Πέμπτη, 21 Μαρτίου 2013

Στη μνήμη της Κομμούνας

Σε αυτό το κείμενο η κε του μπλοκ καταγράφει σκέψεις και κάποια γεγονότα σχετικά με την παρισινή κομμούνα, ενσωματώνοντας αρκετά στοιχεία από μια πρόσφατη σχετική διάλεξη του σοβιετικού κυριούλη στα πλαίσια του μαρξιστικού σεμιναρίου που διοργάνωνε στην παιδαγωγική σχολή. Η παρουσίασή τους γίνεται φυσικά από το δικό μου οπτικό πρίσμα και με τις δικές μου προεκτάσεις, οπότε οι όποιες τυχόν στρεβλώσεις κι αστοχίες κατά τη μεταφορά και περαιτέρω ανάπτυξή τους βαραίνουν αποκλειστικά εμένα.

Το πρώτο βασικό σημείο είναι η άμεση σύνδεση της κομμούνας, ως ιστορικό γεγονός, με την ίδρυση και τη σύντομη ιστορική διαδρομή της πρώτης διεθνούς. Μια πορεία δώδεκα χρόνων από το 1864 ως το 1876, που κορυφώθηκε κατά τις 72 μέρες της κομμούνας, ενώ η ήττα των κομμουνάρων σηματοδότησε την απαρχή του τέλους της, με τις συστηματικές διώξεις κατά των μελών της στην ευρώπη, την αναγκαστική μετακόμιση της έδρας της στις ηνωμένες πολιτείες και τη σταδιακή παρακμή που οδήγησε στη διάλυσή της.

Αξίζει να σταθούμε παρενθετικά στη σύνθεση της διεθνούς από εργατικές οργανώσεις –εξ ου και διεθνής των εργατών, όπως ήταν η πλήρης ονομασία της- και να δούμε την εξέλιξη στον χρόνο αυτού του σχήματος. Από την πρώτη χαλαρή διεθνή σύνδεση των εργατικών οργανώσεων ανά τον κόσμο, στη δεύτερη διεθνή των εργατικών σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων και μετά την πολιτική της χρεοκοπία στην επαναστατική τομή της τρίτης κομμουνιστικής διεθνούς με τους 21 όρους για τη διαμόρφωση κομμάτων νέου τύπου –δε σημειώνω την περίπτωση της τέταρτης διεθνούς, γιατί από όποια σκοπιά και να το δει κανείς, δεν προσέφερε κάποια ιδιαίτερη θετική πείρα στο οργανωτικό κεκτημένο της κομιντέρν.

Ο μαρξ ήταν ο συγγραφέας της ιδρυτικής διακήρυξης και του καταστατικού της διεθνούς κι οι οπαδοί του υποστήριζαν τη μετεξέλιξή της σε ενιαία πολιτική οργάνωση, με ενιαίες προγραμματικές θέσεις και συμμετοχή στον κοινοβουλευτικό αγώνα, σε αντίθεση με τους υποστηρικτές του μπακούνιν που ήθελαν μια χαλαρή συνομοσπονδία με αυτονομία των εθνικών οργανώσεων και πρόβαλαν την απόλυτη αξία της αυθόρμητης εξεγερμένης δράσης. Η μεταξύ τους διαπάλη οξύνθηκε μετά από την ήττα της κομμούνας κι οδήγησε στη διάσπαση της διεθνούς –αν και δεν ήταν αυτός ο καθοριστικός παράγοντας για τη διάλυσή της.

