Τετάρτη, 16 Μαρτίου 2016

Η επάρατος Δεξιά του Κυρίου

Πρόσφατα έτυχε να διαβάσω το βιβλίο του Γιάννη Κάτρη "η γέννηση του νεοφασισμού στην Ελλάδα". Γράφτηκε το 1970 στο εξωτερικό κι εξιστορεί τα γεγονότα της δεκαετίας που προηγήθηκε κι οδήγησε στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, ενώ στη μεταπολίτευση προστέθηκε ένα μικρό παράρτημα με όσα ακολούθησαν ως τη διχοτόμηση της Κύπρου και την πτώση της χούντας. Η σκοπιά του συγγραφέα είναι αυτή ενός καλού και τίμιου κεντρώου, που έκανε και Μακρόνησο -αν δεν κάνω λάθος- στέκεται κριτικά απέναντι σε κάποιες παλινωδίες της Ένωσης Κέντρου, αλλά παραμένει πιστός στο γέρο Παπανδρέου (σκέτο, όχι της δημοκρατίας) και το νεότερο Ανδρέα. Μια εκδοχή καλού Πασόκου πριν εμφανιστεί το ΠαΣοΚ στο ιστορικό προσκήνιο, αυτό που εκείνα τα χρόνια θα λέγαμε "δημοκράτης", αν με τον όρο εννοούμε τις αστικές δημοκρατίες της δυτικής Ευρώπης -που απέβαλαν τη χούντα από το Συμβούλιο της Ευρώπης, σε αντίθεση με τη στάση των ΗΠΑ- και την άρνηση του αντικομμουνισμού.

Ακόμα κι έτσι βέβαια, έχει πολύ πιο προωθημένες θέσεις από τη σημερινή κεντροαριστερά του Σύριζα, υπογραμμίζοντας πχ τις ευθύνες του Καραμανλή και τον καθοδηγητικό ρόλο των ΗΠΑ στο πραξικόπημα. Παράλληλα, τα γραπτά του έχουν μια επιπρόσθετη αξία λόγω της δημοσιογραφικής του ιδιότητας, ως πολιτικός συντάκτης των Νέων (χωρίς πάντως να θίγει τη στάση του συγκροτήματος κατά τα Ιουλιανά). Σε κάθε περίπτωση, το υλικό που συγκέντρωσε, παρουσιάζει ιστορικό ενδιαφέρον κι ανασκευάζει μια σειρά δημοφιλείς μύθους για την επταετία, παρά τους όποιους περιορισμούς και το απαραίτητο φιλτράρισμα του περιεχομένου. Κι ας απογοητεύτηκε λίγο ο Poe Χανιά, που ξεκίνησε να το διαβάζει, περιμένοντας αναφορές στο σύγχρονο νεοφασισμό και τη γέννησή του στην εποχή μας (αν υποθέσουμε ότι είχε πεθάνει ποτέ).

Αφορμή για το σημερινό σημείωμα στάθηκε ένα συγκεκριμένο απόσπασμα του βιβλίου, που αναφέρεται στην ελληνική πολιτική γεωγραφία και συμπυκνώνει το αντιδεξιό σχήμα που επικράτησε σταδιακά στα χρόνια της μεταπολίτευσης, για να δείξει παράλληλα τα όριά του κατά τη δεκαετία της Αλλαγής.
Αντιγράφω:

Στα 1933, η Δεξιά με τη βρετανική υποστήριξη ανέκτησε την εξουσία και τη διατηρεί ως σήμερα... Επανέφερε τη μοναρχία (1935) και εγκαθίδρυσε δικτατορία (1936-40). O Β' Παγκόσμιος Πόλεμος και η γερμανική Κατοχή προκάλεσαν μεγάλες πολιτικές ανακατάξεις και με την Εθνική Αντίσταση έφεραν στην επιφάνεια την Αριστερά σαν πρώτη πολιτική δύναμη. Αλλά μετά την Απελευθέρωση (1944) η Δεξιά και η Μοναρχία, με τη δυναμική υποστήριξη των Άγγλων, στερεώθηκαν στην Αρχή. Το 1963 φάνηκε να είναι το λυκόφως της κυριαρχίας της Δεξιάς. Η διακυβέρνηση της χώρας πέρασε στην Ένωση Κέντρου. Αλλά τον Ιούλιο του 1965 ο βασιλιάς Κωνσταντίνος έδιωξε -με συνταγματικό πραξικόπημα- τη νόμιμη κυβέρνηση Παπανδρέου. Έκτοτε, η Δεξιά έμεινε αγκιστρωμένη στην εξουσία. Τελευταίος σταθμός το στρατιωτικό πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967...

