μορφής-περιεχομένου, με το δίπολο καινοτομίας-παράδοσης (που πρέπει να αφομοιώνεται δημιουργικά) και το αντικείμενο της τέχνης, καταλήγοντας στο συμπέρασμα πως ο καλλιτέχνης δεν πρέπει να αποκόπτεται από την αληθινή ζωή. Καταπιάνεται με την έννοια του πρωτοποριακού και το στρεβλό περιεχόμενο που της δίνουν στη Δύση (που υποτίθεται ότι δεν καταπιέζει τον ατομισμό, αλλά δεν έχει τίποτα ουσιαστικό να προσφέρει).

Διαμορφώνει σταδιακά το ύφος του και τις αισθητικές αντιλήψεις του, στο πλαίσιο της διαπάλης διαφόρων καλλιτεχνικών κι ιδεολογικών ρευμάτων της εποχής. Επηρεάζεται από τις γενικότερες πολιτικές εξελίξεις, αλλά καταφέρνει για μια σειρά λόγους (πχ έλλειψη ακαδημαϊσμού) να μην καταλήξει σε αδιέξοδα.

Το τελευταίο μέρος της εκδήλωσης ήταν το καλλιτεχνικό, με το Δημοτικό Ωδείο της Πάτρας και μια σειρά ρώσικα ονόματα. Όχι γιατί γίναμε μια μικρή Μόσχα κι έχει η πλάση κοκκινίσει, αλλά υποθέτω επειδή θα ήταν πολύ δύσκολο, σε κάποιον που δεν έχει τα ρώσικα ως μητρική του  γλώσσα, να αποδ΄σει κάποια κομμάτια.

Σήμερα, σε λίγη ώρα, το πρόγραμμα συνεχίζεται με... κεντρικό συντονισμό και τα άπαρτα οχυρά του Λένινγκραντ. Κι από τη στιγμή που κάποιοι σφοι κάνουν τη γενναία επιλογή να πάρουν και τα μωρά-βρέφη τους μαζί τους (η μουσική εξημερώνει τα πάθη, την γκρίνια και την πείνα), δεν υπάρχουν σοβαρές δικαιολογίες για να μην έρθει κανείς...

Η εκδήλωση για την πλημμύρα στον Περισσό

να ξεσηκώσω όλα τα κατώγια

και τα πλημμυρισμένα με όνειρα υπόγεια

Λάκης Παπαδόπουλος

Είναι ίσως τραγική ειρωνεία να γραφτεί πως η αίθιυσα εκδηλώσεων του περισσού πλημμύρισε από κόσμο (και όνειρα) την περασμένη αευτέρα, αλλά είναι η πιστή αποτύπωση της αλήθειας. Οι εκδηλώσεις μπορεί να ξεκινούν συνήθως με κάποια μικρή καθυστέρηση, αλλά όσοι προγραμμάτισαν την αφιξή τους με βάση το ακαδημαϊκό τέταρτο, έμειναν απέξω να στήνουν ακαδημαϊκά πηγαδάκια, ευελπιστώντας σε μία από μηχανής οθόνη να μεταδίδει στο φουαγιέ όσα γίνονταν μες στην αίθουσα.

Θα ρωτήσει κανείς γιατί να τιμήσουμε και να θυμόμαστε μια τόσο δυσάρεστη επέτειο από ένα ατυχές συμβάν –που βέβαια δεν ήταν ακριβώς θέμα.. κακοτυχιάς (sic), όπως είπε σε κάποιο σημείο της ομιλίας του και ο γγ για το κκε, που είχε να αντιμετωπίσει θεούς και δαίμονες- αλλά σχεδόν νομοτελειακό, αν σκεφτείς δηλ τα πλημμελή μέτρα πρόληψης και την εγκατάλειψη της πρωτεύουσας στην τύχη της (δηλ την κακοτυχιά της) και το έλεος των καιρικών φαινομένων. Γιατί προφανώς δεν πλήχθηκε μόνο η έδρα της κετουκε εκείνη τη μέρα από τη πλημμύρα, τους τόνους νερού και τα βοθρολύματα που σκέπασαν τους πρώτους ορόφους του κτιρίου. Κι αν εμείς έπρεπε να κρατήσουμε ζωντανή την ιστορία του κκε, τα ιστορικά ντοκουμέντα και «τα χαρτιά που μας μιλάνε» (όπως είπε ο γγ και πάλι), υπήρχαν και άλλοι που έδιναν μάχη για να κρατηθούν στη ζωή κυριολεκτικά και 17 οικογένειες που θρήνησαν τους δικούς τους εκείνο το βράδυ της «θεομηνίας» (που όπως είπαμε δεν ήταν οργή θεού ή η τιμωρία της φύσης, αλλά..)

Το χτύπημα ήρθε σε μια ούτως ή άλλως αρνητική συγκυρία, όπου όλα τα έσκιαζε η φοβέρα και τα έπνιγε η (μισθωτή) σκλαβιά και τα λύματα από το σπασμένο φράγμα στον ποδονίφτη. Σχεδόν σα συνέχεια από το σημείο όπου σταματά η πλοκή των «απόντων», μετά το καλοκαίρι του 94’. Μόνο που εδώ δεν έχουμε την αφήγηση μιας εκκωφαντικής απουσίας, όπου ο καθένας την κάνει με τον τρόπο του· αλλά την ηρωική ιστορία των 25 χιλιάδων μελών και φίλων του κκε που έδωσαν το «παρών» βοηθώντας με κάθε πρόσφορο μέσο για τη διάσωση και αποκατάσταση του αρχείου της κετουκε. Μια μάχη δύσκολη κι ιδιαίτερη, αλλά εθελοντική και συλλογική (επειδή μόνο έτσι μπορούσε να κερδηθεί). Ηρωική με τον τρόπο της, εν μέσω αντιηρωικών εποχών, σαν υστερόγραφο (ή κεφάλαιο που προστέθηκε) στην πάλη για την ανασυγκρότηση του κκε στη δεκαετία του 90’. Αυτήν την προσπάθεια τιμάμε, όχι προφανώς την καταστροφή ως γεγονός.