Παράλληλα η διεθνής φιλοξενούσε στις τάξεις της κι άλλα ιδεολογικά ρεύματα (οπαδούς του όουεν, του προυντόν, του μπλανκί, κτλ), ενώ οι μαρξιστές δεν είχαν καν την ιδεολογική ηγεμονία στο εγχείρημα της κομμούνας, καθώς αποτελούσαν μια μικρή μειοψηφία στις τάξεις των γάλλων επαναστατών σε σχέση με τους μπλανκιστές και τους προυντονικούς. (Οι μεν πρώτοι προέταξαν ως κρίσιμη προϋπόθεση για την επανάσταση τη συνωμοτική δράση μιας μικρής οργανωμένης ομάδας αποφασισμένων επαναστατών –αργότερα κι οι μπολσεβίκοι θα κατηγορούνταν για ιδιότυπο μπλανκισμό, λόγω της δομής και της λειτουργίας του κόμματος νέου τύπου. Οι δε προυντονικοί ήταν αναρχικοί υπέρμαχοι μιας ομοσπονδίας μικρών κοινοτήτων κι ενός είδους εμπορευματικού αναρχισμού, όπως εύστοχα τον χαρακτήρισε ο σοβιετικούς κυριούλης).

Τα γεγονότα της κομμούνας (πράξη) ήταν ένα είδος δοκιμασίας για τις ιδέες (θεωρία) των διάφορων πολιτικών ρευμάτων. Μετά την ήττα στο γαλλοπρωσικό πόλεμο, η γαλλική αστική τάξη υπέγραψε μια προδοτική συμφωνία ειρήνης, το γενάρη του 1871, θέτοντας εμφατικά τον εαυτό της ενάντια στο γενικό αστικό συμφέρον και δείχνοντας κυνικά τον καθαρά ταξικό τρόπο σκέψης και λειτουργίας της. Σε αντίθεση με τον τακτικό στρατό η εθνοφρουρά (που στην επανάσταση του 1848 είχε πολεμήσει ενάντια στο εξεγερμένο προλεταριάτο) αρνήθηκε να παραδώσει τα πολυβόλα της και υπερασπίστηκε ένοπλα το δικαίωμά της να τα κρατήσει. Η αστική τάξη και το πολιτικό της προσωπικό αναγκάστηκαν να καταφύγουν στις βερσαλίες και το κενό εξουσίας καλύφτηκε από την επιτροπή της εθνοφρουράς. Στις 26 μάρτη έγιναν εκλογές για την ανάδειξη τοπικού συμβουλίου και στις 28 ανέλαβε επίσημα την εξουσία το νέο 81μελές όργανο –εκ των οποίων τα δύο τρίτα περίπου ήταν εργάτες κι υπάλληλοι.

Αυτή είναι συνοπτικά η ιστορία της ίδρυσης της κομμούνας. Ας δούμε κι έναν περιληπτικό απολογισμό δράσης. Η κομμούνα παρουσίασε πλούσιο πολιτικό και νομοθετικό έργο σε μια σειρά τομείς: στην εκπαίδευση, τη φορολογία, την πρόνοια και την εργασία. Μερίμνησε για το διαχωρισμό εκκλησίας κράτους, τις υποθήκες και τα οικιακά χρέη, τον ελάχιστο μισθό και τον καθορισμό του μέσου μισθού των κρατικών λειτουργών και των αξιωματούχων, για την ανεργία, την απαγόρευση της νυχτερινής εργασίας, την απαλλοτρίωση εγκαταλειμμένων εργοστασίων, τον εξοπλισμό του λαού, την κατάργηση του επαγγελματικού στρατού και της αστυνομίας, κ.ά.

Αυτά είναι μερικά από τα βασικά επαναστατικά μέτρα που πήρε η κομμούνα κι έθιγαν βασικά ζητήματα που παραμένουν ακόμα και σήμερα άλυτα στις περισσότερες ανεπτυγμένες αστικές δημοκρατίες. Όπως είπαν κι οι κλασικοί, η κομμούνα ήταν το οργανωμένο σε κυρίαρχη τάξη προλεταριάτο, ή αλλιώς η κρατική-πολιτική μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου.