Ιδεολογικά η Δεξιά εξέφραζε την άρνηση, ποτέ τη θέση. Επί Τρικούπη ήταν αντιτρικουπική, επί Βενιζέλου αντιβενιζελική. Και από τα χρόνια του πολέμου αντικομμουνιστική. Στην πραγματικότητα ήταν και παραμένει βαθύτατα αντιδημοκρατική και αντιπροοδευτική.

Μερικές σύντομες παρατηρήσεις, για να μην ξεφύγει σε έκταση πολύ το κείμενο.

-Το κέντρο δεν είναι καθόλου αμέτοχο στην περίοδο της δεξιάς κυριαρχίας. Μπορεί οι δύο Βενιζέλοι (Ελευθέριος και Κλι-κλής) να έφυγαν νωρίς, ίσα-ίσα για να μη λερώσουν την υστεροφημία τους με την ανοιχτή συναίνεση στη δικτατορία, αλλά η δική τους παράταξη ήταν που έστρωσε, χέρι-χέρι με τη Δεξιά, το δρόμο στους δύο δικτάτορες, το Μεταξά και τον Παπαδόπουλο. Ο Γ. Παπανδρέου ήταν ο πρωθυπουργός των Δεκεμβριανών κι ο εκλεκτός του Τσώρτσιλ, προτού αναβαπτιστεί σε "γέρο της Δημοκρατίας". Ο Σοφούλης ηγήθηκε του ενιαίου αστικού μπλοκ σε μία από τις τελικές φάσεις του Εμφυλίου. Κι ο Πλαστήρας αυτός που έβαψε τα χέρια του στο αίμα του Μπελογιάννη και των σφων του. (Κάποια από τα παραπάνω εξάλλου, αναγκάζεται να τα παραδεχτεί αυτοκριτικά και ο ίδιος ο Γ. Κάτρης, στη σχετική υποενότητα για το Κέντρο). Μπορεί επίσης να διαβάσει κανείς το βιβλίο του Μαΐλη για το αστικό πολιτικό σύστημα στη μεταπολεμική περίοδο για τις... αγεφύρωτες διαφορές μεταξύ κέντρου και δεξιάς, και να θυμηθεί τον καημό του Καραμανλή για την απήχηση των μέτρων επιείκειας της Ένωσης Κέντρου, τη στιγμή που επί δικής του διακυβέρνησης είχαν απελευθερωθεί περισσότεροι πολιτικοί κρατούμενοι.

-Αν δεχτούμε πάντως, έστω κάπως καταχρηστικά, τον ισχυρισμό και το σχήμα της δεξιάς κυριαρχίας ως το 74', οι όροι αντιστρέφονται εντυπωσιακά κατά τη μεταπολίτευση, που χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία της Κεντροαριστεράς. Μια περίοδο, όπου -όπως έχει σχολιάσει εύστοχα κι ο Σεχτάρ- λίγο-πολύ όλα τα κόμματα είχαν μια (μικρή ή μεγαλύτερη) δόση ΠαΣοΚ μέσα τους. Ακόμα και η δεξιά διακυβέρνηση της ΝΔ του Καραμανλή, την επταετία που διαδέχτηκε τη χουντική επταετία, και κατηγορήθηκε για σοσιαλμανία. Ή η πενταετία του νεότερου Καραμανλή κι οι αγαστές σχέσεις του τελευταίου με το σημερινό Σύριζα. Χώρια η σύνδεση του υπουργού Εργασία Λάσκαρη κι η αμίμητη δήλωση για την κατάργηση της ταξικής πάλης, με τα πορίσματα του αριστερού Βαρουφάκη για την αναστολή της, σε περιόδους κρίσης. Κι αυτός να φανταστείς πλασάρεται ως η συνεπής αντιμνημονιακή φωνή που διαχωρίστηκε από την κυβερνητική πολιτική.