Μια διαδικασία περίπλοκη, επίπονη και μακροχρόνια, και αυτό αντανακλάται ακόμα και στο μακρινάρι-τίτλο της εκδήλωσης στο φόντο του βήματος: 20 χρόνια μετά την πλημμύρα που έπληξε την έδρα και το αρχείο της κε του κκε. Υποσχεθήκαμε ότι με κάθε κόστος θα σώσουμε το αρχείο. Τηρήσαμε την υπόσχεση. Συνεχίζουμε την προσπάθεια*. (*αν και το κόμμα έχει παράδοση στα.. φειδωλά συνθήματα-τίτλους, με κορυφαίο ίσως αυτό που βάζουν οι θέσεις του 19^ου για τη στάση μας σε περίπτωση πολέμου «ο λαός θα δώσει την απάντηση με το όπλο στο χέρι...» που καταλήγει να είναι μία κανονική παράγραφος κι αν πας ποτέ να το φωνάξεις σε πορεία, κάπου στην τρίτη φράση ο ντουντουκιέρης θα κατέβαζε απορημένος την ντουντούκα του και θα σε κοιτούσε με βλέμμα απόγνωσης: μα τι λες).

Φαίνεται επίσης από τις πολλές τεχνικές λεπτομέρειες που πέρασαν στην ομιλία του γγ και στο 40λεπτο βιντεάκι που ακολούθησε: για το πεχά (pH) των παλιών σελίδων, την αποκατάστασή τους μέσα στο νερό, τη διαφορετική μεθοδολογία αντιμετώπισης από αντίστοιχες πλημμύρες στην χιλή και τη φλωρεντία, την τεχνογνωσία που δόθηκε σε άλλες παρόμοιες περιπτώσεις, την ευρωπαϊκά αναγνωρισμένη μέθοδο και τις προδιαγραφές της εδώ επιχείρησης... Σε κάποια σημεία τα πλάνα με τις διάφορες φάσεις αποκατάστασης του αρχείου, μου θύμισαν σκηνές από τα παιδικά μας χρόνια και την εκπομπή art attack με τις ασκήσεις χειροτεχνίας –που ποτέ δεν μπόρεσα να κάνω. Μόνο που εκεί ο παρουσιαστής έκανε την πλάκα του και πληρωνόταν για αυτό, ενώ εδώ κρινόντουσαν πολύ περισσότερα κι όλοι προσέφεραν βοήθεια εθελοντικά κι αφιλοκερδώς.

Μια συλλογική προσπάθεια που ξέφυγε μάλιστα από τα στενά κομματικά πλαίσια κι απασχόλησε πλήθος μαζικών φορέων, επιστημόνων, εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, κτλ, που ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα της κε, κατανοώντας πως το αρχείο της είναι κομμάτι της ιστορίας του τόπου. Κι ήταν σίγουρα κάπως περίεργο να βλέπει κανείς προσκεκλημένους σαν τον τζανετάκο και το σωλήνα βασιλακόπουλο (καμία σχέση με τα παιδιά του σωλήνα που έλεγε ο πανούσης) για να αναφέρω δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα· να ακούει θερμές κι ειλικρινείς ευχαριστίες σε ιδρύματα δήμων, της βουλής, της εκκλησίας ή της εθνικής τράπεζας, σε προσωπικότητες σαν την τόνια μωροπούλου! Να μαθαίνεις για τη βοήθεια της ελευθεροτυπίας και της καθημερινής, που πρόσφεραν τις εγκαταστάσεις τους, για να τυπωθεί ο ρίζος εκείνων των ημερών και να μη φιμωθεί η φωνή του κκε –την οποία φιμώνουν σταθερά έκτοτε, όπως και πριν άλλωστε. Οργανισμοί, φορείς, μέσα, που βοήθησαν όσο μπορούσαν για να νικήσει το κκε τη λάσπη, να τη διώξει από την έδρα και τα ντοκουμέντα της ιστορίας του, ενώ συνήθως κάνουν ό,τι είναι δυνατό για να του ρίξουν λάσπη, στη δράση του και την ιστορική διαδρομή του.

Γιατί είχε κι αυτόν τον χαρακτήρα η μάχη που δόθηκε για τη διάσωση του αρχείου –κι ας λαβώθηκε με την απώλεια ενός μικρού μέρους του, που πνίγηκε στα απόνερα: ενάντια στην παραχάραξη της ιστορίας και των γεγονότων που την σημάδεψαν. Καμία αποκατάσταση ιστορικών ηγετών δε θα είχε προχωρήσει τόσο γρήγορα χωρίς την πολύτιμη αρωγή του αρχείου: αποφάσεις, κομματικά ντοκουμέντα, προσωπικά σημειώματα προς την κε, κρυφά σημειώματα φυλακισμένων αγωνιστών, σπάνιο οπτικοακουστικό υλικό και φωτογραφίες, μαρτυρίες. Ένας ανεκτίμητος θησαυρός που αξιοποιήθηκε για την κουβέντα πάνω στο β’ τόμο του δοκιμίου, ψηφιοποιείται σε ηλεκτρονική μορφή και ανοίγει ένα μεγάλο μέρος του στο κοινό και τους ιστορικούς ερευνητές, στο κέντρο χαρίλαος φλωράκης, στο σπίτι όπου έζησε ο καπετάν γιώτης, στο χαλάνδρι. (Αξίζει να επισκεφτείτε την ιστοσελίδα του και να πλοηγηθείτε, ακολουθώντας αυτόν το σύνδεσμο –στο βουνό).

Η ομιλία του κουσούμπα ήταν μεστή, συντομότερη από ό,τι συνήθως, γεμάτη συναίσθημα και ειλικρινείς ευχαριστίες προς κάθε πλευρά. Ξεχώρισα την αναφορά στις συνέπεις της κρίσης, τις δύσκολες αποφάσεις για τον 902 και την προσωρινή αναστολή των εργασιών για το κτίριο που θα στεγάσει συνολικά το αρχείο της κε. Ενώ έκλεισε μιλώντας για το στόχο να αναπτυχθεί σημαντικά η κνε αυξάνοντας το διαπαιδαγωγητικό της ρόλο και το κπκ (κόμμα παντός καιρού) που βαδίζει προς τα εκατόχρονά του –μια επέτειος που πρέπει να γίνει σταθμός δημιουργίας κι έμπνευσης για τον καλλιτεχνικό κι επιστημονικό κόσμο- παραμένοντας το πιο νέο κόμμα, ο εκφραστής του πραγματικά καινούριου.