Τι δεν έκανε όμως η κομμούνα; Ποιες ήταν οι βασικές παραλείψεις της;
Καταρχάς όπως έγραψε ο ένγκελς στην περίφημη αποστροφή ενός προλόγου του, αν μπορούμε να κατηγορήσουμε για κάτι την κομμούνα δεν είναι γιατί χρησιμοποίησε βία, αλλά γιατί δεν την χρησιμοποίησε όσο έπρεπε. Τήρησε τους κανόνες του ευ αγωνίζεσθαι απέναντι σε έναν αντίπαλο που δε δίστασε να ξεπουληθεί στους πρώσους (με τους οποίους βρισκόταν σε πόλεμο), προκειμένου να σώσει την εξουσία του. Κι ακολούθησε πιστά εκείνη την αντιφατική διαδρομή που περιέγραψε ο μαρξ για την επανάσταση που πέφτει, σηκώνεται και προχωρά, σκοντάφτει, ρίχνει τον αντίπαλό της και τον αφήνει, ίσα-ίσα για να σηκωθεί και να τον ξαναρίξει.

Η κομμούνα παρέλειψε πχ να εθνικοποιήσει την τράπεζα της γαλλίας, που χρηματοδότησε αδρά την εξουσία των βερσαλιών και της επέτρεψε να αναλάβει δυνάμεις και να αλλάξει τους εις βάρος της συσχετισμούς. Ακόμα πιο σοβαρή παράλειψη ήταν ότι ρύθμισε τα χρέη των μικροαστών, αλλά δεν έκανε καμία αντίστοιχη κίνηση για τους αγρότες της υπαίθρου, προκειμένου να στερεώσει την εργατο-αγροτική συμμαχία, όπως έκαναν στα χρόνια τους οι μπολσεβίκοι, ή τουλάχιστον να τους αποσπάσει από την επιρροή της αντίδρασης και να τους ουδετεροποιήσει. Έτσι η κομμούνα βρήκε ελάχιστα στηρίγματα στην επαρχία και καταπνίγηκε σχεδόν αβοήθητη από τις άλλες περιοχές της γαλλίας.

Ένα ακόμα μειονέκτημα ήταν η εξιδανίκευση της πολιτοφυλακής κι η απαξίωση του τακτικού στρατού, που στοίχισε πολύ ακριβά στις στρατιωτικές επιχειρήσεις που ακολούθησαν. Η άτακτη κι ανοργάνωτη (χωρίς διοίκηση κι επιμελητεία) αντεπίθεση της πολιτοφυλακής στις βερσαλίες αποκρούστηκε σχετικά εύκολα από τον ανασυνταγμένο (με τη συνδρομή των πρώσων) τακτικό στρατό, που πήρε την πρωτοβουλία των κινήσεων και παρά την ηρωική αντίσταση των κομμουνάρων και τις δραματικές οδομαχίες, κατάφερε να μπει στα τέλη του μάη στο παρίσι. Οι τελευταίες μάχες δόθηκαν γύρω από το νεκροταφείο του περ λασέζ, όπου βρίσκεται σήμερα το μνημείο της κομμούνας και στήνονται κάθε χρόνο διάφορα… happenings απ’ τη λέσχη φίλων κομμούνας, που λειτουργεί σαν καλοστημένη επιχείρηση, μετατρέποντας την επέτειο και τις εκδηλώσεις μνήμης σε ένα είδος εμποροπανήγυρης.

Παρόλα αυτά, το πιο σημαντικό αρνητικό στοιχείο στη δράση της κομμούνας ήταν ότι απέτυχε στο πλέον κρίσιμο ζήτημα κάθε επανάστασης: να αλλάξει το οικονομικό σύστημα και τις κυρίαρχες σχέσεις παραγωγής. Στην πραγματικότητα η κομμούνα, παρά τα πολλά και σημαντικά επαναστατικά μέτρα που πήρε, δεν έκανε σχεδόν τίποτα για την κατάργηση του μεγάλου κεφαλαίου και συνολικά των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Κι αυτό δυστυχώς είναι δείγμα της ωριμότητας, όχι μόνο του εγχειρήματος της κομμούνας, αλλά και πολλών σύγχρονών μας, που μετά τη νίκη της αντεπανάστασης στην εσσδ, διέγραψαν μηδενιστικά την προσφορά της και αναζήτησαν το ανόθευτο σοσιαλιστικό ιδεώδες σε μια επιστροφή στις ρίζες, που δε λερώθηκαν με το στίγμα της ήττας. Μια αναζήτηση που κατέληξε στην ανακύκλωση ιδεών του ουτοπικού, προμαρξικού σοσιαλισμού και την εξιδανίκευση των 70 ημερών της κομμούνας ως πρότυπο, έναντι των 70 χρόνων οικοδόμησης στη σοβιετική ένωση –με την όποια θετική κι αρνητική πείρα.

