Γιατί η Κούβα

Πολύ καλό ερώτημα, ευχαριστώ που μου το έθεσα.

Εξαρτάται από ποια σκοπιά το απαντάς.

Αν είναι από τη σκοπιά του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού, η απάντηση είναι προφανής. Γιατί η Κούβα ήταν η πίσω αυλή τους, το καζίνο τους, το μπουρδέλο τους και όλα τα συναφή καλούδια της καπιταλιστικής ανάπτυξης που θέλουν να επαναφέρουν. Γιατί είναι αυτό που έλεγε ο Αθηναίος Περικλής για την Αίγινα, μια ενοχλητική τσίμπλα που μπαίνει στο μάτι τους και δεν μπορούν να καθαρίσουν.

Λένε πως στις δυτικές δημοκρατίες (δηλαδή τις κοινοβουλευτικές δικτατορίες του κεφαλαίου), υπάρχουν κάποια όρια και μοχλοί πίεσης για να μη δρα κανένα κέντρο εξουσίας ασύδοτο. Ο Τραμπ πχ πρέπει να λογοδοτήσει σε κάποια όργανα για τον πόλεμο στο Ιράν, να διαχειριστεί απώλειες και παραιτήσεις. Δέχεται κριτική και αντιπολίτευση πως.. σύρθηκε σε αυτόν τον πόλεμο από το Ισραήλ, ακόμα και πιέσεις από τα Χρηματιστήρια, δηλαδή από τα μονοπώλια που δεν ευνοούνται από τη συνέχισή του.

Στις ΗΠΑ υπάρχει οξυμένη ενδοαστική διαμάχη μεταξύ δύο συνασπισμών (μπλοκ) για την τακτική και τα μέσα επίτευξης του βασικού τους στόχου. Είναι ζήτημα, αν οι πόλεμοί τους είναι επίδειξη δύναμης ή αδυναμίας, μονόδρομος ή σπασμωδικές κινήσεις για τη διατήρηση ενός στρατηγικού πλεονεκτήματος - υπεροχής που ξεγλιστρά σταδιακά από τα χέρια τους. Είναι βέβαιο όμως πως υπηρετούν, με επιμέρους αντιθέσεις, έναν κοινό στρατηγικό στόχο -τη διευρυμένη κερδοφορία και την αναχαίτιση της Κίνας. Και ότι η στρατηγική του πολέμου και των (επεμ)βάσεων δε χαλάει για τα κόμματα ή τις κάλπες -ρε μαλάκα, όπως θα έλεγε φιλικά η Βάσια Τριφύλλη στον Γκλέτσο.

Κάποιοι πίστευαν σοβαρά πως ο Τραμπ θα τερμάτιζε τους πολέμους, που ήταν η στρατηγική επιλογή των φιλοπόλεμων Democrats. Οι (50) διαφορετικές αποχρώσεις της κυρίαρχης πολιτικής τής προσδίδουν το άλλοθι της πολυφωνίας, δίνοντας συνάμα στο εκλογικό σώμα την ψευδαίσθηση της ελεύθερης επιλογής. Εν προκειμένω, ωστόσο, υπάρχει μια θλιβερή, ομόφωνη μονοχρωμία επί του θέματος. Είτε ρωτήσεις τους θιασώτες του MAGA, είτε τον «σοσιαλιστή» Μπέρνι Σάντερς και τον «εναλλακτικό» δήμαρχο της Νέας Υόρκης, δε θα βρεις ουσιαστικές διαφοροποιήσεις: η Κούβα είναι δικτατορία, εχθρός του ελεύθερου κόσμου, ο οποίος «απελευθερώνει» το νησί εδώ και πολλά χρόνια, με το δολοφονικό εμπάργκο.