Το βιντεάκι που ακολούθησε ήταν μία ακόμα πολύ καλή δουλειά των σφων που είναι χρεωμένοι σε αυτό το κομμάτι, που αποτύπωσε πολύ καλά το κλίμα και τις δυσκολίες της εποχής, αλλά και τον πλούτο του αρχειακού υλικού, το οποίο περιέχει από ντοκουμέντα των σοσιαλιστικών ομίλων ή των εφημερίδων της (πολιτικής) προσφυγιάς, μέχρι υλικά των αντιπάλων (αρχειομαρξιστών, του κόμματος του γιαννιού, του εδες, καθώς και την κλασική αντικομμουνιστική μπροσούρα «ο κομμουνισμός στην ελλάδα» με πρόλογο του γνωστού μανιαδάκη). Πολύ γλαφυρές είναι και οι εικόνες από τις εργασίες της διάσωσης, τα κόκκινα μεροκάματα, τα πούλμαν απ’ την επαρχία, τις δηλώσεις της αλέκας για την πορεία τους και την εκπομπή του προγράμματος του 902 από την ταράτσα του κτιρίου, που ομολογώ πως μου θύμισε το ραδιοπομπό του πολυτεχνείου: εδώ 902, σας μιλά η φωνή του κομμουνιστικού κόμματος ελλάδας..

Κι ο μη αστικός μύθος λέει πως η έδρα της κετουκε χτίστηκε έτσι (με κάποια αντιαρματική τάφρο ίσως) ώστε να είναι απρόσβλητη από επιθέσεις κι απόπειρα εισβολής ενός άρματος μάχης, όπως το τανκ στην πύλη του πολυτεχνείου το 73’. Αλλά κανείς δε θα μπορούσε να προβλέψει την απειλή της πλημμύρας και τις τεράστιες ζημιές που άφησε πίσω της –κοντά στα 2 δις σύμφωνα με κάποιους υπολογισμούς.

Αυτό που ξεχώρισε αντικειμενικά ωστόσο κι έκανε το γύρο πολλών μμε την επόμενη ημέρα είναι κάποια ηχητικά αποσπάσματα που περιέχει το αρχείο και το βιντεάκι που προβλήθηκε. Κι όσο συγκινητικό και αν είναι να ακούς τον κατράκη και το ρίτσο στις εκδηλώσεις για τα 70 χρόνια ζωής του τελευταίου, αυτό που προκάλεσε τη μεγαλύτερη αίσθηση ήταν το απόσπασμα από μια ραδιοφωνική ομιλία του ζαχαριάδη στις 2 σεπτέμβρη του 51’. Πιθανότατα γιατί ήταν η πρώτη φορά που ακούγαμε οι περισσότεροι τη φωνή του –κι ομολογώ πως προσωπικά αγνοούσα μέχρι πρότινος ότι είχε σωθεί κι υπήρχε κάπου.

Και τι εντύπωση μας αφήνει μετά το πρώτο ξάφνιασμα; Έλα ντε.. Διακρίνει ίσως κανείς μια ομοιότητα με τη φωνή του βάρναλη. Μια ανεπαίσθητη νότα ρώσικης προφοράς –ή μήπως πολίτικης; Μια αίσθηση ότι δεν του πάει πολύ, βασικά γιατί την είχες κάπως αλλιώς στο μυαλό σου. Πώς αλλιώς; Ότι συνέπαιρνε τα πλήθη, που πάλλονταν στη φωνή του, παραληρούσαν στο πέρασμά του, κρέμονταν από τα χείλη του, γιατί.. «αυτός μας οδηγεί». Κι όντως έτσι γινόταν δηλ, αλλά καταλαβαίνεις πως με τα σημερινά κριτήρια κι αυτόν αντιτουριστικό κι αντιεπικοινωνιακό θα μας τον έβγαζαν (τι γλώσσα είναι αυτή, γιατί μιλάει έτσι και πάει λέγοντας), συνεχίζοντας το βιολί τους με ελάχιστες παραλλαγές.

Όπως λέει πάντως στο κλείσιμό του ο ζαχαριάδης: ο λαός ξέρει τους κουκουέδες και τους έχει εμπιστοσύνη. Κάτι που ισχύει από την καλή κι από την ανάποδη, όπως επιβεβαιώνει και το παράδειγμα της πλημμήρας –δηλ και το κόμμα ξέρει κι εμπιστεύεται το λαϊκό κριτήριο. Και αν σήμερα το κουκουέ είναι σε θέση να δίνει συμβουλές και την τεχνογνωσία του σε άλλα κόμματα, που σέρνουν από την αρχή το βράχο του σίσσυφου στις δικές τους χώρες, όχι για τις πλημμύρες αλλά για καίρια πολιτικά ζητήματα, το οφείλει εν πολλοίς και σε αυτούς τους ακατάλυτους δεσμούς, που αποδείχτηκαν κι είκοσι χρόνια πριν, στην πιο δύσκολη ώρα. Χωρίς αυτούς και χωρίς το θεωρητικό του εξοπλισμό το κόμμα θα έμενε μόνο του να αντιμετωπίσει με νεροπίστολα και πιστολάκια στεγνώματος τον αντιλαϊκό χείμαρρο του εχθρού.

Κι άλλο Μπρεχτ, κι άλλο Μπρεχτ

(…Άρη είμαι Μπρεχτ)

Το κείμενο αυτό είχε αρχίσει να γράφεται το φλεβάρη, μετά τη συναυλία του μικρούτσικου στον περισσό για τον μπρεχτ κι ολοκληρώθηκε λίγο πριν μπει ο μάης, οπότε πιθανόν να παρουσιάζει κάποια χάσματα –όχι μόνο χρονικά.