Στον επίλογο συνηθίζεται να βγαίνουν μερικά συμπεράσματα, που ανακεφαλαιώνουν όσα προηγήθηκαν. Εδώ θα αποφύγουμε μια εκτενή αναφορά σε αυτά του μαρξ (για το προλεταριάτο που δε μπορεί να χρησιμοποιήσει για λογαριασμό του την έτοιμη κρατική μηχανή) και τον υφέρποντα βιολογισμό στη σκέψη του μπακούνιν (για την επανάσταση, που προκύπτει ενστικτωδώς, χωρίς σχέδιο και ιδεολογία) για να περάσουμε στα συμπεράσματα του λένιν.

Ο βλαδίμηρος αναλύοντας στα 40χρονα της κομμούνας τα βασικά της διδάγματα λέει ότι για να νικήσει η κοινωνική επανάσταση πρέπει να συντρέχουν δύο τουλάχιστον όροι: υψηλή ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και κατάλληλη προετοιμασία του προλεταριάτου. Αλλά το 1871 δεν υπήρχε κανείς από αυτούς τους όρους.

Εδώ προκύπτει εύλογα το ερώτημα: υπήρχε υψηλή ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων στη ρωσία του 17; Ασφαλώς όχι (αν και αυτό είναι κάπως σχετικό κι εξαρτάται από το τι έχουμε ως μέτρο σύγκρισης: τις άλλες δυνάμεις της εποχής, ή τη γαλλία του 1871); Σε κάθε περίπτωση όμως υπήρχε μια ισχυρή εργατική τάξη, συγκεντρωμένη στα μεγάλα αστικά κέντρα και διαπαιδαγωγημένη σε σκληρούς ταξικούς αγώνες, που διαμόρφωσαν μια πολύπειρη κι ατσαλωμένη πολιτική πρωτοπορία. Κι αυτό ακριβώς είναι το τρίτο καθοριστικό στοιχείο που έλειπε για τη νίκη της παρισινής κομμούνας.

8 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Τι κρίμα που οι κομμουνάροι δεν ήξεραν από τακτικη "εργατικού αγώνα" για να διεκδικήσουν αντιιμπεριαλιστικη κυβερνηση.
Απλά πήραν την ζωή στα χέρια τους, αυτοοργανωθηκαν, χωρις να αφηνουν τις τυχες τους σε κανεναν κοινοβουλευτικο διαμεσολαβητή.
Οι μάζες του παρισιού ήταν προυντονικές και μπλανικιστικές, αλλά βρήκαν διέξοδο για να φτιάξουν την΄δική τους εξουσία, γιατι αυτοοργανωθηκαν σε θεσμους ξέχωρους από το αστικο κρατος και αυτό παρά τα θεωρητικά λάθη των Προυντον Μπλανκι, τα οποία σε μεγαλο βαθμο καθοριζοντουσαν από την εποχή τους.
Το δίδαγμα της Κομμουνας είναι ένα και σπάει τα μουτρα του κάθε σημερινος μέντορας της κοινοβουλευτικης τακτικής.

Καμμια κυβερνηση της αστικης εξουσιας....
Ή αστικη ή εργατικη εξουσία.
Εργατική αυτοοργανωση, εργατική αυτοθέσμιση
Κράτος τύπου κομμουνας δήλαδη όπως λέει ο Λένιν "ΟΧΙ ΚΡΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΥΡΙΟΛΕΞΙΑ", ΌΧΙ ΚΑΘΕΑΥΤΟ ΚΡΑΤΟΣ
ΜΙΣΟΚΡΑΤΟΣ ή όπως λεει ο Ένγκελς
"καλυτερα να αντικαταστησουμε την λέξη κράτος όσον αφορα την δικτατορια του προλεταριατου με τη λέξη κοινοτητα.
Αυτα τα είπε ο κοινοβουλετικος σοβιετικος???