Και από τη δική μας σκοπιά;

Η Κούβα είναι κάτι παραπάνω από ένα σύμβολο αντίστασης και αγώνα. Ήταν μια επαναστατική διαδικασία που μετεξελίχθηκε στην πορεία σε σοσιαλιστική. Απ’ αυτό κάποιοι βγάζουν ότι προσαρμόστηκε στα δεδομένα και τις απαιτήσεις του σοβιετικού της συμμάχου, αλλά το βασικό συμπέρασμα είναι ότι μια ριζοσπαστική επανάσταση δεν μπορεί παρά να συναντηθεί σε μια πορεία χρόνου με τον μαρξισμό και τους κομμουνιστές, αν θέλει να μείνει πιστή στις διακηρύξεις της.

Η Κούβα είναι μια χώρα που εξέφρασε γόνιμο, συντροφικό προβληματισμό για τη στρατηγική των Σοβιετικών και τη στροφή τους προς την αγορά -με τα γνωστά αποτελέσματα. Προέκρινε τα ηθικά κίνητρα, έβαλε την ιδεολογία-πολιτική στο τιμόνι, παρείχε διεθνιστική βοήθεια σε άλλα επαναστατικά εγχειρήματα, στο μέτρο των δυνάμεών της. Κάποιοι λένε ότι οι Κουβανοί σφοι είναι μάλλον Φιντελιστές παρά συνειδητοποιημένοι κομμουνιστές, είναι όμως πρόθυμοι να υπερασπιστούν την επανάσταση με το όπλο στο χέρι, όπως έδειξε η πρόσφατη ηρωική θυσία τους στην περίεργη υπόθεση της απαγωγής του Μαδούρο (που πλήττει άμεσα τα ενεργειακά αποθέματά της).

Η Κούβα είναι ένα επαναστατικό εγχείρημα που δεν τελείωσε, όταν... «έκλεισαν τα κεντρικά» σαν αντιπροσωπεία -όπως λένε ειρωνικά οι εχθροί της-, δείχνοντας ανεξάντλητες αντοχές στο εμπάργκο, την απομόνωση, την ασφυξία που της επιβάλλει ο ιμπεριαλισμός των ΗΠΑ (και όχι μόνο). Κι αυτό δεν το οφείλει προφανώς στο κλίμα της ή την πιο αλέγκρα διάθεση του πληθυσμού (γιατί το «εμπάργκο θέλει καλοπέραση»), αλλά στη μαζική συμμετοχή του στις αρχαιρεσίες, το νομοθετικό έργο, με δυο λόγια στην άσκηση της σοσιαλιστικής εξουσίας. Ο λαϊκός παράγοντας είναι πάντα σε θέση να κάνει τη διαφορά, και αυτό είναι βασικό, διαχρονικό δίδαγμα που το υπογραμμίζει η πείρα των επαναστάσεων του 20ού αιώνα.

Όλα αυτά είναι ζωτικής σημασίας, αλλά ίσως μοιάζουν με άσκοπη ιστορική αναδρομή στη σημερινή συγκυρία που κρίνεται το μέλλον της χώρας. Η Κούβα βυθίζεται στο σκοτάδι από τις «δυνάμεις του φωτός», δεν έχει ενέργεια για μεταφορές και συγκοινωνίες, για να κινήσει τη βιομηχανία της, ούτε καν για τα νοσοκομεία της. Ο Τραμπ ποντάρει στην ενεργειακή ασφυξία και το black out, για να επικρατήσει χάος και βασικά η αντεπανάσταση, πάντα με τον μανδύα των αγανακτισμένων μαζών και των αυθόρμητων διαδηλώσεων.

Η Κούβα βρίσκεται στο στόχαστρο του ιμπεριαλισμού, στο όριο της επιβίωσης, χωρίς κανένα ουσιαστικό στήριγμα, όπως δείχνει η κυνική στάση της Κίνας και οι παλιότερες νουθεσίες - πίεση για... περισσότερα ανοίγματα στην αγορά. Και αν παρόλα αυτά, κάποιοι ντούροι αντι-ιμπεριαλιστές εξακολουθούν να βλέπουν τα BRICs ως αντίπαλο δέος στο ΝΑΤΟ, μισή ντροπή δική τους και η άλλη μισή στην Κίνα βρίσκεται, όπως έλεγε ο Βλάσσης στους Απαράδεκτους.