Το 2013 έχει κηρυχθεί άτυπα σε έτος μπέρτολντ μπρεχτ κι η αθήνα έχει γεμίσει με καλλιτεχνικές εκδηλώσεις παντός είδους, όχι μόνο με την ανάμειξη ή την αιγίδα του κόμματος. Κι όχι μόνο με στρατευμένους καλλιτέχνες –εκτός κι αν θεωρείται τέτοια η ντορέτα παπαδημητρίου, που κατέχει την τεχνική της μπρεχτικής αποστασιοποίησης και την περνούσε τα βράδια της κυριακής και στις χορευτικές της παραστάσεις, από οθόνης. Σε βαθμό που να αναρωτιέσαι πού κρυβόταν τόσος μπρεχτ; Κι αν είναι αυθεντικό το ενδιαφέρον για το έργο του ή μια παροδική μόδα για το εμπορικό κομμάτι της υπόθεσης.

Μία ακόμα διαχρονική απορία είναι πώς ακριβώς ορίζεται η περίφημη έννοια της αποστασιοποίησης κι αν αποδίδεται σωστά στα ελληνικά με αυτόν τον όρο. Κι εδώ υπάρχουν πολλές και διάφορες απαντήσεις που με το πλήθος τους μάλλον συσκοτίζουν παρά διευκρινίζουν το περιεχόμενό της. Είναι περίπου όπως το καλτ, που ο καθένας το εξηγεί με το δικό του τρόπο μες στο μυαλό του και τον θεωρεί κοινώς αποδεκτό απ’ όλους. Κι ο συνειρμός ήταν προφανής και άμεσος γιατί την ίδια ακριβώς μέρα με τη συναυλία του μικρούτσικου στην έδρα της κετουκε –που εγκαινίασε το δεύτερο κύκλο εκδηλώσεων του τμήματος πολιτισμού για τον μπρεχτ- διεξαγόταν το καλτ φέστιβαλ στο κλαμπ γκαγκάριν –να και άλλος συνδετικός κρίκος.

Κι εκεί είναι που έρχεται η ανατροπή, πάνω ακριβώς που νόμιζες πως έχεις καταλάβει περί τίνος πρόκειται κι έχεις βγάλει μια άκρη. Γιατί αν ο βούλγαρης θεωρείται καλτ κινηματογράφος, πρέπει να τα βάλουμε κάτω και να ορίσουμε ξανά κάποιες βασικές έννοιες –εκτός κι αν μεταφράζουμε τις καλτ ταινίες ως καμένες, όπως το κάψιμο του κέντρου βιετνάμ, οπότε πάσο. Αλλά πάντα προκύπτει κάτι καινούριο που σου ανατρέπει το συλλογισμό κι όσα είχες ως σταθαρές. Πχ ο όρος προλεκάλτ που έρχεται να προσδώσει στο καλτ μια ταξική, εργατική πτυχή από τη σκοπιά της προοπτικής και του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Ή οι προεκτάσεις της τεχνικής της αποστασιοποίησης σε άλλα χωράφια, πέραν του θεάτρου. Τι σημαίνει πχ η αποστασιοποίηση σε ένα μουσικό κομμάτι και πώς εφαρμόζεται στη μουσική πράξη στον μπρεχτ;

Αποστασιοποίηση λοιπόν είναι…

Μας το εξήγησε σχηματικά ο μικρούτσικος στα προλεγόμενα της συναυλίας. Να μη μπαίνεις στο πετσί του ρόλου, κατά το στανισλαφσκικό πρότυπο, αλλά… αλλά αυτός ζει πάντα στο πετσί της δικής του μουσικής κι εκστασιάζεται πάνω στο πιάνο του, μεταδίδοντας τον ενθουσιασμό στο κοινό του. Όπως στη συναυλία στον περισσό, όπου μετά το πρώτο τραγούδι ο κόσμος χειροκροτούσε και δεν έλεγε να καθίσει με τίποτα. Σε βαθμό που να θυμάσαι συνειρμικά το γνωστό σοβιετικό ανέκδοτο και να σκέφτεσαι ότι ο πρώτος που θα κάνει το λάθος να σταματήσει, θα υποστεί κυρώσεις. Και στην επόμενη παύση μεταξύ των τραγουδιών, μια θαυμάστρια έσπασε την ησυχία και φώναξε: θάνο, είσαι μεγάλος..!! Αλλά ο συνθέτης αγνόησε από θέση αρχής τις εκδηλώσεις προσωπολατρίας και συνέχισε απτόητος τη μουσική πράξη στον μπρεχτ. Που δεν ήταν το μόνο γερμανικό στοιχείο στην αίθουσα συνεδρίων της έδρας της κε, καθώς υπήρχε και το υλικό επένδυσης των τοίχων, που προερχόταν από τη λδγ και της χάριζε κορυφαία ακουστική –ίσως την καλύτερη στην ελλάδα μετά το μέγαρο μουσικής.

Η αποστασιοποίηση λοιπόν είναι μια σύνθετη έννοια, σαν τη διαλεκτική, όπου πρέπει να κατέχεις απόλυτα το έργο και τις απαιτήσεις του, αλλά να μπορείς να βγεις έξω απ’ αυτό, για να προ(σ)καλέσεις το κοινό σου να μπει στην ουσία του. Μπορείς να πλατσουρίζεις τριγύρω από αυτές τις έννοιες και επαναλαμβάνεις μηχανικά κάποιους ορισμούς που έχεις διαβάσει, χρειάζονται όμως πολύ περισσότερα για να μάθεις να κολυμπάς στα βαθιά τους νερά και να τις εφαρμόζεις στην πράξη. Κι αυτό είναι το ζητούμενο για κάθε σύντροφο ξεχωριστά.

Η απόσταση εξάλλου –σε διάκριση με μια καθολική αποστασιοποίηση από τα πράγματα και την αφ’ υψηλού θεώρησή τους- είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να μπορούμε να κάνουμε αφαίρεση, δηλ να είμαστε σε θέση να γενικεύουμε και να βγάζουμε συμπεράσματα. Ο σύντροφος λοιπόν καλείται να χρησιμοποιήσει δημιουργικά τη φαντασία του κι όσα τεχνικά μέσα διαθέτει για να νικήσει τη δύναμη της συνήθειας και να αλλάξει την καθιερωμένη σχέση μεταξύ κοινού και πρωτοπορίας. Να βγάλει το λαό από τη νιρβάνα του παθητικού θεατή και να τον καταστήσει πρωταγωνιστή, που δε φοβάται και δεν χάνει τα λόγια του, όταν βγαίνει στο προσκήνιο της ιστορίας. Να ενεργοποιήσει το φιλότιμο και την περιέργεια του κόσμου, για να σκεφτεί και να προβληματιστεί, έξω από όσα έχει μάθει να θεωρεί δεδομένα κι αιώνια· να μη δει τα πράγματα στατικά, αλλά στην κίνησή τους και να πειστεί να παλέψει να αλλάξει τον κόσμο, γιατί το χρειάζεται.