-Η τρέχουσα κρίση μπορεί να σηματοδοτεί ένα νέο πολιτικό κύκλο, που καθιστά το Σύριζα απλώς τη νέα ΝΔ, όπως τον έχει χαρακτηρίσει ο Στρατολάτης. Κι αυτό που μένει ως ηθικό δίδαγμα από τον προηγούμενο κύκλο είναι πόσο ρηχή ήταν/είναι η αντιδεξιά-αντιμνημονιακή ρητορική, που έμεινε σκόπιμα θολή, χωρίς να προσδιορίσει θετικά το στίγμα της, πόσο εύκολα μετατράπηκε στο αντίθετό της και πώς εξασφάλισε την ιδεολογική ηγεμονία (εντός ή εκτός εισαγωγικών) της καθαρής και πιο επιθετικής Δεξιάς, με τη δική της χρεοκοπία.

5 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Ας μου επιτραπεί να παραθέσω ως μικρή συμβολή στη συζήτηση μια κριτική αποτίμηση του συγκεκριμένου βιβλίου του Γ. Κάτρη που έγινε τέσσερα χρόνια μετά τη μεταπολίτευση· προέρχεται από ένα ξεχασμένο σήμερα βιβλίο (Σταύρου Ζορμπαλά, Ο νεοφασισμός στην Ελλάδα (1967–1974). Κοινωνικοπολιτική ανατομία και διδάγματα, Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 1978, σελ. 16–17), το οποίο αν και φέρει τη σφραγίδα των εκτιμήσεων του ΚΚΕ εκείνη την εποχή με όλα τα θετικά και τα αρνητικά τους, αξίζει, πιστεύω, να διαβαστεί, με κριτική βέβαια ματιά, ακόμα και σήμερα.

Ο δημοσιογράφος Γιάννης Κάτρης στο αξιόλογο βιβλίο του «Η γέννηση του νεοφασισμού» προχώρησε πιο θαρραλέα στην επισήμανση της πρωταρχικής ευθύνης των αμερικανών ιμπεριαλιστών στην οργάνωση και υποστήριξη του φασιστικού πραξικοπήματος και ταυτόχρονα υπογράμμισε το ρόλο των αστικών πολιτικών κομμάτων στο φούντωμα του καταστρεπτικού για τον τόπο αντικομμουνισμού και στη δημιουργία του κατάλληλου κλίματος για την επιβολή της δικτατορίας. Ενώ όμως πολύ σωστά χαρακτήρισε τον αντικομμουνισμό σαν όπλο της αντίδρασης για την εξασφάλιση μεγαλύτερων παροχών απ’ τους ιμπεριαλιστικούς κύκλους και σαν σκιάχτρο που το επέσειαν όσοι «ήθελαν να ημικαταλύσουν ή να καταλύσουν ολοκληρωτικά τους δημοκρατικούς θεσμούς»¹ δεν προχώρησε σε βάθος και δεν επισήμανε τις σοβαρές συνέπειες που είχε ο αντικομμουνισμός στη διάσπαση των δημοκρατικών δυνάμεων και τις ευθύνες της ηγεσίας της Ένωσης Κέντρου στην επίμονη απόκρουση κάθε πρότασης της Αριστεράς για συνεργασία και αποτροπή του φασιστικού κινδύνου. Ενώ επίσης σωστά χαρακτήρισε τη χούντα σα «νεοφασιστική απόφυση της αντιδραστικής δεξιάς»² δεν εξήγησε γιατί η μονοπωλιακή ολιγαρχία κατέφυγε στο έσχατο μέσο της κατάλυσης των αστικοδημοκρατικών θεσμών.

1 Γιάννη Κάτρη, «Η γέννηση του νεοφασισμού» (Ελλάδα 1960–1970), Γενεύη 1971, σελ. 356

2 Στο ίδιο, σελ. 48


Παρατηρητικός

Μπρεζνιεφικό απολίθωμα είπε...

Να προσθέσω ότι ο Κάτρης έγραψε ακόμα ένα βιβλίο στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, για να δείξει ότι άφησε αδικαίωτους μια σειρά στόχους της αντιδικτατορικής πάλης. To βιβλίο γράφτηκε πριν την άνοδο του ΠαΣοΚ στην εξουσία. Θα είχε ενδιαφέρον τόσο η ανάγνωση αυτού του βιβλίου, όσο κι η θέση του Κάτρη απέναντι στις Πασοκικές παλινωδίες για τις σχετικές εκκρεμότητες, πχ για το άνοιγμα του φακέλου της Κύπρου, που έγινε τυπικά το 86', απλώς για να κλείσει, όπως-όπως. Ή ακόμα καλύτερα μια κριτική από τη δική μας σκοπιά, με τους όποιους περιορισμούς της εποχής, στο νεότερο βιβλίο του Κάτρη.