Κι ενώ το ΚΚΕ βάζει μπροστά το ζήτημα της αλληλεγγύης και της άρσης του αποκλεισμού, κάποιοι σφοι εκφράζουν, δειλά ή ανοιχτά, τους δικούς τους προβληματισμούς για τη μέχρι τώρα πορεία της Κούβας. Για τις υποχωρήσεις της που δεν είναι μια σύγχρονη εκδοχή της ΝΕΠ, αλλά άτακτες, χωρίς στρατηγικό σχέδιο - προοπτική για την υπέρβαση των προβλημάτων. Για το εσωτερικό μέτωπο, όπου κάποια στελέχη ετοιμάζουν ίσως τη διάδοχη κατάσταση, συνδιαλεγόμενοι με τον Τραμπ και τον Ρούμπιο για να βρεθεί μια «χρυσή τομή». Ή για το ιδεολογικό μέτωπο και τις διεθνείς συμμαχίες, με την Κούβα να δείχνει ανοχή (αν όχι ανοιχτή υποστήριξη) στα ΚΚ που συγχέουν τη σημερινή καπιταλιστική Ρωσία με τη Σοβιετική Ένωση και ονειρεύονται αντι-ιμπεριαλιστικές πλατφόρμες με μπροστάρη τον Πούτιν. 

Το ζήτημα δεν είναι αν κάνει την ανάγκη φιλοτιμία και συμμαχία, αντιμέτωπη με τις συνέπειες του δολοφονικού εμπάργκο, αλλά κατά πόσο αναζητά επαναστατική διέξοδο από τον ιμπεριαλιστικό λαβύρινθο ή αποδέχεται τα αδιέξοδά του και τους όρους του παιχνιδιού. Αν αξιοποιεί τελικά τις ιμπεριαλιστικές αντιθέσεις ή επιλέγει συνειδητά στρατόπεδο. Αν συνεχίζει τη ρήξη ή πάει σε μια μορφή «εναλλακτικής ενσωμάτωσης». Σε τελική ανάλυση, το ζήτημα δεν είναι αν αναγκάζεται να κάνει κάποιους συμβιβασμούς αλλά κατά πόσο θεωρητικοποιεί την επιλογή της υποχώρησης.

Έχει νόημα αυτή η κριτική ή είναι άστοχη και ανεπίκαιρη, όταν η παγκόσμια αντίδραση περιμένει την πτώση της Κούβας για να πανηγυρίσει την ήττα της επανάστασης; Περιγράφει την πραγματική εικόνα ή την κρύβει πίσω από ένα (υπαρκτό) δέντρο και συσκοτίζει την ουσία; Είναι της παρούσης να δούμε τα ζητήματα που θίγει ή πρέπει να γίνει σε άλλο χρόνο; Και ποια συγκυρία θα ήταν η κατάλληλη -χωρίς προβλήματα που απαιτούν άμεσες λύσεις; Πρέπει να γίνει με άλλους όρους και σε άλλο πλαίσιο (πχ στις διεθνείς συναντήσεις των εργατικών, κομμουνιστικών κομμάτων) ή μήπως είχε δίκιο ο Ένγκελς που τόνιζε τη δύναμη και την ωριμότητα του κόμματος της εποχής του να συζητά δημόσια, χωρίς να φοβάται ότι τρέφει με επιχειρήματα τον εχθρό;

Δεν παραβλέπω τη βάση της κριτικής των σφων. Σε κάθε περίπτωση όμως -εκτιμώ πως- η Κούβα δεν πληρώνει σε αυτό το σημείο τις συνέπειες των δικών της λαθών, αλλά το τίμημα για το «λάθος» της να αντισταθεί, να μην παραδοθεί οικειοθελώς και χωρίς όρους. Η Κούβα βρίσκεται σε κατάσταση τεχνητής ασφυξίας και χρειάζεται ένα τεράστιο κύμα αλληλεγγύης για να σπάσει τον αποκλεισμό και να σταθεί στα πόδια της, με έμπρακτη υλική στήριξη και παλλαϊκές διαδηλώσεις, αντίστοιχες (ή και μεγαλύτερες) με το κύμα αλληλεγγύης στους Παλαιστίνιους ή -σε τελείως διαφορετικά συμφραζόμενα- με το κίνημα I can’t breathe ή και το δικό μας «δεν έχω οξυγόνο». No puedo respirar!