Πιο απλά ο κάθε σύντροφος καλείται να διαβάσει το κείμενο του μπρεχτ για τις πέντε δυσκολίες να πει κανείς την αλήθεια. Και να σκεφτούμε πώς μπορούμε να κατακτήσουμε συλλογικά την τέχνη να κάνουμε την αλήθεια ευκολομεταχείριστη σαν όπλο και την πονηριά να τη διαδώσουμε σε πολύ κόσμο. Και να προετοιμαστούμε έτσι για τους σεισμούς που μέλλονται να έρθουν.

Ένα συνέδριο για το γιάννη ρίτσο

Τηλέφωνο στον ηλεκτρικό:
-Έλα που είσαι;
-Έφτασα περισσό.
-Καλά φτάνω κι εγώ σε λίγο.
-Σε περιμένω κάτω στο έβερεστ.
-Τι, βάλαμε έβερεστ στο ισόγειο;
-Όχι, ρε νούμερο. Κάτω στο σταθμό εννοώ.
Έφτασε ο συρμός και κατεβήκαμε μπουλούκια απ’ τα βαγόνια σαν προσυγκέντρωση.

Στα μάτια μας το σπίτι του λαού ήταν ένα μικρό χόλιγουντ με σελέμπριτις. Ο χαλβατζής που πρέπει να ήταν πολύ ωραίος στα νιάτα του, ο σοφιανός με την χρόνια αλλεργία, ο μανώλης δούκας με τα σφυροδρεπανέλια του, η αλέκα να στήνει δίπλα μας πηγαδάκι στο διάλειμμα και α! ο μπογιό…

Ξαφνικά έρχεται προς το μέρος μου ο χουρμουζιάδης:
-Ανέβασέ με σύντροφέ μου.
Τι θέλει να πει; Το ηθικό; Τελικά εννοούσε τα σκαλιά.
Ναι, λοιπόν. Έκανα το δεκανίκι του χουρμουζιάδη. Και δη το δεξί.

Από νεολαία λίγα πράγματα. Αν είχαν χρέωση, θα τον γέμιζαν τον χώρο οι σύντροφοι. Όταν δεν έχουν, μια κυριακή μένει για ξεκούραση και το τελευταίο που σκέφτεσαι είναι να τη σπαταλήσεις δημιουργικά.

Μπήκαμε στον χώρο που γίνονται τα συνέδρια και μας τύλιξε η μυρωδιά απ’ τις αναμνήσεις. Έβλεπα νοερά τις στιγμές που έχει ζήσει αυτή η αίθουσα. Διασπάσεις, ανασυγκρότηση, ολόπλευρη ενίσχυση, αντεπίθεση (στο επόμενο συνέδριο τους παίρνουμε φαλάγγι). Την αλέκα, τον χαρίλαο, τον ανδρουλάκη να του φωνάζει, ήσουν λούθηρος κι ας μην το ξέρεις.
Ανατριχίλα…

Οι εισηγήσεις ήταν μεστές από συναίσθημα. Κάποιοι εισηγητές δάκρυσαν καθώς τις διάβαζαν και μετέφεραν τη συγκίνηση και στο κοινό από κάτω.
Δε μπορώ να πω ότι τη συμμεριζόμουν, αλλά αυτό έχει να κάνει μάλλον με δικό μου πρόβλημα πρόσληψης, της τέχνης γενικά και πιο ειδικά του ρίτσου.

Με έχει επηρεάσει κι ο σοβιετικός κυριούλης.
Ο ρίτσος είναι ο ποιητής της ρωμιοσύνης. Αγαπά την πατρίδα του και την εξυμνεί σε βαθμό που να σκεπάζει τις τάξεις. Ό,τι έπαθε και το εαμ δηλαδή.
Αλλά αν του πούμε κάτι αντίστοιχο για το στάλιν και το μεγάλο πατριωτικό πόλεμο βγαίνει απ’ τα ρούχα του.

Πριν συναντήσει τον ανακριτή ο ρίτσος κουβεντιάζει με τη συνείδησή του. Δεν έκανε κακό σε κανέναν, αγαπά όλο τον κόσμο και την ελλάδα απέραντα.
Βλέπετε κύριοι, αυτά τα πράγματα τα ζουν, δεν τα υπογράφουν.
Κι εγώ να σκαλώνω σαν ψείρας, γιατί οι δηλώσεις άλλο πράγμα έλεγαν: να αποκηρύξεις τον κομμουνισμό, αναιρώντας τον εαυτό σου (όσα πίστεψες κι όσα έκανες). Κι είχε σημασία να μην το κάνεις, ούτε γραπτά, ούτε στη ζωή.
Το συζητούσα μετά με δυο συντρόφους και διαφωνούσαμε. Με τη μία μαλώσαμε κι αλλάξαμε θέμα και με τον άλλο ψάχναμε να βρούμε αν τους κομμουνιστές τους εκτελούσαν με τον 509 ή με τον 375 περί κατασκοπείας.

Ένα πολιτικό έργο δε μπορεί παρά να γεννά πολιτικές αντιδράσεις. Κι αυτό ισχύει για όλες τις περιόδους του έργου του.
Τα πρώτα χρόνια ο ρίζος δημοσίευε τόσο τα ποιήματά του όσο και κριτικές για τη μοντέρνα ποίηση που πρέσβευε, την αστική του καταγωγή και τον ιντιβιντουαλισμό του (που πήγαζε απ' το προσωπικό κι οικογενειακό δράμα του ποιητή).
Άλλοι λένε ότι έκανε στροφή το 56 μετά το ταξίδι του στη σοβιετική ένωση (τότε που έγραψε τη σονάτα), κάτι που αντέκρουσαν οι εισηγητές της πρώτης μέρας (εγώ πήγα μόνο τη δεύτερη και το έχασα μαζί με το λουγγή).
Ενώ στα 1985 μια επιθεώρηση τέχνης του βγαίνει από αριστερά και του ασκεί κριτική από τη σκοπιά του σοσιαλιστικού ρεαλισμού (μόνο τότε μπορούσαν να ζήσουν τέτοια διαμάντια).