TRASH είπε...

@Παρατηρητικός:
Το βιβλίο του Ζορμπαλά υπάρχει στο scrib:
https://www.scribd.com/doc/115227205/%CE%9F-%CE%BD%CE%B5%CE%BF%CF%86%CE%B1%CF%83%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1-1967-1974

Όπως επίσης και του ΚΑΤΡΗ:
https://www.scribd.com/doc/109236217/71037675-%CE%93%CE%B9%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82-%CE%9A%CE%91%CE%A4%CE%A1%CE%97%CE%A3-%CE%97-%CE%B3%CE%AD%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%83%CE%B7-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD%CE%B5%CE%BF%CF%86%CE%B1%CF%83%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CF%8D-%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1

AGIS είπε...

Το βιβλίο αυτό του Κάτρη ("Η γέννηση του νεοφασισμού...") διαβάζοντάς το πιτσιρικάς κάπου στο 2ο μισό της δεκαετίας του 70 αποτέλεσε μια από τις πρώτες μου πηγές "ιστορικής συνείδησης", με την έννοια δηλ. της συνειδητοποίησης ότι το παρόν δεν είναι ξεκάρφωτο αλλά προϊόν των όσων έχουν προηγηθεί και επομένως είναι ιστορικό παρόν.
Από την άλλη, ίσως λόγω κάποιων αντισωμάτων του οικογενειακού περιβάλλοντος ("παπανδρέου παπατζή" κλπ) δεν μου 'χει μείνει στη μνήμη το ειδικά "αντιδεξιό" στοιχείο του βιβλίου.
Λίγα χρόνια μετά, την επομένη νύχτα της 18-10-1981 (=το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση), έχω πέσει για ύπνο με το τραντζιστοράκι δίπλα στ' αυτί κι ακούω τον Κάτρη να μιλά για καμιά ώρα στο ραδιόφωνο της ΕΡΤ, με μια ομιλία σχεδόν "γκεβαρική", γεμάτη επαναστατικό-δημοκρατικό ριζοσπαστισμό: είχε έρθει το τέλος της αμερικανοκρατίας, της εξάρτησης, της ολιγαρχίας κλπ, σύντομα όλα αυτά θα γίνονταν πράξη... Η "διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη" και το "συμβόλαιο με το λαό" δεν είχαν ακόμα γίνει ανέκδοτο, η Ελλάδα ένα χρόνο πριν είχε μπει στην ΕΟΚ, αλλά το "ΕΟΚ ΚΑΙ ΝΑΤΟ ΤΟ ΙΔΙΟ ΣΥΝΔΙΚΑΤΟ" ήταν από τα συνθήματα που χάρισαν στο ΠΑΣΟΚ την εκλογική του νίκη...

Στη συνέχεια τον Κάτρη κάπου τον έχασα. Στη μηχανή αναζήτησης τα μόνα βιογραφικά στοιχεία που βρήκα είναι εδώ:
http://www.biblionet.gr/author/27205/%CE%93%CE%B9%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82_%CE%9A%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82
αλλά δεν αναφέρονται σε αυτά ούτε ημερομηνία γέννησης ούτε ημερομηνία θανάτου, και θα ήταν απαραίτητες αν έπρεπε ν' ασχοληθούμε με τη στάση του στις παλινωδίες που επακολούθησαν.