Καμιλο Μπερνέρι

Ανώνυμος είπε...

A μπραβο κι ελεγα να σε ρωτησω αν θα εγραφες κατι σχετικο μετα τη διαλεξη.

Ανώνυμος είπε...

Η σημερινη αναρτηση, βαζει ζητηματα που αφορουν το τωρα και νομιζω οτι συνδεεται με την προηγουμενη της προσωπολατρειας. Δηλαδη το προτσες οικοδομησης της νεας κοινωνιας. Η κομμουνα εδειξε πως το επαναστατικο εγχειρημα μπορει να αρχισει. Ο Λενιν απεδειξε πως μπορει να εδραιωθει και ο μουστακιας οτι μπορει να οικοδομηθει ο νεος κοσμος. Αυτο απαιτει πριν απ'ολα αποφασιστικοτητα, στηριξη στην προλεταριακη και πληβειακη μαζα και σκληρη παλη. Οι επιγονοι θα συμφωνησω με τον Ε.Χοτζα ηταν οππορτουνιστες και δειλοι. Η προσωπολατρεια ηταν το φυλλο συκης. ΑΑ

Ανώνυμος είπε...

Άσχετο, αλλά ήθελα να το πω. Με τις εξελίξεις στην Κύπρο και την τάση να γίνει εκείνη ο αδύνατος κρίκος του όλου συμπλέγματος, τι έχουν να πουν οι φωστήρες του μετώπου των χωρών του νότου (PIGS) τώρα που η πραγματικότητα τους ξεπερνάει και οι προβλέψεις τους αποδεικνύονται αέρας κοπανιστός; Για να έχουμε και μια ιδέα για το ποιος χαράσσει πολιτική με έτοιμα εγκεφαλικά σχήματα και φτιάχνει με το νου του μπαϊράμι (βλ. μέτωπο).

Red Attack είπε...

πιάνομαι από το σχόλιο το τελευταίο για την κύπρο...
πολλά συμπεράσματα. Να και κάτι σχετικό...
http://kokkiniepithesi.blogspot.gr/2013/03/blog-post_5099.html

AGIS είπε...

Μπορεί να επιδέχεται πολλές ερμηνείες, και μάλιστα αλληλοαντικρουόμενες, κι αν γι’ αυτό δεν είναι δεκτική «συνδικαλιστικής» χρήσης, παρ’ όλα αυτά αξίζει να αποτελεί σημείο αναφοράς του καθενός και μέτρο αυτοελέγχου των θέσεών του: Ο λόγος για την παρατήρηση του Ένγκελς στην εισαγωγή του «εμφύλιου πόλεμου στη Γαλλία» σε σχέση με τους μπλανκιστές και τους προυντονιστές, για την «ειρωνεία της ιστορίας» που «θέλησε –όπως συνήθως συμβαίνει όταν έρχονται στην εξουσία οι δογματικοί [σ.μ. θα το προέκτεινα και γενικότερα: όταν έρχονται αντιμέτωποι με την πρακτική δράση]- να κάνουν και οι δυο το αντίθετο απ’ ό,τι όριζε η θεωρία της σχολής τους».

Κι ένα δεύτερο θέμα που αναδεικνύεται από την επέτειο: έχουμε το δικαίωμα να διαλέγουμε την πολιτική μορφή με την οποία θα συγκροτηθεί η εργατική εξουσία, να διαλέγουμε την πολιτική μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου, μπορούμε να «παραγγείλουμε» εξουσία «τύπου κομμούνας», ή «τύπου σοβιέτ» κλπ; Ή οφείλουμε να δεχτούμε ότι πρόκειται για μορφή που αναδείχνεται μέσα από την ανάπτυξη της πάλης, το βαθμό και τη μορφή της αντίδρασης, την έκταση και το βάθος των συμμαχιών; Υπάρχει «νομοτελειακή μορφή», ή η νομοτέλεια (και η ιστορική εμπειρία) συνίσταται στο δεύτερο σκέλος του ερωτήματος;

Ανώνυμος είπε...