Αλλά η ατραξιόν ήταν στις παρεμβάσεις που ακολούθησαν και τη λέγαν διονύση. Ένας παππούς 92 χρονών, (κατά δήλωσή του) παλιό μέλος της κε και του πγ που είχε να κάνει μια πρόταση. Ανέβηκε μόνος στο βήμα διώχνοντας όσους πήγαν να τον βοηθήσουν, αλλά τον κατέβασαν άλλοι, γιατί αργούσε κι είχαμε βγει εκτός χρόνου.
Έτρεμαν τα χέρια και το μυαλό του, βούλιαξε στη συγκίνηση, ο ειρμός του μπλέχτηκε σε ιστορίες με τον σουσλόφ, τη μακρόνησο κι ένα σκυλάκι που ανέπτυξε κομματική συνείδηση και γάβγιζε τους ασφαλίτες.
Το προεδρείο του έλεγε να κατέβει, αλλά αυτός εκεί, στοχοπροσήλωση. Να κάνω την πρόταση και μετά διαγράψτε με!

Δεν έγινε τίποτα απ’ τα δύο και συνεχίσαμε.
Την πρόταση μας την είπε στο τέλος η μηλιαρονικολάκη. Να συγκεντρωθούν σε μια επιτομή κάποια ποιήματα του ρίτσου για πολιτικά κι ιστορικά γεγονότα.
Αλλά αυτό που προέχει είναι η έκδοση των πρακτικών του συνεδρίου.

Η μέρα έκλεισε με ένα πολύ καλό ντοκυμανταίρ της κε για το ρίτσο, (ελπίζω να κυκλοφορήσει κι από τον ρίζο). Βλέποντάς το θυμήθηκα γιατί μια καλή μελοποίηση κάνει τους σπουδαίους στίχους αθάνατους.
Μου έμειναν επίσης οι στλιχοι: δε θυσιαζόμαστε για το θάνατο, αλλά για τη ζωή. Για μια ζωή όπου δεν θα χρειάζονται θυσίες.

Το μυαλό μου όμως κόλλησε σε άλλους στίχους που τους άκουγα πρώτη φορά, για τον ήρωα των τεσσάρων τοίχων, που βρίσκει προστασία στο φουστάνι της μαμάς κι έχει δυο-τρεις ακόμα που τον παινεύουν για να παινέψουν κατά βάθος τους εαυτούς τους.

Αυτό ήταν. Από αύριο ψάχνω για δουλειά.

-----------------------------------------------------------------------------------

Ακολουθεί ένα κείμενο του θηλυκού μου γονιού, που αν δεν είχε κλειστεί στην οικογένειά του θα είχε κάνει περισσότερα αξιόλογα πράγματα.
Δεν είναι κάτι ιδιαίτερο, αλλά περιέχει βασικά στοιχεία που θα ήθελε να ξέρει κανείς για τον ποιητή. Η αξία του βρίσκεται στο ότι είναι δουλειά ενός ερασιτέχνη (=εραστής της τέχνης) που κινήθηκε από κίνητρα εσωτερικά, χωρίς να φιλοδοξεί σε δημοσίευση. Λόγω επαγγέλματος (φιλόλογος) το ύφος θυμίζει ενίοτε σχολική εργασία.

Η κε του μπλοκ θα δημοσιεύσει τη μικρή αυτή εργασία σε συνέχειες ως ελάχιστη συμβολή στο έτος ρίτσου που τελειώνει χωρίς να έχουν γίνει πολλά πράγματα -μόνο οι λακεδαιμόνιοι και κάποιοι μπλόγκερς ασχολήθηκαν.
Το πρώτο μέρος αναφέρεται στη ζωή και το έργο του ποιητή.

-Ο γιάννης ρίτσος (μονεμβασιά 1909-αθήνα 1990) είναι μια από τις πιο σημαντικές ποιητικές παρουσίες της σύγχρονης λογοτεχνίας μας με παγκόσμια ακτινοβολία και απήχηση παρά τη στράτευσή του στην αριστερή ιδεολογία. (σσ δική μου: μάλλον εξαιτίας αυτής. Ο ίδιος ο ρίτσος έλεγε ότι η αξία ενός έργου -αν όχι πρώτα απ' όλα- σε τελική ανάλυση βρίσκεται στην πολιτική).
Θεωρείται ο μεγάλος ποιητής της πίκρας και των καημών της ρωμιοσύνης κι ο ανυπότακτος ποιητής των εργατών και των καταπιεσμένων.

Από μικρό παιδί έζησε τις πολλές δοκιμασίες της οικογένειάς του πράγμα που του καλλιέργησε μια σπάνια ψυχική ευαισθησία. Ο πατέρας του –ελευθέριος ρίτσος- που ήταν γαιοκτήμονας χρεωκόπησε οικονομικά και τελικά τρελάθηκε. Όταν άρχισε να φοιτά στο γυμνάσιο του γυθείου (1921) ο μεγαλύτερός του αδερφός (δημήτρης) και η μητέρα του (ελευθερία) πέθαναν από φυματίωση. Η αγαπημένη του αδερφή λούλα δεν άντεξε όλες αυτές τις συμφορές που έπληξαν την οικογένειά τους και παραφρόνησε κι αυτή. Ο ίδιος ο ποιητής σε ηλικία 17 ετών(1926) προσβάλλεται από φυματίωση που κλονίζει σοβαρά την υγεία του και το 1927 εισάγεται στο σανατόριο σωτηρία. Αργότερα κλείνεται και σε άλλα σανατόρια ενώ όταν βγαίνει κάνει διάφορα επαγγέλματα για να ζήσει (ηθοποιός, μέλος χορού στο θέατρο, διορθωτής σε εκδοτικό οίκο και άλλα).