Δε διακυβεύεται μόνο η δική της ικανότητα να έχει αξιοπρεπή διαβίωση ο λαός της, αλλά η δική μας αξιοπρέπεια, το δικαίωμα κάθε λαού στην αξιοπρέπεια και την ανεξαρτησία. Και στο πλαίσιο ενός τέτοιο αγώνα, θα βρει τη θέση του και το απαραίτητο οξυγόνο της συντροφικής κριτικής.

Υστερόγραφο

Ο τίτλος είναι εμπνευσμένος από τη μελέτη «Γιατί το Βυζάντιο», το μόνο βιβλίο που έγραψε η Γλύκατζη Αρβελέρ στα ελληνικά -για προπαγανδιστικούς λόγους, αν δεν κάνω λάθος. Πρόσφατα διάβαζα κάποιες αυτοβιογραφικές αφηγήσεις της, που παραήταν αυτάρεσκες και αυτοαναφορικές σε κάποια σημεία ή επιεικώς μπερδεμένες για κρίσιμα ζητήματα, όπως τα Δεκεμβριανά. Κάποια σημεία όμως έχουν την πλάκα τους και αξίζει να μεταφερθούν αυτούσια, με τον γαργαλιστικό τίτλο «όταν ο Κοκός φώναζε: Κάπα-Κάπα-Έψιλον».

Μια μέρα, μία από τις κυρίες των τιμών, μου λέει: «Πάμε να δώσουμε κάτι στη βασίλισσα να υπογράψει». Φτάνουμε λοιπόν από το γραφείο της Πρόνοιας -ήταν εκεί που είναι το Μαξίμου σήμερα- στα ανάκτορα και τη βρίσκουμε να κάθεται στον κήπο να πλέκει. Της δίνουμε τα χαρτιά, αρχίζει να υπογράφει, όταν ξαφνικά την πλησιάζει ένας μπόμπιρας, τον κοιτάει καλά καλά η Φρειδερίκη και του σκάει ένα δυνατό σκαμπίλι. Φεύγει τρέχοντας ο μπόμπιρας και κρύβεται πίσω από έναν θάμνο φωνάζοντας: «Κάππα - Κάππα - Έψιλον»! Κάππα- Κάππα- Ε!». Ο μπόμπιρας ήταν ο μετέπειτα βασιλιάς Κωνσταντίνος, δέκα χρονών παιδί τότε. Είμαστε στο ’50.

Και η συνέχεια της ιστορία, στη δεκαετία του ’60 πλέον, πάλι με τον Κοκό, που προσπαθούσε να τον αποφύγει η Ε.Γ.Α.

Άδικα περιμέναμε, το βασιλικό ζεύγος δεν έλεγε να αποχωρήσει. Οπότε σηκωθήκαμε να φύγουμε. Περνώντας από μπροστά τους, μου λέει ο Κωνσταντίνος: «Θα σας συστήσω τη γυναίκα μου». Του απαντώ: «Όχι, εμένα θα συστήσετε στη γυναίκα σας» - να είμαστε και λίγο καθωσπρέπει, να τηρούμε τους τύπους. Αναπόφευκτα πιάσαμε την κουβέντα και πάνω εκεί του θύμισα την ιστορία. Γέλασε: «Το τι σκαμπίλι έχω φάει δεν λέγεται». Στη συζήτηση πάνω, μου είπε ότι ήθελε να νομιμοποιήσει το κομμουνιστικό κόμμα και δεν τον άφησε ο Γεώργιος Παπανδρέου, λέγοντας: «Κι εμένα ποιος θα με ψηφίσει μετά;»