Αναρωτιέμαι τι άλλο πρέπει να πει αυτός ο χαφιές με πατέντα που ακούει στο όνομα "Καμίλο Μπερνέρι" για να τον πάρετε χαμπάρι; Τον παρακολουθώ σε διάφορες τοποθετήσεις του και σε όλες παίζει τον πιο βρώμικο και προβοκατόρικο ρόλο... Και αρκετοί σύντροφοι (ή μήπως "σύντροφοι";;;) μπαίνουν πρόθυμα (ή μήπως "πρόθυμα";;;) στη συζήτηση αν το Κόμμα έχει και πόσο "ξεκόψει" από το "παρελθόν", αλλά "όχι κι έτσι, ρε παιδί μου, με ρέγουλο"... Είστε καλά; Δίνετε διαβεβαιώσεις στον προβοκάτορα ότι το Κόμμα "ωρίμασε" και βαδίζει "τώρα", τάχα, "επαναστατικά" (δηλαδή, το 1998 και το 2000 πώς βάδιζε; ρεφορμιστικά;;;)! Πότε τα εκτίμησε αυτά το Κόμμα;;; Σε ποιο ντοκουμέντο;;; Συνέλθετε και σοβαρευτείτε!!! Ο ηλεκτρονικός φραξιονισμός (δεξιός και "αριστερός") είναι εξίσου επικίνδυνος!!!

Μπρεζνιεφικό απολίθωμα είπε...

Έστω και αργοπορημένα, θέλω να ευχαριστήσω τον άγη για το μεστό σχόλιό του και να απαντήσω ως εξής.
Νομίζω ότι με αυτήν την παρατήρηση ο ένγκελς αναδεικνύει πολύ καλά τα αδιέξοδα της σκέψης των αναρχικών. Το παράδειγμα της ισπανίς, όπου πχ οι αναρχικοί συμμετείχαν στην κυβέρνηση, είναι ένα ακόμα παράδειγμα όπου έκαναν ακριβώς τα αντίθετα απ' όσα πρεσβεύουν θεωρητικά.
Το ωραίο -και ιντριγκαδόρικο- της υπόθεσης είναι ότι την ίδια ακριβώς κατηγορία μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς ακόμα κι ενάντια στους μπολσεβίκους. Αυτά που μπόρεσε να κάνει η σοβιετική εξουσία άμεσα, απείχαν πολύ από όσα περιέγραφε ο βλαδίμηρος στο κράτος κι επανάσταση, λίγους μήνες προτού ξεσπάσει η οκτωβριανή και δε θα μπορούσε να είναι και πολύ διαφορετικά τα πράγματα. Και έχω την αίσθηση ότι σε αυτήν την περίπτωση δεν είχαμε να κάνουμε με έναν δογματικό που σκόνταψε στην πραγματικότητα, αλλά ακριβώς με έλλειψη δογματισμού και δημιουργική πρακτική εφαρμογή της θεωρίας.
Εν πάση περιπτώσει η παρατήρηση αυτή έχει πολύ ζουμί και σηκώνει πολλή κουβέντα, αν όχι και κάποια ειδική ανάρτηση.

Για το δεύτερο ζήτημα που θίγεις, νομίζω ότι η απάντηση είναι κάπως προβλέψιμα διαλεκτική. Και τα δύο θα απαντούσα στο ερώτημα αν παραγγέλνουμε την κρατική μορφή της δτπ ή αν προκύπτει αυθόρμητα από τα κάτω. Το τελικό αποτέλεσμα μοιάζει σα μια κοινή συνισταμένη των δύο παραγόντων.