Πάντως είτε σε σχέση ειδικά με τον Κάτρη, είτε σε σχέση με την ΠΑΣΟΚική "αλλαγή" γενικά, δεν μπορεί τίποτα να κατανοηθεί αν δεν πάρουμε υπόψη ότι η πολιτική καθυστέρηση της αστικής εξουσίας στην Ελλάδα κράτησε 2,5-3 δεκαετίες. Ότι δεν ήταν απλώς μια καθυστέρηση στην πολιτική των "πάνω", αλλά ένας καθημερινός βραχνάς 25-30 χρόνων για τους "κάτω". Και ότι μετά την καραμανλική μεταπολίτευση και την νομιμοποίηση του ΚΚΕ, η ΝΔ ως απόγονος της ΕΡΕ κλπ είχε εξαντλήσει τα εσωτερικά της περιθώρια να κάνει έστω και ένα παραπάνω βήμα πολιτικού εκσυγχρονισμού πέρα από τα στοιχειώδη και κολοβά "αντιχουντικά": στη ΓΣΕΕ εξακολουθούσε ο προδικτατορικός εργατοπατερισμός με τα σωματεία - σφραγίδες, ο κρατικός μηχανισμός εξακολουθούσε, άτυπα πια, να είναι συνδεμένος (υπαλληλικά) με τα πολιτικά φρονήματα, κι οι αντιστασιακοί έτρωγαν ξύλο όταν πήγαιναν να καταθέσουν στεφάνι στς εθνικές γιορτές. Ειδικά αυτό το τελευταίο δηλ. η "αναγνώριση της εθνικής αντίστασης" (=πολιτική αναγώριση της λαϊκής πλειοψηφίας) ήταν ένα πολιτικό κεφάλαιο 30 χρόνων που το εξαργύρωσε το ΠΑΣΟΚ για τα επόμενα 30 χρόνια (με γελοιότητες του βαθμού "η δεξιά θ' ξανανοίξει τα ξερονήσια") για να ενσωματώσει για καλά τη χώρα (και ιδεολογικά το λαό) σε ΕΟΚ/ΕΕ, ΝΑΤΟ κλπ, για να αλλάξει τους συσχετισμούς στο εσωτερικό της αστικής τάξης και να ολοκληρωθεί -παράλληλα- το στάδιο του ελληνικού μονοπωλιακού καπιταλισμού, αυτού του σημερινού ενδιάμεσου, εξαρτημένου κλπ μονοπωλιακού καπιταλισμού που πια δεν μπορεί να υπάρξει άλλος εκτός απ' αυτόν.
Και είναι χαρακτηριστική για την περίοδο εκείνη η ανικανότητα της τότε ΝΔ (με πρόεδρο Αβέροφ) ακόμη και να παραμείνει στην αίθουσα της βουλής όταν ψηφιζόταν η αναγνώριση της εθνικής αντίστασης.
Κάπου υπάρχει η στιγμή της αποχώρησής της στου γιουτουμπ και σήμερα, με τις σημερινές ταξινομήσεις των διάφορων κομματικών προφίλ, εντυπωσιάζει.

AGIS είπε...

Κάπου το 'χω ξαναγράψει, ότι η ταινία του Θ. Μαραγκού "Μάθε παιδί μου γράμματα", με όλο το κωμικό της στοιχείο, είναι απόλυτα ρεαλιστική για την πραγματικότητα που κυριαρχούσε το 1980 που γυρίστηκε -1 χρόνο πριν την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση και πάνω από 5 χρόνια μετά την έκδοση του βιβλίου του Κάτρη.
Και όπως η καραμανλική μεταπολίτευση ήταν τέτοια που να απορροφήσει και να ενσωματώσει άμεσα το "κρίσιμο" μέγεθος του ριζοσπαστισμού της αντιδικτατορικής (και ευρύτερα μεταπολεμικής) πάλης, το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση αποτέλεσε το δεύτερο και ολοκληρωμένο στάδιο αυτής της ενσωμάτωσης, στο ανώτερο πια επίπεδο της "μετατροπής του ριζοσπαστισμού στο αντίθετό του".

***********

Είδα και την ανάρτηση στο Ατέχνως με αφορμή το ίδιο βιβλίο:
http://atexnos.gr/o-gamos-tou-aiona/
Την ίδια χρονιά (1962) στην επιθεώρηση "Όμορφη πόλη" είχε ακουστεί το τραγούδι των Μίκη Θεοδωράκη - Άκου Δασκαλόπουλου:

Είσαι πριγκήπισα σωστή
Και προίκα σου τα μάτια
Η αρχοντιά δεν κατοικεί
Μες στα χρυσά παλάτια

Ένα ηθικό και πολιτικό ράπισμα ενάντια στο τότε παλατιανό κέντρο της αστικής εξουσίας και ένα καλλιτεχνικό εφαλτήριο για την ηθική και πολιτική ανάταση του λού, που ακολούθησε τα επόμενα χρόνια ως το 1967.