Κατά την περίοδο αυτή της ζωής του τόσο στον ελληνικό χώρο όσο και στο διεθνή διαδραματίζονται γεγονότα με κοσμοϊστορική σημασία που επηρεάζουν σημαντικά τον ποιητή (βαλκανικοί πόλεμοι, ο πρώτος παγκόσμιος, η μεγάλη οκτωβριανή επανάσταση στη ρωσία κι η επικράτηση του σοσιαλισμού κι η μικρασιατική εκστρατεία που έκλεισε με τη μικρασιατική καταστροφή).

Εκείνο όμως που επηρεάζει καθοριστικά τον ρίτσο είναι η επαφή του με σοσιαλιστές κατά την παραμονή του στο σανατόριο σωτηρία από τους οποίους γνωρίζει τις σοσιαλιστικές ιδέες, τις μελετάει και τις ασπάζεται. Στην κατοχή (1942) προσχωρεί στο εαμ στο μορφωτικό τμήμα του οποίου εργάζεται, ενώ είναι ήδη οργανωμένος στο κομμουνιστικό κόμμα.

Ενώ μέχρι τώρα τη ζωή του την είχαν σφραγίσει οι θάνατοι κι οι ασθένειες των μελών της οικογένειάς του, αλλά κι η προσωπική του υγεία που τον ταλαιπωρεί αδιάκοπα, στο εξής ο ποιητής θα αντιμετωπίσει προσωπικές διώξεις, φυλακίσεις κι εξορίες για τα σοσιαλιστικά πιστεύω του. Τέσσερα χρόνια (1948-52) εργάζεται στη λήμνο πρώτα, στη μακρόνησο αργότερα και τέλος στον άη στράτη. Το 1967 με τη στρατιωτική δικτατορία συλλαμβάνεται και πάλι κι εκτοπίζεται στη γυάρο, στη λέρο και στη σύρο.
Η φιλάσθενη υγεία του δεν εμποδίζει τον ποιητή να αντιμετωπίσει με θάρρος και ήθος ανώτερου πνευματικού ανθρώπου όλους τους κατατρεγμούς και τα βασανιστήρια στις φυλακές και στους τόπους εξορίας.

Δε διώκεται μόνο ο ποιητής, αλλά και το ποιητικό του έργο. Το 1936 ο μεταξάς έδωσε διαταγή να κατασχεθούν όσα αντίτυπα του επιτάφιου είχαν απομείνει και να καούν μαζί με τα βιβλία άλλων προοδευτικών, πνευματικών ανθρώπων μπροστά στους στύλους του ολυμπίου διός (σσ: ο ρίτσος έλεγε ότι αποτελεί τιμή γι' αυτόν να καίει η δικτατορία δικά του ποήματα μαζί με τόσο σημαντικά έργα).

Ο ρίτσος δε σταμάτησε να γράφει ακόμη και μέσα στις απάνθρωπες συνθήκες της εξορίας του. Έγραφε τα ποιήματά του σε μικρά χαρτάκια και τα έκρυβε μέσα σε φιαλίδια. Πολλά απ’ αυτά σώθηκαν, αλλά αρκετά χάθηκαν. Σε ένα αφιέρωμα που έγινε για τα 80χρονα του ποιητή (1989) ένα χρόνο πριν το θάνατό του ο αλβανός ποιητής βαζίλ ντιλό έγραψε το ποίημα που αφορά τη δουλειά του ρίτσου στους τόπους εξορίας κι έχει τίτλο ξεθάβοντας τους στίχους του γιάννη ρίτσου.

Αν δε βρισκόταν κάποιο χέρι
να βγάλει από τη μαύρη γη στο φως
το βουλωμένο αυτό μπουκάλι με τα ποιήματα
θα ξέσπαγε μια μέρα σαν εκρηκτικό υλικό

Θ’ ανάβαν τα ποιήματα ένα-ένα
Από τον πρώτο ως τον τελευταίο στίχο
Θα ξέσπαγαν τα ενταφιασμένα ποιήματα
Τραντάζοντας και σκίζοντας
Το στήθος της γης.

Πώς θα μπορούσε να ‘στεκε μες στο μπουκάλι σφραγισμένη
Η αγανάκτηση χιλιάδων εξορίστων
Πώς θ’ άντεχε κλεισμένο στο γυαλί τόσο μαρτύριο;

Σ’ εκείνη το μπουκάλι –όχι, όχι-
Εσύ ρίτσο, δεν είχες κλείσει στίχους
Αλλά το δυναμίτη της καρδιάς τους

Ο ρίτσος δεν υπήρξε μόνο ο μεγάλος ποιητής, αλλά γενικότερα μια καλλιτεχνική φύση. Δεν έχει γίνει ιδιαίτερα γνωστή η εξαιρετική του ικανότητα στη ζωγραφική με εκπληκτικές ζωγραφιές απαθανατισμένες στους τόπους εξορίας πάνω σε διάφορες πέτρες λειασμένες ή πάνω σε ξύλα κομμένων δέντρων. Λίγο πριν το θάνατό του το πνευματικό κέντρο του δήμου αθήνας σε συνεργασία με το υππο (σσ: νυν υπουργείο πολ-τού) δοργάνωσε μια έκθεση με όλο το εικαστικό έργο του ποιητή με τίτλο ο εικαστικός γιάννης ρίτσος.

Δείγμα της καλλιτεχνίας του αποτελούν και τα χειρόγραφά του με τα ζωγραφισμένα εξώφυλλα. Αλλά και τα ίδια τα γράμματά του είναι θαυμάσια κομψοτεχνήματα που θυμίζουν παλιά βυζαντινά ευαγγέλια.

-Το ποιητικό έργο του ρίτσου είναι τεράστιο σε ποσότητα αλλά και πολύ σημαντικό σε ποιότητα.
Άρχισε να γράφει ποιήματα από πολύ μικρή ηλικία. Ήδη σε ηλικία 12 χρονών (1921) στέλνει τα πρώτα του ποιήματα στο περιοδικό διάπλασις των παίδων του γρηγόρη ξενόπουλου. Η επίσημη εμφάνισή του όμως στα γράμματα γίνεται το 1934, όταν κυκλοφορεί η πρώτη του ποιητική συλλογή με τον τίτλο τρακτέρ.

Από τότε ακολουθούν αλλεπάλληλες συλλογές. Πυραμίδες (1935), επιτάφιος (1936), το τραγούδι της αδελφής μου (1937), εαρινή συμφωνία (1937),το εμβατήριο του ωκεανού (1939), αγρύπνια (1954), πρωινό άστρο (1955), σονάτα του σεληνόφωτος (1956), οι γειτονιές του κόσμου (1957) κι άλλες πολλές.

Όλο το έργο του έχει συγκεντρωθεί σε επτά τόμους (αυτό έγινε όσο ο ποιητής συνέχιζε να γράφει ακόμη). Οι επτά τόμοι έχουν εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο κέδρος. Οι τέσσερις πρώτοι τόμοι (α, β, γ, δ) τιτλοφορούνται ως ποιήματα. Ενώ οι άλλοι τρεις τόμοι έχουν τους τίτλους: τέταρτη διάσταση, επικαιρικά, γίγνεσθαι.

Ορισμένοι μελετητές της ποίησης του ρίτσου τη διακρίνουν σε πέντε περιόδους
1η περίοδος: η προετοιμασία (1926-1936) με έργα όπως τρακτέρ, πυραμίδες, επιτάφιος όπου βρίσκαν έντονη την παρουσία των προσωπικών του βιωμάτων και φανερή την επίδραση του καρυωτάκη και της παραδοσιακής ποίησης.
2η περίοδος: η δοκιμασία (1935-1943) με έργα όπως το τραγούδι της αδερφής, εαρινή συμφωνία, το εμβατήριο του ωκεανού που αποκαλύπτουν τη λυρική πλευρά της ποίησης του ρίτσου.
3η περίοδος: η επιστροφή στις ρίζες και η επικαιρότητα.
Ως χαρακτηριστικά έργα επιστροφής στις ρίζες θεωρούν τη ρωμιοσύνη και την κυρά των αμπελιών (συλλογή αγρύπνια), ενώ ως χαρακτηριστικά έργα επικαιρότητας τα ημερολόγια εξορίας, τα μακρονησιώτικα και την ανυπότακτη πολιτεία.
4η περίοδος: η ωριμότητα (1956-1971).
Βρίσκουν ότι συντελείται με τη σονάτα του σεληνόφωτος το πρώτο από τα ποιήματα της τέταρτης διάστασης το οποίο βραβεύεται με το πρώτο κρατικό βραβείο της ποίησης.
5η περίοδος: η συνέχεια (1971 κι εξής) με βασικό έργο το γίγνεσθαι που οι περισσότερες συνθέσεις του αναφέρονται στη δικτατορία.

Το έργο του ρίτσου προκάλεσε μεγάλη εντύπωση από την πρώτη αρχή. Ο μεγάλος ποιητής κωστής παλαμάς, ο οποίος είχε αμφισβητήσει την ποιητική αξία του σεφέρη, χαιρέτισε με ενθουσιασμό την εμφάνιση του ρίτσου. Όταν το 1937 κυκλοφόρησε το ποίημά του το τραγούδι της αδερφής μου αφιερωμένο στην αδερφή του λούλα, ο παλαμάς έγραψε σε ένα ποίημά του για το ρίτσο
Το ποίημά σου το πικρό το ζουν ιχώρ κι αιθέρας
Καθάριος όρθρος της αυγής μηνάει το φως της μέρας
Σε μια φρικίαση τραγική χαμογελάει μιας πλάσης
ρυθμός παραμερίζουμε ποιητή για να περάσεις.

Ο ποιητής τιμήθηκε με το πρώτο κρατικό βραβείο ποίησης το 1956 για το έργο σονάτα του σεληνόφωτος καθώς και με πολλά άλλα βραβεία και διακρίσεις από πολλές χώρες του κόσμου, του ανατολικού και του δυτικού (βραβείο λένιν για την ειρήνη από τους σοβιετικούς, βραβείο της γαλλικής ακαδημίας για την ποίηση, τιμητικές διακρίσεις από βουλγαρία, γερμανία, βέλγιο κ.α).
Στην πόλη μας τιμήθηκε ως επίτιμος διδάκτορας από το αριστοτέλειο πανεπιστήμιο.
Το έργο του έχει παγκόσμια αποδοχή κι είναι μεταφρασμένο σχεδόν σε όλες τις γλώσσες του πολιτισμένου κόσμου.

Ο ρίτσος είναι προικισμένος με μεγάλες ποιητικές αρετές. Την έμπνευσή του σε πολλά ποιήματά του την αντλεί από τα βιώματα της παιδικής κι εφηβικής του ζωής, από την επαφή με το τοπίο της πατρίδας του, τη φύση, τη ζωή, την ιστορία του τόπου, τους θρύλους και τις παραδόσεις του λαού. Όλο το λυρικό του έργο είναι διαποτισμένο από τη βαθύτατη γνώση κι αίσθηση της ελληνικής φύσης και ζωής κι από αυτό πηγάζει η ελληνικότητα του έργου του.

Όμως μεγάλο μέρος του ποιητικού του έργου έχει πολιτικό κοινωνικό χαρακτήρα. Εμπνέεται από τα προβλήματα του ανθρώπου τόσο ατομικά όσο και κοινωνικά και γράφει γι’ αυτά, συνεπής στην ιδεολογία του, προσπαθώντας να εμψυχώσει κάθε αγωνιζόμενο, κάθε καταπιεσμένο.
Ο ίδιος ο ποιητής καθορίζοντας το σκοπό και το νόημα της ποίησης γράφει: η ποίηση πρέπει να είναι ένας οδηγός μάχης κι ευτυχίας, ένα όπλο στα χέρια του λαϊκού αγωνιστή και μια σημαία στα χέρια της ελευθερίας.

Εκτός από το ποιητικό του έργο ο ρίτσος έχει αφήσει και μια τεράστια μεταφραστική εργασία έργων του βλαντιμίρ μαγιακόφσκι, του πωλ ελυάρ, του ναζίμ χικμέτ, του πάμπλο νερούδα κ.ά.

(Συνεχίζεται...)